ชื่อว่า สุสมุคฺคตฏฺโฐ - สภาพที่รวมด้วยดี เพราะสามารถการ
รวมสิ่งที่ทำไว้มากแล้วด้วยดี.
ชื่อว่า สุวิมุตฺตฏฺโฐ - สภาพที่หลุดพันด้วยดี เพราะสามารถ
การหลุดพ้นด้วยดี จากธรรมเป็นข้าศึกของสภาพที่รวมไว้ดีแล้ว และ
สามารถในการน้อมไปด้วยดีในอารมณ์.
พระสารีบุตรกล่าวถึงบท ๔ บท มีบทว่า พุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพ
ที่ตรัสรู้ด้วยโพชฌงค์เป็นต้น.
ชื่อว่า พุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่ตรัสรู้โพชฌงค์ เพราะองค์แห่ง
โพชฌงค์ของโสดาปัตติมรรค.
ชื่อว่า อนุพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่ตรัสรู้ตามโพชฌงค์ เพราะ
องค์แห่งโพชฌงค์ของอนาคามิมรรค.
ชื่อว่า ปฏิพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่ตรัสรู้เฉพาะโพชฌงค์ เพราะ
องค์แห่งโพชฌงค์ของอนาคามิมรรค.
ชื่อว่า สมฺพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่ตรัสรู้พร้อมโพชฌงค์ เพราะ
องค์แห่งโพชฌงค์ของอรหัตมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า พุชฺฌนฏฺโฐ-
สภาพที่ตรัสรู้โพชฌงค์ด้วยวิปัสสนา. ชื่อว่า อนุพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่
ตรัสรู้ตามโพชฌงค์ด้วยทัสนมรรค. ชื่อว่า ปฏิพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่
ตรัสรู้เฉพาะโพชฌงค์ด้วยภาวนามรรค. ชื่อว่า สมฺพุชฺฌนฏฺโฐ - สภาพ-

ที่ตรัสรู้พร้อมโพชฌงค์ด้วยผล. พึงทราบอรรถ ๔ อย่าง มี โพธนัฏฐะ-
สภาพที่ตื่นเป็นต้น แห่งโพชฌงค์ทั้งหลายด้วยกระทำการตื่นเป็นต้น
ของบุคคลนั้น ๆ. ธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า โพธิปักขิยะ เพราะมีใน
ฝักฝ่ายของบุคคลผู้ใด ชื่อว่า โพธะ เพราะอรรถว่าตรัสรู้โพชฌงค์
ตามที่กล่าวแล้วนั่นแล. พึงทราบอรรถ ๔ อย่าง มี โพธิปักขิยัฏฐะ-
สภาพที่เป็นไปในฝักฝ่ายแห่งความตรัสรู้เป็นต้น แห่งโพชฌงค์ตามที่
กล่าวแล้ว.
ชื่อว่า โชตนฏฺโฐ - สภาพที่สว่าง เพราะวิปัสสนาปัญญา.
ชื่อว่า อุชฺโชตนานุโชตนปฏิโชตนสญฺโชตนฏฺโฐ - สภาพที่
สว่างขึ้น สภาพที่สว่างเนือง ๆ สภาพที่สว่าง เฉพาะสภาพที่สว่างพร้อม
ด้วยมรรคปัญญา ๔ ตามลำดับ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบ โชตนฏฺโฐ-
สภาพที่สว่างเป็นต้น ด้วยมรรคปัญญา ๔, สญฺโชตนฏฺโฐ - สภาพที่
สว่างพร้อมด้วยผลปัญญาตามลำดับ.
๔๐] พระสารีบุตรได้ชี้แจงถึงการวิสัชนา ๑๘ ข้อ มี ปตา-
ปนัฏฐะ - สภาพที่อริยมรรคให้สว่างเป็นต้น ด้วยอริยมรรค. จริงอยู่
อริยมรรคที่เกิดขึ้นแก่จิตใด ย่อมยังจิตนั้นให้สว่าง คือให้รุ่งเรือง ฉะนั้น
จึงชื่อว่า ปตาปนะ - อริยมรรคให้สว่าง. ชื่อว่า ปตาปนัฏฐะ - สภาพที่
อริยมรรคนั้นให้สว่าง.

ชื่อว่า วิโรจนฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคให้รุ่งเรือง เพราะความที่
อริยมรรคนั้นเองประภัสสรยิ่งนัก. ชื่อว่า สนฺตาปนฏฺโฐ - สภาพที่อริย-
มรรคให้กิเลสเร่าร้อน ด้วยให้กิเลสทั้งหลายเหือดแห่งไป ชื่อว่า อม-
ลฏฺโฐ สภาพที่อริยมรรคไม่มีมลทิน เพราะอริยมรรคมีนิพพานอันไม่
มีมลทินเป็นอารมณ์.
ชื่อว่า วิมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคปราศจากมลทิน เพราะไม่
มีมลทินเกลือกกลั้ว.
ชื่อว่า นิมฺมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคหมดมลทิน เพราะไม่มี
มลทินทำให้เป็นอารมณ์.
อีกอย่างหนึ่ง อมลฏฺโฐ - สภาพไม่มีมลทิน ด้วยโสดาปัตติมรรค.
วิมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคปราศจากมลทิน ด้วยสกทาคามิมรรคและ
อนาคามิมรรค. นิมฺมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคหมดมลทิน ด้วย
อรหัตมรรค.
อีกอย่างหนึ่ง อมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคไม่มีมลทิน ด้วย
มรรคของพระสาวก. วิมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคปราศจากมลทิน ด้วย
มรรคของพระปัจเจกพุทธะ. นิมมลฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคหมด
มลทิน ด้วยมรรคของพระสัมมาสัมพุทธะ.
ชื่อว่า สมฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคสงบ เพราะไม่มีความไม่สงบ
คือ กิเลส.

ชื่อว่า สมยฏฺโฐ - สภาพที่อริยมรรคให้กิเลสระงับ ในสภาพที่
อริยมรรคประหาณกิเลส ดุจในบาลีมีอาทิว่า สมฺมา นานาภิสมยา๑
เพราะอริยมรรคให้กิเลสระงับต่าง ๆ โดยชอบ.
ชื่อว่า วิเวกฏฺโฐ - สภาพแห่งวิเวก เพราะสมุจเฉทวิเวก ใน
วิเวก ๕ คือ วิกขัมภนวิเวก ๑ ตทังควิเวก ๑ สมุจเฉทวิเวก ๒ ปฏิ-
ปัสสัทธิวิเวก ๑ นิสสรณวิเวก ๑. ชื่อว่า วินาภาวฏฺโฐ - สภาพแห่ง
ความพราก.
ชื่อว่า วิเวกจริยฏฺโฐ - สภาพแห่งความประพฤติในวิเวก เพราะ
ประพฤติในนิพพานอันเป็นนิสสรณวิเวก.
ชื่อว่า วิราคฏฺโฐ - สภาพที่คลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด
เป็นสมุจเฉทในวิราคะ ๕.
ชื่อว่า วิราคจริยฏฺโฐ - สภาพแห่งความประพฤติในความคลาย
กำหนัด เพราะเที่ยวไปในนิพพานอันเป็นนิสสรณวิเวก.
ชื่อว่า นิโรธฏฺโฐ - สภาพที่ดับ เพราะดับเป็นสมุจเฉทใน
นิโรธ ๕.
ชื่อว่า นิโรธจริยฏฺโฐ - สภาพแห่งความประพฤติเพื่อความดับ
เพราะเที่ยวไปในนิพพานอันเป็นความดับทุกข์.
๑. ม. มู. ๑๒/๑๙.

ชื่อว่า โวสฺสคฺคฏฺโฐ - สภาพที่ปล่อย เพราะปล่อยด้วยการ
บริจาค และการแล่นไป. อริยมรรค ชื่อว่า ปล่อยด้วยการบริจาค
เพราะกิเลสด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน และ
ชื่อว่า ปล่อยด้วยการแล่นไป เพราะแล่นไปสู่นิพพานด้วย
กระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ อนึ่งวิปัสสนา ชื่อว่าปล่อยด้วยการ
บริจาค เพราะละกิเลสด้วยตทังคปหาน. ชื่อว่าปล่อยด้วยการแล่นไป
เพราะแล่นไปสู่นิพพาน ด้วยการเอียงไปสู่นิพพานนั้น. ในนิทเทส
ท่านหมายถึงอริยมรรคนั้น.
ชื่อว่า โวสฺสคฺคจริยฏฺโฐ - สภาพแห่งความประพฤติในความ
ปล่อย เพราะละกิเลสด้วยสมุจเฉทปหาน.
ชื่อว่า วิมุตฺตฏฺโฐ - สภาพที่พ้น เพราะพันด้วยสมุจเฉทปหาน
ในวิมุตติ ๕.
ชื่อว่ วิมุตฺติจริยฏฺโฐ สภาพแห่งความประพฤติในความพ้น
เพราะประพฤติในนิสสรณวิมุตติ.
๔๑] พระสารีบุตรได้ชี้แจงถึงการวิสัชนา ๔๐ ข้อ มี ฉนฺทฏฺ-
โฐ สภาพแห่งฉันทะ เป็นต้น ด้วยสามารถอิทธิบาท ๔ อย่างละ ๑๐
ด้วยอิทธิบาทหนึ่ง ๆ ในอิทธิบาท ๔ คือ ฉันทะ วีริยะ จิตตะ วิมังสา.
ชื่อว่า ฉนฺทฏฺโฐ - สภาพแห่งฉันทะ คือสภาพที่ใคร่จะทำ.

ชื่อว่า มูลฏฺโฐ - สภาพที่เป็นมูลแห่งฉันทะในเวลาเริ่มภาวนา
ตั้งฉันทะไว้เป็นหลัก.
ชื่อว่า ปาทฏฺโฐ - สภาพที่เป็นบาทแห่งฉันทะ เพราะความเป็น
หลักแห่งสหชาตธรรม. ปาฐะว่า ปทฏฺโฐ ก็มี.
ชื่อว่า ปธานฏฺโฐ สภาพที่เป็นประธานแห่งฉันทะ เพราะ
ความเป็นใหญ่ยิ่ง ให้ถึงความสำเร็จ.
ชื่อว่า อิชฺฌนฏฺโฐ - สภาพที่สำเร็จแห่งฉันทะ ในเวลาประกอบ
ความเพียร.
ชื่อว่า อธิโมกฺขฏฺโฐ - สภาพที่น้อมไปแห่งฉันทะ. เพราะ
ประกอบด้วยสัทธา. ชื่อว่า ปคฺคหฏฺโฐ - สภาพที่ประคองไว้แห่งฉันทะ
เพราะประกอบความเพียร.
ชื่อว่า อุปฏฺฐานฏฺโฐ - สภาพที่ตั้งมั่นแห่งฉันทะ เพราะ
ประกอบด้วยสติ.
ชื่อว่า อวิกฺเขปฏฺโฐ - สภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งฉันทะ เพราะ
ประกอบด้วยสมาธิ.
ชื่อว่า ทสฺสนฏฺโฐ - สภาพที่เห็นแห่งฉันทะ เพราะประกอบ
ด้วยปัญญา.

๔๒ ] ชื่อว่า วีริยฏฺโฐ สภาพแห่งวีริยะ คือสภาพที่ประคอง
ไว้.
ชื่อว่า มูลฏฺโฐ - สภาพที่เป็นมูลแห่งวีริยะ ในเวลาเริ่มภาวนา
ตั้งวีริยะไว้เป็นหลัก.
ชื่อว่า ปคฺคหฏฺโฐ - สภาพที่ประคองไว้แห่งวีริยะ เพราะมีความ
เพียรด้วยตนเอง.
๔๓] ชื่อว่า จิตฺตฏฺโฐ - สภาพแห่งจิต คือมากด้วยความคิด.
ชื่อว่า มูลฏฺโฐ สภาพที่เป็นมูลแห่งจิต ในเวลาเริ่มภาวนาตั้ง
จิตไว้เป็นหลัก.
๔๔] ชื่อว่า วีมํสฏฺโฐ - สภาพแห่งวิมังสา คือสภาพที่เข้าไป
สอบสวน.
ชื่อว่า มูลฏฺโฐ - สภาพที่เป็นมูลแห่งวิมังสา ในเวลาเริ่มภาวนา
ตั้งวิมังสาไว้เป็นหลัก.
ชื่อว่า ทสฺสนฏฺโฐ - มีสภาพที่เห็นแห่งวีมังสา เพราะพิจารณา
ด้วยตนเอง.
ชื่อว่า พระสารีบุตรได้ชี้แจงถึงการวิสัชนา ๑๖ ข้อ มีบทว่า
ทุกฺขสฺส ปิฬนฏฺโฐ - สภาพที่ทุกข์บีบคั้นเป็นต้น ด้วยลักษณะอันถ่อง-
แท้แห่งสัจจะ.

ชื่อว่า ปิฬนฏฺโฐ - สภาพที่ทุกข์บีบคั้น เพราะการเห็นทุกข์
นั่นเอง.
ชื่อว่า สงฺขตฏฺโฐ - สภาพที่ทุกข์ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เพราะการ
เห็นสมุทัยอันประมวลมาซึ่งทุกข์.
ชื่อว่า สนฺตาปฏฺโฐ - สภาพที่ทุกข์ทำให้เดือดร้อน เพราะการ
เห็นมรรคอันเป็นความเย็น - เพราะนำสภาพที่ทุกข์ทำให้เดือดร้อนออก
ไปเสีย.
ชื่อว่า วิปริณามฏฺโฐ - สภาพที่ทุกข์แปรปรวน เพราะการเห็น
ความดับสิ่งที่ไม่แปรปรวน.
ชื่อว่า อายุหนฏฺโฐ - สภาพที่สมุทัยประมวลมา เพราะเห็น
สมุทัยนั่นเอง.
ชื่อว่า นิทานฏฺโฐ - สภาพที่สมุทัยเป็นเหตุ เพราะการเห็น
ทุกข์ที่ประมวลมาด้วยสมุทัย.
ชื่อว่า สญฺโญคฏฺโฐ - สภาพที่สมุทัยเกี่ยวข้อง เพราะการเห็น
นิโรธอันเป็น วิสัญโญคะ - สมุทัยไม่เกี่ยวข้อง.
ชื่อว่า ปลิโพธฏฺโฐ - สภาพที่สมุทัยพัวพัน เพราะการเห็น
มรรคอันเป็น นิยยานะ - การนำออกไป.
ชื่อว่า นิสฺสรณฏฺโฐ - สภาพที่สลัดออก เพราะเห็นพระ-
นิพพานนั่นเทียว.

ชื่อว่า วิเวกฏฺโฐ - สภาพที่นิโรธเป็นวิเวก เพราะการเห็น
สมุทัยอันไม่เป็นวิเวก.
ชื่อว่า อสงฺขตฏฺโฐ - สภาพที่นิโรธเป็นอสังขตะ เพราะการ
เห็นมรรคอันเป็นสังขตะ.
ชื่อว่า อมตฏฺโฐ - สภาพที่นิโรธเป็นอมตะ เพราะการเห็น
ทุกข์อันเป็นพิษ.
ชื่อว่า นิยฺยานฏฺโฐ - สภาพที่มรรคนำออก เพราะการเห็น
มรรคนั่นเอง.
ชื่อว่า เหตฏฺโฐ - สภาพที่มรรคเป็นเหตุ เพราะการเห็นสมุทัย
อันมิใช่เหตุแห่งการบรรลุนิพพาน.
ชื่อว่า ทสฺสนฏฺโฐ - สภาพที่มรรคเห็น เพราะการเห็นนิโรธ
ที่เห็นได้แสนยาก.
ชื่อว่า อาธิปเตยฺยฏฺโฐ - สภาพที่มรรคเป็นอธิบดีเช่นกับตระกูล
ที่ใหญ่โต เพราะการเห็นทุกข์เช่นกับคนยากไร้. อธิบายว่า ย่อมปรากฏ.
พระสารีบุตรกล่าวถึงสัจจะหนึ่ง ๆ มีลักษณะอย่างละ ๔ ด้วย
การเห็นสัจจะนั้น ๆ และด้วยการเห็นสัจจะอื่นนอกจากสัจจะนั้น ด้วย
ประการฉะนี้.
๔๖] พระสารีบุตรได้ชี้แจงถึงการวิสัชนา ๑๒ ข้อ มี ตถฏฺโฐ-
สภาพที่ถ่องแท้เป็นต้น ด้วย ๑๒ บทอันสงเคราะห์ในธรรมทั้งหมด.

บทว่า ตถฏฺโฐ - สภาพที่ถ่องแท้ ได้แก่ สภาพตามความเป็น
จริง.
บทว่า อนตฺตฏฺโฐ - สภาพที่เป็นอนัตตา ได้แก่ สภาพที่เว้น
จากอัตตา.
บทว่า สจฺจฏฺโฐ - สภาพที่เป็นสัจจะ ได้แก่ การที่ไม่พูดหลอก
ลวง.
บทว่า ปฏิเวธฏฺโฐ - สภาพที่เป็นปฏิเวธะคือการแทงตลอด ได้
แก่ สภาพที่ควรแทงตลอด.
บทว่า อภิชานนฏฺโฐ ได้แก่ สภาพที่ควรรู้ยิ่ง.
บทว่า ปริชานนฏฺโฐ ได้แก่ สภาพที่ควรกำหนดรู้ เพราะ
กำหนดรู้ด้วยความรู้.
บทว่า ธมฺมฏฺโฐ - สภาพที่เป็นธรรม คือ มีอรรถว่าทรงสภาพ
ไว้เป็นต้น.
บทว่า ธาตฏฺโฐ - สภาพที่เป็นธาตุ มีอรรถว่าเป็นของสูญ
เป็นต้น.
บทว่า ญาตฏฺโฐ ได้แก่ สภาพที่รู้ คือ อาจรู้ได้.
บทว่า สจฺฉิกิริยฏฺโฐ คือ สภาพที่ควรทำให้แจ้ง.
บทว่า ผสฺสนฏฺโฐ คือ สภาพที่ควรสัมผัสด้วยญาณ.