ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 444 (เล่ม 27)

ผู้เจริญ ที่เรียกว่า สมุทยธรรม สมุทยธรรม ดังนี้ อะไรหนอเป็น
สมุทยธรรม ?
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนราธะ รูปเป็นสมุทยธรรม
เวทนาเป็นสมุทยธรรม สัญญาเป็นสนุทยธรรม สังขารเป็นสมุทยธรรม
วิญญาณเป็นสมุทยธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่
อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ฯลฯ รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์
อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี.
จบ สมุทยธรรมสูตร
๑๒. นิโรธธรรมสูตร
ว่าด้วยสภาพที่รู้จักดับ
[๓๘๘] กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร
ส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลคำนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์
ผู้เจริญ ที่เรียกว่า นิโรธธรรม นิโรธธรรม ดังนี้ อะไรหนอเป็น
นิโรธธรรม ?
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนราธะ รูปเป็นนิโรธธรรม
เวทนาเป็นนิโรธธรรม สัญญาเป็นนิโรธธรรม สังขารเป็นนิโรธธรรม
วิญญาณเป็นนิโรธธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่
อย่างนี้ ฯลฯ กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี.
จบ นิโรธธรรมสูตร
จบ ทุติยวรรคที่ ๒

444
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 445 (เล่ม 27)

ทุติยวรรคที่ ๒
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้คือ
๑. มารสูตร ๒. มารธรรมสูตร ๓. อนิจจสูตร ๔. อนิจจธรรมสูตร
๕. ทุกขสูตร ๖. ทุกขธรรมสูตร ๗. อนัตตสูตร ๘. อนัตตธรรมสูตร
๙. ขยธรรมสูตร ๑๐. วยธรรมสูตร ๑๑. สมุทยธรรมสูตร ๑๒. นิโรธธรรมสูตร

445
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 446 (เล่ม 27)

อายาจนวรรคที่ ๓๑
๑. มารสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจในขันธมาร
[๓๘๙] กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระราธะได้เข้าไปเฝ้า
พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทานพระวโรกาส
ทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ฟังแล้ว จะพึง
เป็นผู้ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว
อยู่เถิด. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นมาร
เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจ
ในสิ่งนั้นเสีย ดูก่อนราธะ ก็อะไรเล่าเป็นมาร ? ดูก่อนราธะ รูปเป็นมาร
เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถ
ความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นมาร... สัญญาเป็นมาร... สังขาร
เป็นมาร... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด
ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ
สิ่งใดแลเป็นมาร เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วย
สามารถความพอใจในสิ่งนั้นเสีย.
จบ มารสูตร
๑. อรรถกถาแก้ไขไว้ท้ายวรรคนี้

446
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 447 (เล่ม 27)

๒. มารธรรมสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจในมารธรรม
[๓๙๐] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นมารธรรม เธอพึงละความพอใจ
ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในสิ่งนั้นเสีย.
จบ มารธรรมสูตร
๓. อนิจจสูตร
[๓๙๑] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนิจจัง ฯลฯ.
จบ อนิจจสูตร
๔. อนิจจธรรมสูตร
[๓๙๒] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนิจจธรรม ฯลฯ.
จบ อนิจจธรรมสูตร
๕. ทุกขสูตร
[๓๙๓] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นทุกข์ ฯลฯ.
จบ ทุกขสูตร
๖. ทุกขธรรมสูตร
[๓๙๔] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นทุกขธรรม ฯลฯ.
จบ ทุกขธรรมสูตร

447
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 448 (เล่ม 27)

๗. อนัตตสูตร
[๓๙๕] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนัตตา ฯลฯ.
จบ อนัตตสูตร
๘. อนัตตธรรมสูตร
[๓๙๖] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนัตตธรรม ฯลฯ.
จบ อนัตตธรรมสูตร
๙. ขยธรรมสูตร
[๓๙๗] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นขยธรรม ฯลฯ.
จบ ขยธรรมสูตร
๑๐. วยธรรมสูตร
[๓๙๘] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นวยธรรม ฯลฯ.
จบ วยธรรมสูตร
๑๑. สมุทยธรรมสูตร
[๓๙๙] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นสมุทยธรรม ฯลฯ.
จบ สมุทยธรรมสูตร
๑๒. นิโรธธรรมสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจ ในสิ่งที่มีความดับ
[๔๐๐] กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระราธะได้เข้าไปเฝ้า

448
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 449 (เล่ม 27)

พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดประทานพระวโรกาส
ทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้ว
พึงเป็นผู้ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว
อยู่เถิด.
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นนิโรธธรรม
เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถ
ความพอใจในสิ่งนั้นเสีย ดูก่อนราธะ อะไรเป็นนิโรธธรรม ? ดูก่อนราธะ
รูปเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วย
สามารถความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นนิโรธธรรม ฯลฯ สัญญา
เป็นนิโรธธรรม ฯลฯ สังขารเป็นนิโรธธรรม ฯลฯ วิญญาณเป็นนิโรธธรรม
เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถ
ความพอใจในสิ่งนั้นเสีย.
จบ นิโรธธรรมสูตร
จบ อายาจนวรรค
อรรถกถาอายาจนวรรคที่ ๓
ข้อความต่อไปนี้ง่ายทั้งนั้น. แท้จริงพระราธเถระนี้ ชื่อว่าเป็น
พระเถระผู้เฉียบแหลม. เพราะทอดพระเนตรเห็นพระเถระนี้ เหตุการณ์
ที่ละเอียดจึงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ด้วยเหตุนั้นพระผู้มี-
พระภาคเจ้า จึงทรงแสดงธรรมแก่พระราธะนั้น โดยนัยต่าง ๆ. เมื่อเป็น

449
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 450 (เล่ม 27)

เช่นนี้ในราธสังยุตนี้ ๒ วรรคข้างต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้
ด้วยอำนาจการถาม.
วรรคที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยอำนาจการทูลขอ
จบ อรรถกถาอายาจนวรรค ที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้คือ
๑. มารสูตร ๒. มารธรรมสูตร ๓. อนิจจสูตร ๔. อนิจจธรรมสูตร
๕. ทุกขสูตร ๖. ทุกขธรรมสูตร ๗. อนัตตสูตร ๘. อนัตตธรรมสูตร
๙. ขยธรรมสูตร ๑๐. วยธรรมสูตร ๑๑. สมุทยธรรมสูตร ๑๒. นิโรธธรรมสูตร

450
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 451 (เล่ม 27)

อุปนิสินนวรรคที่ ๔๑
๑. มารสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจ ในสิ่งที่เป็นมาร
[๔๐๑, ๔๐๒, ๔๐๓] กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะ
ท่านพระราธะว่า ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นมาร เธอพึงละความพอใจ
ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในสิ่งนั้นเสีย
ดูก่อนราธะ สิ่งใดเล่าเป็นมาร ? ดูก่อนราธะ รูปเป็นมาร เธอพึงละ
ความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจใน
รูปนั้นเสีย ฯลฯ วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด
ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ
สิ่งใดแลเป็นมาร เธอพึงละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัด
ด้วยสามารถความพอใจในสิ่งนั้นเสีย.
จบ มารสูตร
๒. มารธรรมสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจในมารธรรม
[๔๐๔, ๔๐๕, ๔๐๖ ] ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละ
ความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจใน
สิ่งนั้นเสีย. ฯลฯ
จบ มารธรรมสูตร
๑. อรรถกถาอุปนิสินนวรรคที่ ๔ นี้ แก้ไว้ท้ายวรรคนี้

451
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 452 (เล่ม 27)

๓. อนิจจสูตร
[๔๐๗] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนิจจัง ฯลฯ.
จบ อนิจจสูตร
๔. อนิจจธรรมสูตร
[๔๐๘] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนิจจธรรม ฯลฯ.
จบ อนิจจธรรมสูตร
๕. ทุกขสูตร
[๔๐๙] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นทุกข์ ฯลฯ.
จบ ทุกขสูตร
๖. ทุกขธรรมสูตร
[๔๑๐] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นทุกขธรรม ฯลฯ.
จบทุกขธรรมสูตร
๗. อนัตตสูตร
[๔๑๑] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนัตตา ฯลฯ.
จบ อนัตตสูตร
๘. อนัตตธรรมสูตร
[๔๑๒] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นอนัตตธรรม ฯลฯ.
จบ อนัตตธรรมสูตร

452
ฉบับมหามกุฏฯ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เล่ม ๓ – หน้าที่ 453 (เล่ม 27)

๙. ขยธรรมสูตร
[๔๑๓] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นขยธรรม ฯลฯ.
จบ ขยธรรมสูตร
๑๐. วยธรรมสูตร
[๔๑๔] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นวยธรรม ฯลฯ.
จบ วยธรรมสูตร
๑๑. สมุทยธรรมสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจ สิ่งที่รู้เกิดขึ้น
[๔๑๕] ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นสมุทยธรรม เธอพึงละ
ความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจใน
สิ่งนั้นเสีย ฯลฯ.
จบ สมุทยธรรมสูตร
๑๒. นิโรธธรรมสูตร
ว่าด้วยการละความพอใจ ในสิ่งที่รู้จักดับ
[๔๑๖] กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะท่านพระราธะ
ว่า ดูก่อนราธะ สิ่งใดแลเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละความพอใจ ความ
กำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในสิ่งนั้นเสีย ดูก่อนราธะ
ก็สิ่งใดเล่าเป็นนิโรธธรรม ? ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นนิโรธธรรม เธอพึง
ละความพอใจ ความกำหนัด ความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจใน
รูปนั้นเสีย เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็นนิโรธธรรม เธอพึงละ

453