[๒๘๙] เอตฺถทานิ อายสฺมนฺโต อิทญฺจ เวยฺยากรณํ อิเมสญฺจ
ธมฺมานํ อสมาปตฺติ [๑]- อิทํ โน อาวุโส กถนฺติ ฯ ปญฺญาวิมุตฺตา
โข มยํ อาวุโส สุสิมาติ ฯ น ขฺวาหํ อิมสฺส อายสฺมนฺตานํ
สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ สาธุ เม
อายสฺมนฺโต ตถา ภาสนฺตุ ยถา ๒ อิมสฺส อายสฺมนฺตานํ สงฺขิตฺเตน
#๑ ยุ. อิทนฺเต อาวุโส อปิ ปน ตุเมฺห อายสฺมนฺโต เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา เย
#เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา เต กาเยน ปสฺสิตฺวา วิหรถาติ ฯ
#โน เหตํ อาวุโส ฯ เอตฺถทานิ อายสฺมนฺโต อิทญฺจ เวยฺยากรณํ อิเมสญฺจ ธมฺมานํ
#อสมาปตฺติ ฯ ๒ ม. ยุ. ยถาหํ ฯ
ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยนฺติ ฯ อาชาเนยฺยาสิ วา
ตฺวํ อาวุโส สุสิม น วา ตฺวํ อาชาเนยฺยาสิ อถ โข ปญฺญาวิมุตฺตา
มยนฺติ ฯ

[๒๙๐] อถ โข อายสฺมา สุสิโม อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ
เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา สุสิโม ยาวตโก เตหิ ภิกฺขูหิ
สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ ฯ ปุพฺเพ
โข สุสิม ธมฺมฏฺฐิติญาณํ ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณนฺติ ฯ น
ขฺวาหํ ภนฺเต อิมสฺส ภควตา ๑ สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ
อาชานามิ สาธุ เม ภนฺเต ภควา ตถา ภาสตุ ยถาหํ อิมสฺส
ภควตา ๑ สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยนฺติ ฯ

[๒๙๑] อาชาเนยฺยาสิ วา สุสิม น วา ตฺวํ อาชาเนยฺยาสิ
อถ โข ธมฺมฏฺฐิติญาณํ ปุพฺเพ ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณํ ฯ ตํ
กึ มญฺญสิ สุสิม รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ ฯ อนิจฺจํ ภนฺเต ฯ
ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ
ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ
มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ เวทนา
นิจฺจา วา อนิจฺจา วาติ ฯ อนิจฺจา ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ
ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ
วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ
#๑ ยุ. ภควโต ฯ
เอโส เม อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ สญฺญา นิจฺจา วา
อนิจฺจา วาติ ฯ อนิจฺจา ภนฺเต ฯเปฯ สงฺขารา นิจฺจา วา
อนิจฺจา วาติ ฯ อนิจฺจา ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ
สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ
กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ฯ
โน เหตํ ภนฺเต ฯ วิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ ฯ อนิจฺจํ
ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ
ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ
เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ

[๒๙๒] ตสฺมาติห สุสิม ยงฺกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ
อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ
วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา สพฺพํ รูปํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น
เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ฯ
ยากาจิ เวทนา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา อชฺฌตฺตา วา พหิทฺธา
วา โอฬาริกา วา สุขุมา วา หีนา วา ปณีตา วา ยา ทูเร
สนฺติเก วา สพฺพา เวทนา เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส
อตฺตาติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ฯ ยากาจิ
สญฺญา ฯเปฯ เยเกจิ สงฺขารา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา อชฺฌตฺตา
วา พหิทฺธา วา โอฬาริกา วา สุขุมา วา หีนา วา ปณีตา วา
เย ทูเร สนฺติเก วา สพฺเพ สงฺขารา เนตํ มม เนโสหมสฺมิ
น เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ฯ
ยงฺกิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา
วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก
วา สพฺพํ วิญฺญาณํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ
เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ฯ

[๒๙๓] เอวํ ปสฺสํ สุสิม สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ
เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ
วิญฺญาณสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจติ ฯ
วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ๑ ญาณํ โหติ ฯ ขีณา ชาติ วุสิตํ
พฺรหฺมจริยํ กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ฯ

[๒๙๔] ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ
ภนฺเต ฯ ภวปจฺจยา ชาตีติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ
อุปาทานปจฺจยา ภโวติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ ตณฺหาปจฺจยา
อุปาทานนฺติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ เวทนาปจฺจยา
ตณฺหาติ … ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ … สฬายตนปจฺจยา
ผสฺโสติ … นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ … วิญฺญาณปจฺจยา
นามรูปนฺติ … สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ … อวิชฺชาปจฺจยา
สงฺขาราติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ

[๒๙๕] ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ
#๑ วิมุตฺตมฺหีติ วา ปาโฐ ฯ
ภนฺเต ฯ ภวนิโรธา ชาตินิโรโธติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ
อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธติ … ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธติ …
เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธติ … ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ …
สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธติ … นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธติ …
วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธติ … สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติ …
อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ สุสิม ปสฺสสีติ ฯ
เอวํ ภนฺเต ฯ

[๒๙๖] อปิ นุ โข ตฺวํ สุสิม เอวํ ชานนฺโต เอวํ ปสฺสนฺโต
อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภสิ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหสิ พหุธาปิ
หุตฺวา เอโก โหสิ อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฑฺฑํ ติโรปาการํ
ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉสิ เสยฺยถาปิ อากาเส ปฐวิยาปิ
อุมฺมุชฺชนิมฺมุชฺชํ กโรสิ เสยฺยถาปิ อุทเก อุทเกปิ อภิชฺชมาเน
คจฺฉสิ เสยฺยถาปิ ปฐวิยํ อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมสิ เสยฺยถาปิ
ปกฺขี สกุโณ อิเมปิ จนฺทิมสุริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว
ปาณินา ปริมสสิ ปริมชฺชสิ ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ
วตฺเตสีติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ

[๒๙๗] อปิ นุ ตฺวํ สุสิม เอวํ ชานนฺโต เอวํ ปสฺสนฺโต
ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท
สุณาสิ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จาติ ฯ
โน เหตํ ภนฺเต ฯ

[๒๙๘] อปิ นุ ตฺวํ สุสิม เอวํ ชานนฺโต เอวํ ปสฺสนฺโต
ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ชานาสิ สราคํ
วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานาสิ ฯเปฯ อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ
อวิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาสีติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ