[๒๕๙] เย หิ เกจิ ภิกฺขเว อตีตมทฺธานํ สมณา วา พฺราหฺมณา
วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ นิจฺจโต อทฺทกฺขุํ สุขโต อทฺทกฺขุํ
อตฺตโต อทฺทกฺขุํ อาโรคฺยโต อทฺทกฺขุํ เขมโต อทฺทกฺขุํ เต
ตณฺหํ วฑฺเฒสุํ ฯ เย ตณฺหํ วฑฺเฒสุํ เต อุปธึ วฑฺเฒสุํ เย
อุปธึ วฑฺเฒสุํ เต ทุกฺขํ วฑฺเฒสุํ เย ทุกฺขํ วฑฺเฒสุํ เต น
ปริมุจฺจึสุ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ
โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น ปริมุจฺจึสุ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ
เย หิ เกจิ ภิกฺขเว อนาคตมทฺธานํ สมณา วา พฺราหฺมณา วา
ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ นิจฺจโต ทกฺขิสฺสนฺติ สุขโต ทกฺขิสฺสนฺติ
อตฺตโต ทกฺขิสฺสนฺติ อาโรคฺยโต ทกฺขิสฺสนฺติ เขมโต ทกฺขิสฺสนฺติ
เต ตณฺหํ วฑฺเฒสฺสนฺติ ฯ เย ตณฺหํ วฑฺเฒสฺสนฺติ เต อุปธึ
วฑฺเฒสฺสนฺติ เย อุปธึ วฑฺเฒสฺสนฺติ เต ทุกฺขํ วฑฺเฒสฺสนฺติ
เย ทุกฺขํ วฑฺเฒสฺสนฺติ เต น ปริมุจฺจิสฺสนฺติ ชาติยา ชราย
มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น
ปริมุจฺจิสฺสนฺติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ เย หิ เกจิ ภิกฺขเว เอตรหิ
สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ นิจฺจโต
ปสฺสนฺติ สุขโต ปสฺสนฺติ อตฺตโต ปสฺสนฺติ อาโรคฺยโต ปสฺสนฺติ
เขมโต ปสฺสนฺติ เต ตณฺหํ วฑฺเฒนฺติ ฯ เย ตณฺหํ วฑฺเฒนฺติ เต
อุปธึ วฑฺเฒนฺติ เย อุปธึ วฑฺเฒนฺติ เต ทุกฺขํ วฑฺเฒนฺติ เย
ทุกฺขํ วฑฺเฒนฺติ เต น ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน
โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น ปริมุจฺจนฺติ
ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ

[๒๖๐] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อาปานียกํโส วณฺณสมฺปนฺโน
คนฺธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน ฯ โส จ โข วิเสน สํสฏฺโฐ ฯ อถ
ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ฆมฺมาภิตตฺโต ฆมฺมปเรโต กิลนฺโต ตสิโต
ปิปาสิโต ฯ ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ อยํ เต อมฺโภ ปุริส อาปานียกํโส
วณฺณสมฺปนฺโน คนฺธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน โส จ โข วิเสน
สํสฏฺโฐ ๑ สเจ อากงฺขสิ ปิว ปิวโต หิ โข ตํ ฉาเทสฺสติ
วณฺเณนปิ คนฺเธนปิ รเสนปิ ปิวิตฺวา จ ปน ตโตนิทานํ มรณํ
วา นิคจฺฉสิ มรณมตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ ฯ โส ตํ อาปานียกํสํ
สหสา อปฺปฏิสงฺขา ปิเวยฺย น ปฏินิสฺสชฺเชยฺย ฯ โส ตโตนิทานํ
มรณํ วา นิคจฺเฉยฺย มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว
เย หิ เกจิ อตีตมทฺธานํ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก
ปิยรูปํ สาตรูปํ ฯเปฯ อนาคตมทฺธานํ ฯเปฯ เอตรหิ สมณา
วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ นิจฺจโต ปสฺสนฺติ
#๑ ยุ. สมฺปนฺโน ฯ
สุขโต ปสฺสนฺติ อตฺตโต ปสฺสนฺติ อาโรคฺยโต ปสฺสนฺติ เขมโต
ปสฺสนฺติ เต ตณฺหํ วฑฺเฒนฺติ ฯ เย ตณฺหํ วฑฺเฒนฺติ เต
อุปธึ วฑฺเฒนฺติ เย อุปธึ วฑฺเฒนฺติ เต ทุกฺขํ วฑฺเฒนฺติ เย
ทุกฺขํ วฑฺเฒนฺติ เต น ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน
โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น ปริมุจฺจนฺติ
ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ

[๒๖๑] เย จ โข เกจิ ภิกฺขเว อตีตมทฺธานํ สมณา วา
พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ อนิจฺจโต อทฺทกฺขุํ
ทุกฺขโต อทฺทกฺขุํ อนตฺตโต อทฺทกฺขุํ โรคโต อทฺทกฺขุํ ภยโต
อทฺทกฺขุํ เต ตณฺหํ ปชหึสุ ฯ เย ตณฺหํ ปชหึสุ เต อุปธึ
ปชหึสุ เย อุปธึ ปชหึสุ เต ทุกฺขํ ปชหึสุ เย ทุกฺขํ ปชหึสุ
เต ปริมุจฺจึสุ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ
โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ปริมุจฺจึสุ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ เยปิ
หิ เกจิ ภิกฺขเว อนาคตมทฺธานํ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ
โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ อนิจฺจโต ทกฺขิสฺสนฺติ ทุกฺขโต ทกฺขิสฺสนฺติ
อนตฺตโต ทกฺขิสฺสนฺติ โรคโต ทกฺขิสฺสนฺติ ภยโต ทกฺขิสฺสนฺติ
เต ตณฺหํ ปชหิสฺสนฺติ ฯ เย ตณฺหํ ปชหิสฺสนฺติ ฯเปฯ เต
ปริมุจฺจนฺติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ เยปิ หิ เกจิ ภิกฺขเว เอตรหิ
สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ อนิจฺจโต
ปสฺสนฺติ ทุกฺขโต ปสฺสนฺติ อนตฺตโต ปสฺสนฺติ โรคโต ปสฺสนฺติ
ภยโต ปสฺสนฺติ เต ตณฺหํ ปชหนฺติ ฯ เย ตณฺหํ ปชหนฺติ เต
อุปธึ ปชหนฺติ เย อุปธึ ปชหนฺติ เต ทุกฺขํ ปชหนฺติ เย
ทุกฺขํ ปชหนฺติ เต ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ
ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติ ทุกฺขสฺมาติ
วทามิ ฯ

[๒๖๒] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อาปานียกํโส วณฺณสมฺปนฺโน
คนฺธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน ฯ โส จ โข วิเสน สํสฏฺโฐ ฯ อถ
ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ฆมฺมาภิตตฺโต ฆมฺมปเรโต กิลนฺโต ตสิโต
ปิปาสิโต ฯ ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ อยํ เต อมฺโภ ปุริส อาปานียกํโส
วณฺณสมฺปนฺโน คนฺธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน โส จ โข วิเสน
สํสฏฺโฐ สเจ อากงฺขสิ ปิว ปิวโต หิ โข ตํ ฉาเทสฺสติ
วณฺเณนปิ คนฺเธนปิ รเสนปิ ปิวิตฺวา จ ปน ตโตนิทานํ มรณํ
วา นิคจฺฉสิ มรณมตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว ตสฺส
ปุริสสฺส เอวมสฺส สกฺกา โข เม อยํ สุรา ปิปาสิตา ปานีเยน
วา วิเนตุํ ทธิมณฺฑเกน วา วิเนตุํ มฏฺฐโลณิกาย ๑ วา วิเนตุํ
โลณโสจิรเกน วา วิเนตุํ น เตฺววาหนฺตํ ปิเวยฺยํ ยํ มม อสฺส
ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ ฯ โส ตํ อาปานียกํสํ ปฏิสงฺขา น
ปิเวยฺย ปฏินิสฺสชฺเชยฺย ฯ โส ตโตนิทานํ มรณํ วา น นิคจฺเฉยฺย
มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว เย หิ เกจิ
อตีตมทฺธานํ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ
#๑ ม. ภฏฺฐโลณิกาย ฯ
ตํ อนิจฺจโต อทฺทกฺขุํ ทุกฺขโต อทฺทกฺขุํ อนตฺตโต อทฺทกฺขุํ โรคโต
อทฺทกฺขุํ ภยโต อทฺทกฺขุํ เต ตณฺหํ ปชหึสุ ฯ เย ตณฺหํ
ปชหึสุ เต อุปธึ ปชหึสุ เย อุปธึ ปชหึสุ เต ทุกฺขํ ปชหึสุ
เย ทุกฺขํ ปชหึสุ เต ปริมุจฺจึสุ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ
ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ปริมุจฺจึสุ ทุกฺขสฺมาติ
วทามิ ฯ เย หิ เกจิ ภิกฺขเว อนาคตมทฺธานํ ฯเปฯ เอตรหิ
สมณา วา พฺราหฺมณา วา ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ตํ อนิจฺจโต
ปสฺสนฺติ ทุกฺขโต ปสฺสนฺติ อนตฺตโต ปสฺสนฺติ โรคโต ปสฺสนฺติ
ภยโต ปสฺสนฺติ เต ตณฺหํ ปชหนฺติ ฯ เย ตณฺหํ ปชหนฺติ
เต อุปธึ ปชหนฺติ เย อุปธึ ปชหนฺติ เต ทุกฺขํ ปชหนฺติ
เย ทุกฺขํ ปชหนฺติ เต ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน
โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติ
ทุกฺขสฺมาติ วทามีติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๒๖๓] เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สารีปุตฺโต อายสฺมา จ
มหาโกฏฺฐิโต ๑ พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย ฯ อถ
โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโต สายณฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต
เยนายสฺมา สารีปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา
สารีปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา
เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

[๒๖๔] เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโต
#๑ ม. มหาโกฏฺฐิโก ฯ
อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ เอตทโวจ กึ นุ โข อาวุโส สารีปุตฺตํ สยํกตํ
ชรามรณํ ปรกตํ ชรามรณํ สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ ชรามรณํ
อุทาหุ อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ ชรามรณนฺติ ฯ น
โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตํ ชรามรณํ น ปรกตํ ชรามรณํ
น สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ ชรามรณํ นาปิ อสยํการํ อปรการํ
อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ ชรามรณํ อปิจ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ฯ
กึ นุ โข อาวุโส สารีปุตฺต สยํกตา ชาติ ปรกตา ชาติ
สยํกตา จ ปรกตา จ ชาติ อุทาหุ อสยํการํ อปรการํ ๑ อธิจฺจ
สมุปฺปนฺนา ชาตีติ ฯ น โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตา ชาติ
น ปรกตา ชาติ น สยํกตา จ ปรกตา จ ชาติ นาปิ
อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนา ชาติ อปิจ ภวปจฺจยา
ชาตีติ ฯ กึ นุ โข อาวุโส สารีปุตฺต สยํกโต ภโว ฯเปฯ
สยํกตํ อุปาทานํ … สยํกตา ตณฺหา … สยํกตา เวทนา … สยํกโต
ผสฺโส … สยํกตํ สฬายตนํ … สยํกตํ นามรูปํ ปรกตํ นามรูปํ
สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ นามรูปํ อุทาหุ อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ
สมุปฺปนฺนํ นามรูปนฺติ ฯ น โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตํ นามรูปํ
น ปรกตํ นามรูปํ น สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ นามรูปํ นาปิ
อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ นามรูปํ อปิจ วิญฺญาณปจฺจยา
นามรูปนฺติ ฯ กึ นุ โข อาวุโส สารีปุตฺต สยํกตํ
วิญฺญาณํ ปรกตํ วิญฺญาณํ สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ วิญฺญาณํ
#๑ ม. อสยํการา อปรํการา ฯ
อุทาหุ อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ วิญฺญาณนฺติ ฯ น
โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตํ วิญฺญาณํ น ปรกตํ วิญฺญาณํ น
สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ วิญฺญาณํ นาปิ อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ
สมุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อปิจ นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ฯ

[๒๖๕] อิทาเนว โข มยํ อายสฺมโต สารีปุตฺตสฺส ภาสิตํ
เอวํ อาชานาม น โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตํ นามรูปํ น
ปรกตํ นามรูปํ น สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ นามรูปํ นาปิ อสยํการํ
อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ นามรูปํ อปิจ วิญฺญาณปจฺจยา
นามรูปนฺติ ฯ อิทาเนว ปน มยํ อายสฺมโต สารีปุตฺตสฺส ภาสิตํ
เอวํ อาชานาม น โข อาวุโส โกฏฺฐิต สยํกตํ วิญฺญาณํ
น ๑ ปรกตํ วิญฺญาณํ น สยํกตญฺจ ปรกตญฺจ วิญฺญาณํ
นาปิ อสยํการํ อปรการํ อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อปิจ
นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ฯ ยถากถํ ปนาวุโส สารีปุตฺต
อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ ฯ

[๒๖๖] เตนหาวุโส อุปมนฺเต กริสฺสามิ อุปมายปิเธกจฺเจ
วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส
เทฺว นฬกลาปิโย อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺยุํ เอวเมว โข
อาวุโส นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ
นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส ฯเปฯ
เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ ฯ ตาสญฺเจ
#๑ ยุ. นสทฺโท นตฺถิ ฯ
อาวุโส นฬกลาปีนํ เอกํ อปกฑฺเฒยฺย เอกา ปปเตยฺย อปรญฺเจ
อปกฑฺเฒยฺย อปรา ปปเตยฺย ฯ เอวเมว โข อาวุโส
นามรูปนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ
นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ ฯเปฯ
เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ ฯ

[๒๖๗] อจฺฉริยํ อาวุโส สารีปุตฺต อพฺภูตํ อาวุโส สารีปุตฺต
ยาว สุภาสิตญฺจิทํ อายสฺมตา สารีปุตฺเตน อิทญฺจ ปน มยํ
อายสฺมโต สารีปุตฺตสฺส สุภาสิตํ อิเมหิ ฉตฺตึสาย วตฺถูหิ อนุโมทาม
ชรามรณสฺส เจ อาวุโส ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย
ธมฺมํ เทเสติ ธมฺมกถิโก ภิกฺขูติ อลํ วจนาย ฯ ชรามรณสฺส
เจ อาวุโส ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ
ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน ภิกฺขูติ อลํ วจนาย ฯ ชรามรณสฺส เจ
อาวุโส ภิกฺขุ นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ
ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขูติ อลํ วจนาย ฯ ชาติยา เจ ฯเปฯ
ภวสฺส เจ … อุปาทานสฺส เจ … ตณฺหาย เจ … เวทนาย
เจ … ผสฺสสฺส เจ … สฬายตนสฺส เจ … นามรูปสฺส เจ …
วิญฺญาณสฺส เจ … สงฺขารานญฺเจ … อวิชฺชาย เจ อาวุโส ภิกฺขุ
นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ ธมฺมกถิโก ภิกฺขูติ
อลํ วจนาย ฯ อวิชฺชาย เจ อาวุโส ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย
นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน ภิกฺขูติ อลํ
วจนาย ฯ อวิชฺชาย เจ อาวุโส ภิกฺขุ นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา
อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขูติ อลํ
วจนายาติ ฯ สตฺตมํ ฯ

[๒๖๘] เอกํ สมยํ อายสฺมา จ มุสิโล ๑ อายสฺมา จ ปวิฏฺโฐ ๒
อายสฺมา จ นารโท อายสฺมา จ อานนฺโท โกสมฺพิยํ วิหรนฺติ
โฆสิตาราเม ฯ