[๑๙] สาวตฺถิยํ วิหรติ … มิจฺฉาปฏิปทญฺจ โว ภิกฺขเว
เทสิสฺสามิ สมฺมาปฏิปทญฺจ ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ
ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ฯ

[๒๐] ภควา เอตทโวจ กตมา จ ภิกฺขเว มิจฺฉาปฏิปทา
อวิชฺชาปจฺจยา ภิกฺขเว สงฺขารา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ฯเปฯ
เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ ๑ ฯ อยํ วุจฺจติ
ภิกฺขเว มิจฺฉาปฏิปทา ฯ

[๒๑] กตมา จ ภิกฺขเว สมฺมาปฏิปทา อวิชฺชาย เตฺวว
อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ
ฯเปฯ เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ ฯ อยํ
วุจฺจติ ภิกฺขเว สมฺมาปฏิปทาติ ฯ ตติยํ ฯ

[๒๒] สาวตฺถิยํ วิหรติ … วิปสฺสิสฺส ภิกฺขเว ภควโต อรหโต
#๑ ยุ. อิติสทฺโท ทิสฺสติ ฯ
สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปุพฺเพว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว
สโต เอตทโหสิ กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชิยฺยติ จ
มิยฺยติ จ จวติ จ อุปปชฺชติ จ อถ จ ปนิมสฺส ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ
นปฺปชานาติ ชรามรณสฺส กุทสฺสุ ๑ นาม อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ
ปญฺญายิสฺสติ ชรามรณสฺสาติ ฯ

[๒๓] อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ
กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหติ กึปจฺจยา ชรามรณนฺติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ
ปญฺญาย อภิสมโย ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหติ ชาติปจฺจยา
ชรามรณนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ
กิมฺหิ นุ โข สติ ชาติ โหติ กึปจฺจยา ชาตีติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย
ภเว โข สติ ชาติ โหติ ภวปจฺจยา ชาตีติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ ภโว โหติ
กึปจฺจยา ภโวติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย อุปาทาเน โข สติ
ภโว โหติ อุปาทานปจฺจยา ภโวติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ อุปาทานํ โหติ
กึปจฺจยา อุปาทานนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ตณฺหาย โข สติ
#๑ ม. กุทาสฺส ฯ เอวมุปริปิ ฯ
อุปาทานํ โหติ ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ ตณฺหา โหติ
กึปจฺจยา ตณฺหาติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย เวทนาย โข สติ
ตณฺหา โหติ เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ เวทนา โหติ
กึปจฺจยา เวทนาติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ผสฺเส โข สติ เวทนา
โหติ ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ ผสฺโส โหติ กึปจฺจยา
ผสฺโสติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย สฬายตเน โข สติ ผสฺโส โหติ
สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ สฬายตนํ โหติ กึปจฺจยา
สฬายตนนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย นามรูเป โข สติ สฬายตนํ
โหติ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ นามรูปํ โหติ กึปจฺจยา
นามรูปนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโส-
มนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย วิญฺญาเณ โข สติ นามรูปํ
โหติ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ วิญฺญาณํ โหติ
กึปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย สงฺขาเร โข สติ
วิญฺญาณํ โหติ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ สงฺขารา
โหนฺติ กึปจฺจยา สงฺขาราติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย อวิชฺชาย
โข สติ สงฺขารา โหนฺติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ฯ อิติ
หิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ฯเปฯ
เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ ฯ สมุทโย
สมุทโยติ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ
ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ ปญฺญา อุทปาทิ วิชฺชา
อุทปาทิ อาโลโก อุทปาทิ ฯ

[๒๔] อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ
กิมฺหิ นุ โข อสติ ชรามรณํ น โหติ กิสฺส นิโรธา
ชรามรณนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ชาติยา โข อสติ ชรามรณํ
น โหติ ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ ชาติ น
โหติ กิสฺส นิโรธา ชาตินิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ภเว
โข อสติ ชาติ น โหติ ภวนิโรธา ชาตินิโรโธติ [๑]- ฯ อถ โข
ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ
ภโว น โหติ กิสฺส นิโรธา ภวนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย
อุปาทาเน โข อสติ ภโว น โหติ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ
โข อสติ อุปาทานํ น โหติ กิสฺส นิโรธา อุปาทานนิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ
ปญฺญาย อภิสมโย ตณฺหาย โข อสติ อุปาทานํ น โหติ
ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ ตณฺหา น โหติ
กิสฺส นิโรธา ตณฺหานิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส
โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย เวทนาย
โข อสติ ตณฺหา น โหติ เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ
โข อสติ เวทนา น โหติ กิสฺส นิโรธา เวทนานิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ
ปญฺญาย อภิสมโย ผสฺเส โข อสติ เวทนา น โหติ
#๑ ยุ. โหติ ฯ
ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส
เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ ผสฺโส น โหติ กิสฺส นิโรธา
ผสฺสนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย สฬายตเน โข อสติ ผสฺโส
น โหติ สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ สฬายตนํ
น โหติ กิสฺส นิโรธา สฬายตนนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย
นามรูเป โข อสติ สฬายตนํ น โหติ นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ
กิมฺหิ นุ โข อสติ นามรูปํ น โหติ กิสฺส นิโรธา นามรูปนิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย วิญฺญาเณ โข อสติ นามรูปํ
น โหติ วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ วิญฺญาณํ
น โหติ กิสฺส นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติ ฯ อถ โข ภิกฺขเว
วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย
สงฺขาเร ๑ โข อสติ วิญฺญาณํ น โหติ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส เอตทโหสิ
กิมฺหิ นุ โข อสติ สงฺขารา น โหนฺติ กิสฺส นิโรธา สงฺขารนิโรโธติ ฯ
#๑ ม. ยุ. สงฺขาเรสุ ฯ
อถ โข ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย อวิชฺชาย โข อสติ สงฺขารา
น โหนฺติ อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ ฯ อิติ หีทํ อวิชฺชานิโรธา
สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ ฯเปฯ เอวเมตสฺส
เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ ๑ ฯ นิโรโธ นิโรโธติ โข
ภิกฺขเว วิปสฺสิสฺส โพธิสตฺตสฺส ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ
อุทปาทิ ญาณํ อุปาทิ ปญฺญา อุทปาทิ วิชฺชา อุปาทิ อาโลโก
อุทปาทีติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๒๕] สตฺตนฺนํปิ พุทฺธานํ เอวํ วิตฺถาเรตพฺโพ ๒ ฯ สิขิสฺส
ภิกฺขเว ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส … เวสฺสภุสฺส ภิกฺขเว
ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส … กกุสนฺธสฺส ภิกฺขเว ภควโต
อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส … โกนาคมนสฺส ภิกฺขเว ภควโต อรหโต
สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส … กสฺสปสฺส ภิกฺขเว ภควโต อรหโต
สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส … ฯ

[๒๖] ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส
โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ
จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จ จวติ จ อุปปชฺชติ จ อถ จ ปนิมสฺส
ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ นปฺปชานาติ ชรามรณสฺส กุทสฺสุ นาม อิมสฺส
ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายิสฺสติ ชรามรณสฺสาติ ฯ ตสฺส มยฺหํ
ภิกฺขเว เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหติ กึปจฺจยา
#๑ ม. อิติสทฺโท ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. เปยฺยาโล ฯ
ชรามรณนฺติ ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย
อภิสมโย ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหติ ชาติปจฺจยา
ชรามรณนฺติ ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข
สติ ชาติ โหติ ฯเปฯ ภโว … อุปาทานํ … ตณฺหา … เวทนา …
ผสฺโส … สฬายตนํ … นามรูปํ … วิญฺญาณํ … สงฺขารา โหนฺติ
กึปจฺจยา สงฺขาราติ ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย อวิชฺชาย โข สติ สงฺขารา โหนฺติ
อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ฯ อิติ หิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา
สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ฯเปฯ เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส
สมุทโย โหติ ฯ สมุทโย สมุทโยติ โข เม ภิกฺขเว ปุพฺเพ
อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ ปญฺญา
อุทปาทิ วิชฺชา อุทปาทิ อาโลโก อุทปาทิ ฯ

[๒๗] ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ
ชรามรณํ น โหติ กิสฺส นิโรธา ชรามรณนิโรโธติ ฯ ตสฺส
มยฺหํ ภิกฺขเว โยนิโสมนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ชาติยา
โข อสติ ชรามรณํ น โหติ ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธติ ฯ
ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ กิมฺหิ นุ โข อสติ ชาติ น
โหติ ฯเปฯ ภโว … อุปาทานํ … ตณฺหา … เวทนา … ผสฺโส …
สฬายตนํ … นามรูปํ … วิญฺญาณํ … สงฺขารา น โหนฺติ กิสฺส
นิโรธา สงฺขารนิโรโธติ ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว โยนิโสมนสิการา
อหุ ปญฺญาย อภิสมโย อวิชฺชาย โข อสติ สงฺขารา น โหนฺติ
อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ ฯ อิติ หิทํ อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ
สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ ฯเปฯ เอวเมตสฺส เกวลสฺส
ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ ฯ นิโรโธ นิโรโธติ โข เม ภิกฺขเว
ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ ปญฺญา
อุทปาทิ วิชฺชา อุทปาทิ อาโลโก อุทปาทีติ ฯ ทสมํ ฯ
พุทฺธวคฺโค ปฐโม ฯ
ตสฺส อุทฺทานํ ภวติ
เทสนาวิภงฺคํ ปฏิปทญฺจ ๑
วิปสฺสี สิขี จ เวสฺสภู
กกุสนฺโธ โกนาคมโน จ ๒ กสฺสโป
มหาสกฺยมุนี ๓ จ โคตโมติ ๔ ฯ
__________________
#๑ ม. เทสนาวิภงฺคปฏิปทา จ ฯ ยุ. … ปฏิปทา จ ฯ ๒ ม. ยุ. จสทฺโท นตฺถิ ฯ
#๓ ม. ยุ. มหาสกฺยมุนิ ฯ ๔ ยุ. โคตมนฺติ ฯ
อาหารวคฺโค ทุติโย

[๒๘] เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ
เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา
ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย ฯ กตเม
จตฺตาโร ฯ กวฬีกาโร ๑ อาหาโร โอฬาริโก วา สุขุโม วา
ผสฺโส ทุติโย มโนสญฺเจตนา ตติยา วิญฺญาณํ จตุตฺถํ ฯ
อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา
สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย ฯ