[๔๐๗] ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช อิธ ตฺยสฺส ยุทฺธํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ
สงฺคาโม สมุปพฺยูโฬฺห อถ อาคจฺเฉยฺย ขตฺติยกุมาโร อสิกฺขิโต
อกตหตฺโถ อกตโยคฺโค อกตุปาสโน ภีรุ ฉมฺภี อุตฺราสี ปลายี
ภเรยฺยาสิ ตํ ปุริสํ อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ นาหํ
#๑ ม. ยุ. สมฺผลนฺติ ฯ ๒ สี. กถนฺนูติ ปาโฐ ฯ
ภนฺเต ภเรยฺยํ ตํ ปุริสํ น จ เม อตฺโถ ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ
อถ อาคจฺเฉยฺย พฺราหฺมณกุมาโร อสิกฺขิโต ฯเปฯ อถ อาคจฺเฉยฺย
เวสฺสกุมาโร อสิกฺขิโต ฯเปฯ อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺทกุมาโร อสิกฺขิโต
ฯเปฯ น จ เม อตฺโถ ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ

[๔๐๘] ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช อิธ ตฺยสฺส ยุทฺธํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ
สงฺคาโม สมุปพฺยูโฬฺห อถ อาคจฺเฉยฺย ขตฺติยกุมาโร สุสิกฺขิโต
กตหตฺโถ กตโยคฺโค กตุปาสโน อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี
ภเรยฺยาสิ ตํ ปุริสํ อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ
ภเรยฺยาหํ ภนฺเต ตํ ปุริสํ อตฺโถ จ เม ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ
อถ อาคจฺเฉยฺย พฺราหฺมณกุมาโร ฯเปฯ อถ อาคจฺเฉยฺย เวสฺสกุมาโร
ฯเปฯ อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺทกุมาโร สุสิกฺขิโต กตหตฺโถ
กตโยคฺโค กตุปาสโน อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ภเรยฺยาสิ
ตํ ปุริสํ อตฺโถ จ เต ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ ภเรยฺยาหํ ภนฺเต ตํ
ปุริสํ อตฺโถ จ เม ตาทิเสน ปุริเสนาติ ฯ

[๔๐๙] เอวเมว โข มหาราช ยสฺมา [๑]- เจปิ กุลา อคารสฺมา
อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ โส จ โหติ ปญฺจงฺควิปฺปหีโน ปญฺจงฺค-
สมนฺนาคโต ตสฺมึ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ ฯ กตมานิ ปญฺจงฺคานิ
ปหีนานิ โหนฺติ ฯ กามจฺฉนฺโท ปหีโน โหติ พฺยาปาโท ปหีโน
โหติ ถีนมิทฺธํ ปหีนํ โหติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหีนํ โหติ วิจิกิจฺฉา
ปหีนา โหติ ฯ อิมานิ ปญฺจงฺคานิ ปหีนานิ โหนฺติ ฯ กตเมหิ
#๑ ม. ยุ. เอตฺถนฺตเร กสฺมาติ ทิสฺสติ ฯ
ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ ฯ อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต
โหติ อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ อเสกฺเขน
ปญฺญากฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน
สมนฺนาคโต โหติ อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน
สมนฺนาคโต โหติ ฯ อิเมหิ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ ฯ
อิติ ปญฺจงฺควิปฺปหีเน ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ฯ

[๔๑๐] อิทมโวจ ภควา ฯเปฯ สตฺถา
อิสฺสตฺถํ พลวิริยญฺจ ยสฺมึ วิชฺเชถ มาณเว
ตํ ยุทฺธตฺโถ ภเร ราชา นาสูรํ ชาติปจฺจยา
ตเถว ขนฺติโสรจฺจํ ธมฺมา ยสฺมึ ปติฏฺฐิตา
ตมริยวุตฺติ ๑ เมธาวึ หีนชจฺจมฺปิ ปูชเย
การเย อสฺสเม รมฺเม วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต
ปปญฺจวิวเน กยิรา ทุคฺเค สงฺกมนานิ จ
อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ วตฺถเสนาสนานิ จ
ทเทยฺย อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา
ยถาปิ ๒ เมโฆ ถนยํ วิชฺชุมาลี สตกฺกุกุ ๓
ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ
ตเถว สทฺโธ สุตวา อภิสงฺขจฺจ โภชนํ
วณิพฺพเก ตปฺปยติ อนฺนปาเนน ปณฺฑิโต
อนุโมทมาโน ปกิเรติ เทถ เทถาติ ภาสติ
#๑ ม. อริยวุตฺตึ เมธาวึ ฯ ยุ. ตมริยวุตฺตึ ฯ ๒ ม. ยุ. ยถาหิ ฯ ๓ ม. ยุ. สตกฺกกุ ฯ
ตญฺหิสฺส ตชฺชิตํ ๑ โหติ เทวสฺเสว ปวสฺสโต
สา ปุญฺญธารา วิปุลา ทาตารํ อภิวสฺสตีติ ฯ
ปญฺจมํ ปพฺพโตปมสุตฺตํ

[๔๑๑] สาวตฺถีนิทานํ ฯ อถ โข ราชา ปเสนทิโกสโล
ทิวาทิวสฺส เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา
เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ราชานํ ปเสนทิโกสลํ
ภควา เอตทโวจ หนฺท กุโต นุ ตฺวํ มหาราช อาคจฺฉสิ
ทิวาทิวสฺสาติ ฯ ยานิ ตานิ ภนฺเต รญฺญํ ขตฺติยานํ มุทฺธาวสิตฺตานํ
อิสฺสริยมทมตฺตานํ กามเคธปริยุฏฺฐิตานํ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺตานํ
มหนฺตํ ปฐวีมณฺฑลํ อภิวิชิย อชฺฌาวสนฺตานํ ราชกรณียานิ
ภวนฺติ เตสฺวาหํ ๒ เอตรหิ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺโนติ ฯ

[๔๑๒] ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช อิธ เต ปุริโส อาคจฺเฉยฺย
ปุรตฺถิมาย ทิสาย สทฺธายิโก ปจฺจยิโก โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา
เอวํ วเทยฺย ยคฺเฆ มหาราช ชาเนยฺย ๓ อหํ อาคจฺฉามิ ปุรตฺถิมาย
ทิสาย ตตฺถทฺทสํ มหนฺตํ ปพฺพตํ อพฺภสมํ สพฺเพ ปาเณ
นิปฺโปเถนฺโต ๔ อาคจฺฉติ ยนฺเต มหาราช กรณียํ ตํ กโรหีติ ฯ
อถ ทุติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ทกฺขิณาย ทิสาย ฯเปฯ อถ
ตติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปจฺฉิมาย ทิสาย ฯเปฯ อถ จตุตฺโถ
ปุริโส อาคจฺเฉยฺย อุตฺตราย ทิสาย สทฺธายิโก ปจฺจยิโก โส
#๑ โป. ม. ยุ. คชฺชิตํ ฯ ๒ ม. เตสุ ขฺวาหํ ฯ ๓ ม. ยุ. ชาเนยฺยาสิ ฯ ๔ สี. ยุ.
#นิปุโผเฏนฺโต ฯ ม. นิปฺโผเถนุโต ฯ
ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วเทยฺย ยคฺเฆ มหาราช ชาเนยฺย ๑ อหํ
อาคจฺฉามิ อุตฺตราย ทิสาย ตตฺถทฺทสํ มหนฺตํ ปพฺพตํ อพฺภสมํ
สพฺเพ ปาเณ นิปฺโปเถนฺโต อาคจฺฉติ ยนฺเต มหาราช กรณียํ
ตํ กโรหีติ ฯ เอวรูเป เต มหาราช มหติ มหพฺภเย สมุปฺปนฺเน
ทารุเณ มนุสฺสกฺขเย ๒ ทุลฺลเภ มนุสฺสตฺเต กิมสฺส กรณียนฺติ ฯ
เอวรูเป เม ภนฺเต มหติ มหพฺภเย สมุปฺปนฺเน ทารุเณ มนุสฺสกฺขเย
ทุลฺลเภ มนุสฺสตฺเต กิมสฺส กรณียํ อญฺญตฺร ธมฺมจริยาย อญฺญตฺร
สมจริยาย อญฺญตฺร กุสลกิริยาย อญฺญตฺร ปุญฺญกิริยายาติ ฯ

[๔๑๓] อาโรเจมิ โข เต มหาราช ปฏิเวเทมิ โข เต
มหาราช อธิวตฺตติ โข ตํ มหาราช ชรามรณํ อธิวตฺตมาเน จ
เต มหาราช ชรามรเณ กิมสฺส กรณียนฺติ ฯ อธิวตฺตมาเน จ
เม ภนฺเต ชรามรเณ กิมสฺส กรณียํ อญฺญตฺร ธมฺมจริยาย
อญฺญตฺร สมจริยาย อญฺญตฺร กุสลกิริยาย อญฺญตฺร ปุญฺญกิริยาย๏
ยานิ ตานิ ภนฺเต รญฺญํ ขตฺติยานํ มุทฺธาวสิตฺตานํ อิสฺสริยมทมตฺตานํ
กามเคธปริยุฏฺฐิตานํ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺตานํ มหนฺตํ ปฐวีมณฺฑลํ
อภิวิชิย อชฺฌาวสนฺตานํ หตฺถิยุทฺธานิ ภวนฺติ เตสมฺปิ
ภนฺเต หตฺถิยุทฺธานํ นตฺถิ คติ นตฺถิ วิสโย อธิวตฺตมาเน
ชรามรเณ ยานิปิ ตานิ ภนฺเต รญฺญํ ขตฺติยานํ มุทฺธาวสิตฺตานํ
ฯเปฯ อชฺฌาวสนฺตานํ อสฺสยุทฺธานิ ภวนฺติ ฯเปฯ รถยุทฺธานิ
#๑ ม. ยุ. ชาเนยฺยาสิ ฯ ๒ ม. มนุสฺสกาเย ฯ
ภวนฺติ ฯเปฯ ปตฺติยุทฺธานิ ภวนฺติ เตสมฺปิ ภนฺเต ปตฺติยุทฺธานํ
นตฺถิ คติ นตฺถิ วิสโย อธิวตฺตมาเน ชรามรเณ สนฺติ โข
ปน ภนฺเต อิมสฺมึ ราชกุเล มนฺติโน มหามตฺตา เย ปโหนฺติ
อาคเต ปจฺจตฺถิเก มนฺเตหิ เภทยิตุํ เตสมฺปิ ภนฺเต มนฺตยุทฺธานํ
นตฺถิ คติ นตฺถิ วิสโย อธิวตฺตมาเน ชรามรเณ สํวิชฺชติ โข
ปน ภนฺเต อิมสฺมึ ราชกุเล ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ ภูมิคตญฺเจว
เวหาสฏฺฐญฺจ เยน มยํ ปโหม อาคเต ปจฺจตฺถิเก ธเนน อุปลาเปตุํ
เตสมฺปิ ภนฺเต ธนยุทฺธานํ นตฺถิ คติ นตฺถิ วิสโย อธิวตฺตมาเน
ชรามรเณ อธิวตฺตมาเน จ เม ภนฺเต ชรามรเณ กิมสฺส กรณียํ
อญฺญตฺร ธมฺมจริยาย อญฺญตฺร สมจริยาย อญฺญตฺร กุสลกิริยาย
อญฺญตฺร ปุญฺญกิริยายาติ ฯ

[๔๑๔] เอวเมตํ มหาราช เอวเมตํ อธิวตฺตมาเน จ เต
ชรามรเณ กิมสฺส กรณียํ อญฺญตฺร ธมฺมจริยาย อญฺญตฺร สมจริยาย
อญฺญตฺร กุสลกิริยาย อญฺญตฺร ปุญฺญกิริยายาติ ฯ

[๔๑๕] อิทมโวจ ภควา ฯเปฯ สตฺถา
ยถาปิ เสลา วิปุลา นภํ อาหจฺจ ปพฺพตา
สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ นิปฺโปเถนฺตา ๑ จตุทฺทิสา
เอวํ ชรา จ มจฺจุ จ อธิวตฺตนฺติ ปาณิโน
ขตฺติเย พฺราหฺมเณ เวสฺเส สุทฺเท จณฺฑาลปุกฺกุเส
#๑ โป. ม. ยุ. นิปฺโปเถนุโต ฯ
น กิญฺจิ ๑ ปริวชฺเชติ สพฺพเมวาภิมทฺทติ
น ตตฺถ หตฺถีนํ ภูมิ น รถานํ น ปตฺติยา
น จาปิ มนฺตยุทฺเธน สกฺกา เชตุํ ธเนน วา
ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน
พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ ธีโร สทฺธํ นิเวสเย
โย ธมฺมจารี ๒ กาเยน วาจาย อุท เจตสา
อิเธว นํ ปสํสนฺติ เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ฯ
โกสลสํยุตฺตํ สมตฺตํ ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
ปุคฺคโล อยฺยิกา โลโก อิสฺสตฺถํ ปพฺพโตปมํ ๓
เทสิตํ พุทฺธเสฏฺเฐน อิมํ โกสลปญฺจกํ ฯ
________________
#๑ กญฺจีติปิ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ฯ ๒ ม. โย ธมฺมํ จริ กาเยน ฯ ๓ ม. ปพฺพตูปมา ฯ
มารสํยุตฺตํ
ปฐมวคฺโค ปฐโม
__________
ปฐมํ ตโปกมฺมสุตฺตํ

[๔๑๖] เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ
นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร อชปาลนิโคฺรเธ ๑ ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ ฯ
อถ โข ภควโต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก
อุทปาทิ มุตฺโต วตมฺหิ ตาย ทุกฺกรการิกาย สาธุ มุตฺโต
วตมฺหิ ตาย อนตฺถสญฺหิตาย ทุกฺกรการิกาย สาธุ วตมฺหิ สตฺโต ๒
โพธิสมชฺฌคูติ ๓ ฯ