[๔๑๓] เสยฺยถาปิ ภูมิช ปุริโส อคฺคิตฺถิโก อคฺคิคเวสี
อคฺคิปริเยสนํ จรมาโน อลฺลํ กฏฺฐํ สเสฺนหํ อุตฺตรารณึ อาทาย
อภิมตฺเถยฺย อาสญฺเจปิ กริตฺวา อลฺลํ กฏฺฐํ สเสฺนหํ อุตฺตรารณึ
อาทาย อภิมตฺเถยฺย ๑ อภพฺโพ อคฺคิสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ
กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … เนวาสํนานาสญฺเจปิ
กริตฺวา อลฺลํ กฏฺฐํ สเสฺนหํ อุตฺตรารณึ อาทาย อภิมตฺเถยฺย
อภพฺโพ อคฺคิสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ อโยนิโส ภูมิช
อคฺคิสฺส อธิคมาย เอวเมว โข ภูมิช เย หิ เกจิ สมณา
วา พฺราหฺมณา วา มิจฺฉาทิฏฺฐิโน ฯเปฯ มิจฺฉาสมาธิโน เต
อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา …
เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ อภพฺพา ผลสฺส
อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ อโยนิโส ภูมิช ผลสฺส อธิคมาย ฯ

[๔๑๔] เย จ ๒ โข เกจิ ภูมิช สมณา วา พฺราหฺมณา วา
สมฺมาทิฏฺฐิโน สมฺมาสงฺกปฺปา สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺตา สมฺมาอาชีวา
สมฺมาวายามา สมฺมาสตี สมฺมาสมาธิโน เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา
#๑ ม. อภิมนฺเถยฺย ฯ ๒ ม. ยุ. เย หิ เกจิ ฯ
พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา
พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อาสญฺจ
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย
เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส
อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช ผลสฺส อธิคมาย ฯ

[๔๑๕] เสยฺยถาปิ ภูมิช ปุริโส เตลตฺถิโก เตลคเวสี เตลปริเยสนํ
จรมาโน ติลปิฏฺฐํ โทณิยา อากีริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ
ปริปฺโผสกํ ปีเฬยฺย อาสญฺเจปิ กริตฺวา ติลปิฏฺฐํ โทณิยา
อากีริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ ปีเฬยฺย ภพฺโพ เตลสฺส
อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา …
เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา ติลปิฏฺฐํ โทณิยา อากีริตฺวา อุทเกน
ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ ปีเฬยฺย ภพฺโพ เตลสฺส อธิคมาย ตํ
กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช เตลสฺส อธิคมาย เอวเมว โข
ภูมิช เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมฺมาทิฏฺฐิโน
ฯเปฯ สมฺมาสมาธิโน เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ
จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ
จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช
ผลสฺส อธิคมาย ฯ

[๔๑๖] เสยฺยถาปิ ภูมิช ปุริโส ขีรตฺถิโก ขีรคเวสี ขีรปริเยสนํ
จรมาโน คาวึ ตรุณวจฺฉํ ถนโต อาวิญฺเชยฺย อาสญฺเจปิ กริตฺวา
คาวึ ตรุณวจฺฉํ ถนโต อาวิญฺเชยฺย ภพฺโพ ขีรสฺส อธิคมาย
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา …
เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา คาวึ ตรุณวจฺฉํ ถนโต อาวิญฺเชยฺย ภพฺโพ
ขีรสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช ขีรสฺส อธิคมาย
เอวเมว โข ภูมิช เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา
สมฺมาทิฏฺฐิโน ฯเปฯ สมฺมาสมาธิโน เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา …
อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา
พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ
โยนิโส ภูมิช ผลสฺส อธิคมาย ฯ

[๔๑๗] เสยฺยถาปิ ภูมิช ปุริโส นวนีตตฺถิโก นวนีตคเวสี
นวนีตปริเยสนํ จรมาโน ทธึ กลเส อาสิญฺจิตฺวา มตฺเถน อาวิญฺเชยฺย
อาสญฺเจปิ กริตฺวา ทธึ กลเส อาสิญฺจิตฺวา มตฺเถน อาวิญฺเชยฺย
ภพฺโพ นวนีตสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา ทธึ กลเส
อาสิญฺจิตฺวา มตฺเถน อาวิญฺเชยฺย ภพฺโพ นวนีตสฺส อธิคมาย
ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช นวนีตสฺส อธิคมาย เอวเมว
โข ภูมิช เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมฺมาทิฏฺฐิโน
ฯเปฯ สมฺมาสมาธิโน เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ
ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ
กริตฺวา … เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ
ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช ผลสฺส
อธิคมาย ฯ

[๔๑๘] เสยฺยถาปิ ภูมิช ปุริโส อคฺคิตฺถิโก อคฺคิคเวสี
อคฺคิปริเยสนํ จรมาโน สุกฺขํ กฏฺฐํ โกฬาปํ อุตฺตรารณึ อาทาย
อภิมตฺเถยฺย ภพฺโพ อคฺคิสฺส อธิคมาย อาสญฺเจปิ กริตฺวา …
อนาสญฺเจปิ กริตฺวา … อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา …
เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา สุกฺขํ กฏฺฐํ โกฬาปํ อุตฺตรารณึ อาทาย
อภิมตฺเถยฺย ภพฺโพ อคฺคิสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส
ภูมิช อคฺคิสฺส อธิคมาย เอวเมว โข ภูมิช เย หิ เกจิ สมณา
วา พฺราหฺมณา วา สมฺมาทิฏฺฐิโน สมฺมาสงฺกปฺปา ฯเปฯ
สมฺมาสมาธิโน เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา
ผลสฺส อธิคมาย อนาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ ภพฺพา
ผลสฺส อธิคมาย อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ
ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย เนวาสํนานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ
จรนฺติ ภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตํ กิสฺส เหตุ โยนิโส ภูมิช
ผลสฺส อธิคมาย ฯ

[๔๑๙] สเจ โข [๑] ภูมิช ชยเสนสฺส ราชกุมารสฺส อิมา จตสฺโส
อุปมา ปฏิภาเสยฺยุํ อนจฺฉริยํ เต ชยเสโน ราชกุมาโร ปสีเทยฺย
ปสนฺโน จ เต ปสนฺนาการํ กเรยฺยาติ ฯ กุโต ปน มํ ภนฺเต
#๑ โป. ม. เอตฺถนฺตเร ตนฺติ อตฺถิ ฯ
ชยเสนสฺส ราชกุมารสฺส อิมา จตสฺโส อุปมา ปฏิภาสิสฺสนฺติ
อนจฺฉริยา ปุพฺเพ อสฺสุตปุพฺพา เสยฺยถาปิ ภควนฺตนฺติ ฯ
อิทมโวจ ภควา อตฺตมโน อายสฺมา ภูมิโช ภควโต ภาสิตํ
อภินนฺทีติ ฯ
ภูมิชสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ฉฏฺฐํ ฯ
___________
อนุรุทฺธสุตฺตํ

[๔๒๐] เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ
เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ อถ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ
อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ เอหิ ตฺวํ อมฺโภ ปุริส เยนายสฺมา
อนุรุทฺโธ เตนุปสงฺกม อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน อายสฺมโต
อนุรุทฺธสฺส ปาเท สิรสา วนฺทาหิ [๑] ปญฺจกงฺโค ภนฺเต ถปติ
อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส ปาเท สิรสา วนฺทตีติ เอวญฺจ วเทหิ
อธิวาเสตุ กิร ภนฺเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ ปญฺจกงฺคสฺส ถปติสฺส
สฺวาตนาย อตฺตจตุตฺโถ ภตฺตํ เยน จ กิร ภนฺเต อายสฺมา
อนุรุทฺโธ ปเควตรํ อาคจฺเฉยฺย ปญฺจกงฺโค ภนฺเต ๒ ถปติ พหุกิจฺโจ
พหุกรณีโย ราชกรณีเยนาติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข โส ปุริโส
ปญฺจกงฺคสฺส ถปติสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อนุรุทฺโธ เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ
เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ปุริโส อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ เอตทโวจ
ปญฺจกงฺโค ภนฺเต ถปติ อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส ปาเท สิรสา
วนฺทติ เอวญฺจ วเทติ อธิวาเสตุ กิร ภนฺเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ
ปญฺจกงฺคสฺส ถปติสฺส สฺวาตนาย อตฺตจตุตฺโถ ภตฺตํ เยน จ
กิร ภนฺเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ ปเควตรํ อาคจฺเฉยฺย ปญฺจกงฺโค
ภนฺเต ถปติ พหุกิจฺโจ พหุกรณีโย ราชกรณีเยนาติ ฯ อธิวาเสสิ
#๑ ยุ. เอตฺถนฺตเร เอวญฺจ วเทหีติ ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. ภนฺเตติ นตฺถิ ฯ
โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ตุณฺหีภาเวน ฯ

[๔๒๑] อถ โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน
ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน ปญฺจกงฺคสฺส
ถปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน
นิสีทิ ฯ อถ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ปณีเตน
ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ ฯ อถ โข
ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ
อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนตํ นิสีทิ ฯ เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ เอตทโวจ
อิธ มํ ๑ ภนฺเต เถรา ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ อปฺปมาณํ
คหปติ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวหีติ เอกจฺเจ เถรา เอวมาหํสุ มหคฺคตํ
คหปติ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวหีติ ยา จายํ ภนฺเต อปฺปมาณา
เจโตวิมุตฺติ ยา จ มหคฺคตา เจโตวิมุตฺติ อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว
นานาพฺยญฺชนา จ อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานนฺติ ฯ เตนหิ
คหปติ ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาตุ อปณฺณกนฺเต อิโต ภวิสฺสตีติ ฯ
มยฺหํ โข ภนฺเต เอวํ โหติ ยา จายํ อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ
ยา จ มหคฺคตา เจโตวิมุตฺติ อิเม ธมฺมา เอกตฺถา
พฺยญฺชนเมว นานนฺติ ฯ

[๔๒๒] ยา จายํ คหปติ อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ยา จ
มหคฺคตา เจโตวิมุตฺติ อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา
#๑ ยุ. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
จ ตทิมินาเปตํ คหปติ ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา ปนิเม ๑ ธมฺมา
นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ ฯ กตมา จ คหปติ อปฺปมาณา
เจโตวิมุตฺติ ฯ อิธ คหปติ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ
ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา จตุตฺถํ อิติ
อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน
เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเฌน
ผริตฺวา วิหรติ ฯ กรุณาสหคเตน เจตสา … มุทิตาสหคเตน
เจตสา … อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา
วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา จตุตฺถํ อิติ อุทฺธมโธ
ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน
เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเฌน
ผริตฺวา วิหรติ อยํ วุจฺจติ คหปติ อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ฯ