[๗๒๓] ปญฺจ โข อิเม มาณว กามคุณา กตเม ปญฺจ
จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสญฺหิตา
รชนียา โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา … ฆานวิญฺเญยฺยา
คนฺธา … ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา … กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา
อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสญฺหิตา รชนียา อิเม
โข มาณว ปญฺจ กามคุณา ฯ อิเมหิ โข มาณว ปญฺจหิ
กามคุเณหิ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ โอปมญฺโญ สุภควนิโก คธิโต ๑
มุจฺฉิโต อชฺฌาปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ
โส วต อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ
ญสฺสติ วา ทกฺขิติ วา สจฺฉิ วา กริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ

[๗๒๔] ตํ กึ มญฺญสิ มาณว ยํ วา ติณกฏฺฐุปาทานํ
ปฏิจฺจ อคฺคึ ชาเลยฺย ยํ วา นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทานํ อคฺคึ
ชาเลยฺย กตโม นุ โข อสฺส อคฺคิ อจฺจิมา เจว ๔ วณฺณิมา
จ ปภสฺสโร จาติ ฯ สเจ ตํ โภ โคตม ฐานํ นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทานํ
อคฺคึ ชลิตุํ ๓ สฺวาสฺส อคฺคิ อจฺจิมา เจว ๒ วณฺณิมา
จ ปภสฺสโร จาติ ฯ อฏฺฐานํ โข เอตํ มาณว อนวกาโส
ยํ นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทานํ อคฺคึ ชาเลยฺย อญฺญตฺร อิทฺธิมตา
เสยฺยถาปิ มาณว ติณกฏฺฐุปาทานํ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ ตถูปมาหํ
มาณว อิมํ ปีตึ วทามิ ยายํ ปีติ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ ฯ
เสยฺยถาปิ มาณว นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทาโน ๕ อคฺคิ ชลติ ตถูปมาหํ
#๑ ยุ. คถิโต ฯ ๒-๔ ยุ. เอวสทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ยุ. ชาลิตุํ ฯ ๕ ยุ. …ปาทานํ ปฏิจฺจ ฯ
มาณว อิมํ ปีตึ วทามิ ยายํ ปีติ อญฺญเตฺรว กาเมหิ อญฺญตฺร
อกุสเลหิ ธมฺเมหิ กตมา จ มาณว ปีติ อญฺญเตฺรว กาเมหิ
อญฺญตฺร อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อิธ มาณว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ
วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ฯเปฯ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ
อยมฺปิ โข มาณว ปีติ อญฺญเตฺรว กาเมหิ อญฺญตฺร อกุสเลหิ
ธมฺเมหิ ฯ ปุน จปรํ มาณว [๑] วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา ฯเปฯ ทุติยํ
ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อยมฺปิ โข มาณว ปีติ อญฺญเตฺรว
กาเมหิ อญฺญตฺร อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ฯ

[๗๒๕] เย เต มาณว พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย กเมตฺถ พฺราหฺมณา ธมฺมํ
มหปฺผลตรํ ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนายาติ ฯ
เยเม โภ โคตม พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส
กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย จาคเมตฺถ พฺราหฺมณา ธมฺมํ มหปฺผลตรํ
ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนายาติ ฯ

[๗๒๖] ตํ กึ มญฺญสิ มาณว อิธ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส
มหายญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส ฯ อถ เทฺว พฺราหฺมณา อาคจฺเฉยฺยุํ
อิตฺถนฺนามสฺส พฺราหฺมณสฺส มหายญฺญํ อนุภวิสฺสามาติ ฯ ตตฺร ๒
เอกสฺส พฺราหฺมณสฺส เอวมสฺส อโห วตาหเมว ลเภยฺยํ ภตฺตคฺเค
อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ น อญฺเญ ๓ พฺราหฺมณา ลเภยฺยุํ
ภตฺตคฺเค อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑนฺติ ฯ ฐานํ โข ปเนตํ
#๑ ยุ. เอตฺถนฺตเร ภิกฺขูติ ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. ตตฺเถว ตสฺส ฯ ๓ ยุ. น อญฺโญ
#พฺราหฺมโณ ลเภยฺย ฯ
มาณว วิชฺชติ ยํ อญฺโญ พฺราหฺมโณ ลเภยฺย ภตฺตคฺเค
อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ น โส พฺราหฺมโณ ลเภยฺย
ภตฺตคฺเค อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ ฯ อญฺเญ ๑ พฺราหฺมณา
ลภนฺติ ภตฺตคฺเค อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ นาหํ ลภามิ
ภตฺตคฺเค อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑนฺติ อิติ โส กุปิโต ๒
อนตฺตมโน อิมสฺส ปน มาณว พฺราหฺมณา กึ วิปากํ ปญฺญ-
เปนฺตีติ ฯ น เขฺวตฺถ โภ โคตม พฺราหฺมณา เอวํ ทานํ เทนฺติ
อิมินา ๓ จ โว กุปิโต อนตฺตมโนติ อถ เขฺวตฺถ พฺราหฺมณา
อนุกมฺปชาติกํเยว ทานํ เทนฺตีติ ฯ เอวํ สนฺเต โข มาณว
พฺราหฺมณานํ อิทํ ฉฏฺฐํ ปุญฺญกิริยาวตฺถุํ ๔ โหติ ยทิทํ อนุ-
กมฺปชาติกนฺติ ๕ ฯ เอวํ สนฺเต โภ โคตม พฺราหฺมณานํ อิทํ ฉฏฺฐํ
ปุญฺญกิริยาวตฺถุํ ๖ โหติ ยทิทํ อนุกมฺปชาติกนฺติ ๗ ฯ

[๗๒๗] เย เต มาณว พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย เอเต ๘ กตฺถ พหุลํ สมนุ-
ปสฺสสีติ ฯ เยเม โภ โคตม พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย อิมาหํ ปญฺจ ธมฺเม
ปพฺพชิเตสุ พหุลํ สมนุปสฺสามิ อปฺปํ คหฏฺเฐสุ คหฏฺโฐ หิ โภ
โคตม มหตฺโถ มหากิจฺโจ มหาธิกรโณ มหาสมารมฺโภ น
สตตํ สมิตํ สจฺจวาที โหติ ปพฺพชิโต โข ปน โภ โคตม
อปฺปตฺโถ อปฺปกิจฺโจ อปฺปาธิกรโณ อปฺปสมารมฺโภ สตตํ สมิตํ
#๑ ยุ. อญฺโญ พฺราหฺมโณ ลภติ ฯ ๒ ยุ. กุปิโต โหติ ฯ ๓ ยุ. อิมินา ปโร
#กุปิโต โหตุ ฯ ๔-๖ ยุ. .. วตฺถุ ฯ ๕-๗ ยุ. อนุกมฺปาชาติกนฺติ
#๘ ยุ. อิเม ตวํ ปญฺจ
สจฺจวาที โหติ คหฏฺโฐ หิ โภ โคตม มหตฺโถ มหากิจฺโจ
มหาธิกรโณ มหาสมารมฺโภ น สตตํ สมิตํ ตปสฺสี โหติ …
พฺรหฺมจารี โหติ … สชฺฌายพหุโล โหติ … จาคพหุโล โหติ
ปพฺพชิโต โข ปน โภ โคตม อปฺปตฺโถ อปฺปกิจฺโจ อปฺปาธิกรโณ
อปฺปสมารมฺโภ สตตํ สมิตํ ตปสฺสี โหติ … พฺรหฺมจารี
โหติ … สชฺฌายพหุโล โหติ … จาคพหุโล โหติ ฯ เยเม โภ
โคตม พฺราหฺมณา ๑ ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย
กุสลสฺส อาราธนาย อิมาหํ ปญฺจ ธมฺเม ปพฺพชิเตสุ พหุลํ
สมนุปสฺสามิ อปฺปํ คหฏฺเฐสูติ ฯ

[๗๒๘] เย เต มาณว พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย จิตฺตสฺสาหํ เอเต ปริกฺขาเร
วทามิ ยทิทํ จิตฺตํ อเวรํ อพฺยาปชฺฌํ ตสฺส ภาวนาย ฯ อิธ
มาณว ภิกฺขุ สจฺจวาที โหติ โส สจฺจวาทิมฺหีติ ลภติ อตฺถเวทํ
ลภติ ธมฺมเวทํ ลภติ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปามุชฺชํ ยนฺตํ กุสลูปสญฺหิตํ
ปามุชฺชํ จิตฺตสฺสาหํ เอตํ ปริกฺขารํ วทามิ ยทิทํ จิตฺตํ อเวรํ
อพฺยาปชฺฌํ ตสฺส ภาวนาย ฯ อิธ มาณว ภิกฺขุ ตปสฺสี โหติ …
พฺรหฺมจารี โหติ … สชฺฌายพหุโล โหติ … จาคพหุโล โหติ โส
จาคพหุโลมฺหีติ ลภติ อตฺถเวทํ ลภติ ธมฺมเวทํ ลภติ ธมฺมูปสญฺหิตํ
ปามุชฺชํ ยนฺตํ กุสลูปสญฺหิตํ ปามุชฺชํ จิตฺตสฺสาหํ เอตํ
ปริกฺขารํ วทามิ ยทิทํ จิตฺตํ อเวรํ อพฺยาปชฺฌํ ตสฺส ภาวนาย ฯ
#๑ ยุ. สมณพฺราหฺมณา ฯ
เย เต มาณว พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส
กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย จิตฺตสฺสาหํ เอเต ปริกฺขาเร วทามิ
ยทิทํ จิตฺตํ อเวรํ อพฺยาปชฺฌํ ตสฺส ภาวนายาติ ฯ เอวํ วุตฺเต
สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ สุตํ เมตํ โภ
โคตม สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ ปชานาตีติ ๑ ฯ

[๗๒๙] ตํ กึ มญฺญสิ มาณว อาสนฺเน อิโต นฬการคาโม
นยิโต ทูเร นฬการคาโมติ ฯ เอวํ โภ โคตม ๒ อาสนฺเน อิโต
นฬการคาโม นยิโต ทูเร นฬการคาโมติ ฯ ตํ กึ มญฺญสิ มาณว
อิธ ๓ ขฺวสฺส ปุริโส นฬการคาเม ชาตวฑฺโฒ ตเมนํ นฬการคามโต
ตาวเทว อปสกฺกํ ๔ นฬการคามสฺส มคฺคํ ปุจฺเฉยฺย สิยา นุ โข
มาณว ตสฺส ปุริสสฺส นฬการคาเม ชาตวฑฺฒสฺส นฬการคามสฺส
มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วาติ ฯ โน หิทํ
โภ โคตม ตํ กิสฺส เหตุ อสฺส ๕ หิ โภ โคตม ปุริสสฺส ๖
นฬการคาเม ชาตวฑฺฒสฺส สพฺพาเนว นฬการคามสฺส มคฺคานิ
สุวิทิตานีติ ฯ สิยา น ๗ โข มาณว ตสฺส ปุริสสฺส นฬการคาเม
ชาตวฑฺฒสฺส นฬการคามสฺส มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา
วิตฺถายิตตฺตํ วา น เตฺวว ตถาคตสฺส พฺรหฺมโลกํ วา พฺรหฺมโลกคามินึ
วา ปฏิปทํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา
พฺรหฺมานญฺจาหํ มาณว ปชานามิ พฺรหฺมโลกญฺจ พฺรหฺมโลกคามินิญฺจ
ปฏิปทํ ยถาปฏิปนฺโน จ พฺรหฺมโลกํ อุปปนฺโน ตญฺจ
#๑ ยุ. ชานาตีติ ฯ ๒ ยุ. โคตมาติ นตฺถิ ฯ ๓ ยุ. อิธสฺส ฯ ๔ ยุ. อวสฏํ ฯ
#๕ ยุ. อมุ ฯ ๖ ยุ. ปุริโส นฬการคาเม ชาตวทฺโธ ตสฺส ฯ ๗ ยุ. นุ ฯ
ปชานามีติ ฯ สุตํ เมตํ โภ โคตม สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ
สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตีติ สาธุ เม ภวํ โคตโม พฺรหฺมานํ
สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตูติ ฯ เตนหิ มาณว สุณาหิ สาธุกํ
มนสิกโรหิ ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวํ โภติ โข สุโภ มาณโว
โตเทยฺยปุตฺโต ภควโต ปจฺจสฺโสสิ ฯ

[๗๓๐] ภควา เอตทโวจ กตโม จ มาณว พฺรหฺมานํ
สหพฺยตาย มคฺโค อิธ มาณว ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา
เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา
จตุตฺถํ อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย ๑ สพฺพาวนฺตํ
โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน
อเวเรน อพฺยาปชฺเฌน ผริตฺวา วิหรติ เอวํ ภาวิตาย โข มาณว
เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ
น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ เสยฺยถาปิ มาณว พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว
จาตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย เอวเมว โข มาณว เอวํ ภาวิตาย
เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ
น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ อยมฺปิ โข มาณว พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย
มคฺโค ฯ ปุน จปรํ มาณว ภิกฺขุ กรุณาสหคเตน เจตสา … มุทิตาสหคเตน
เจตสา … อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา
วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา จตุตฺถํ อิติ อุทฺธมโธ
ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย ๒ สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา
#๑-๒ ยุ. สพฺพตฺตตาย ฯ
วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเฌน ผริตฺวา
วิหรติ เอวํ ภาวิตาย โข มาณว อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ
ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ
เสยฺยถาปิ มาณว พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จาตุทฺทิสา
วิญฺญาเปยฺย เอวเมว โข มาณว เอวํ ภาวิตาย อุเปกฺขาย
เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ น ตํ
ตตฺราวติฏฺฐติ อยมฺปิ โข มาณว พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺโคติ ฯ

[๗๓๑] เอวํ วุตฺเต สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควนฺตํ
เอตทโวจ อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม เสยฺยถาปิ
โภ โคตม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย
มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย
จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ ๑ เอวเมว โภตา ๒ โคตเมน อเนก-
ปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ
ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค
ปาณุเปตํ สรณงฺคตํ หนฺท จทานิ มยํ โภ โคตม คจฺฉาม พหุกิจฺจา
มยํ พหุกรณียาติ ฯ ยสฺสทานิ ตฺวํ มาณว กาลํ มญฺญสีติ ฯ
อถ โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา [๓]
อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ ฯ

[๗๓๒] เตน โข ปน สมเยน ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ สพฺพเสเตน
วลวาภิรเถน สาวตฺถิยา นิยฺยาติ ทิวาทิวสฺส ฯ อทฺทสา โข
#๑ ยุ. ทกฺขินฺตีติ ฯ ๒ ยุ. โภโต ฯ ๓ ยุ. เอตฺถนฺตเร อนุโมทิตฺวาติ ทิสฺสติ ฯ
ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ ทูรโตว
อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาน สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ เอตทโวจ หนฺท ๑
ภวํ ภารทฺวาโช อาคจฺฉิ ๒ ทิวาทิวสฺสาติ ฯ อิโต หิ โข อหํ โภ
อาคจฺฉามิ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกาติ ฯ ตํ กึ มญฺญสิ ภวํ
ภารทฺวาโช สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ปณฺฑิโต มญฺเญติ
โก จาหมฺโภ โก จ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามิ
โสปิ นูนสฺส ตาทิโสว โย สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ
ชาเนยฺยาติ ฯ อุฬาราย ขลุ ภวํ ภารทฺวาโช สมณํ โคตมํ
ปสํสาย ปสํสตีติ ฯ โก จาหมฺโภ โก จ สมณํ โคตมํ ปสํสิสฺสามิ
ปสตฺถปฺปสตฺโถ จ ๓ ภวํ โคตโม เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ เย จิเม
โภ พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย
กุสลสฺส อาราธนาย จิตฺตสฺเสว ๓ สมโณ โคตโม เอเต ปริกฺขาเร
วเทติ ยทิทํ จิตฺตํ อเวรํ อพฺยาปชฺฌํ ตสฺส ภาวนายาติ ฯ