[๗๑๓] เสยฺยถาปิ มาณว กสิกมฺมฏฺฐานํ มหตฺถํ มหากิจฺจํ
มหาธิกรณํ มหาสมารมฺภํ วิปชฺชมานํ อปฺปปฺผลํ โหติ เอวเมว
โข มาณว ฆราวาสกมฺมฏฺฐานํ มหตฺถํ มหากิจฺจํ มหาธิกรณํ
มหาสมารมฺภํ วิปชฺชมานํ อปฺปปฺผลํ โหติ ฯ เสยฺยถาปิ มาณว
กสิเยว กมฺมฏฺฐานํ มหตฺถํ มหากิจฺจํ มหาธิกรณํ มหาสมารมฺภํ
สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ โหติ เอวเมว โข มาณว ฆราวาสกมฺมฏฺฐานํ8
มหตฺถํ มหากิจฺจํ มหาธิกรณํ มหาสมารมฺภํ สมฺปชฺชมานํ
มหปฺผลํ โหติ ฯ เสยฺยถาปิ มาณว วนิชฺชากมฺมฏฺฐานํ อปฺปตฺถํ
อปฺปกิจฺจํ อปฺปาธิกรณํ อปฺปสมารมฺภํ วิปชฺชมานํ อปฺปปฺผลํ โหติ
เอวเมว โข มาณว ปพฺพชฺชากมฺมฏฺฐานํ อปฺปตฺถํ อปฺปกิจฺจํ
อปฺปาธิกรณํ อปฺปสมารมฺภํ วิปชฺชมานํ อปฺปปฺผลํ โหติ ฯ เสยฺยถาปิ
มาณว วนิชฺชาเยว กมฺมฏฺฐานํ อปฺปตฺถํ อปฺปกิจฺจํ อปฺปาธิกรณํ
อปฺปสมารมฺภํ สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ โหติ เอวเมว โข มาณว
ปพฺพชฺชากมฺมฏฺฐานํ อปฺปตฺถํ อปฺปกิจฺจํ อปฺปาธิกรณํ อปฺปสมารมฺภํ
สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ โหตีติ ฯ

[๗๑๔] พฺราหฺมณา โภ โคตม ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนายาติ ฯ เย เต มาณว
พฺราหฺมณา ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส
อาราธนาย สเจ เต อครุ สาธุ เต ปญฺจ ธมฺเม อิมสฺมึ ๑
ปริสติ ๒ ภาสสฺสูติ ฯ น โข ๓ โภ โคตม ครุ ยตฺถสฺสุ ภวนฺโต
วา นิสินฺนา ภวนฺตรูปา วาติ ฯ เตนหิ มาณว ภาสสฺสูติ ฯ

[๗๑๕] สจฺจํ โข โภ โคตม พฺราหฺมณา ปฐมํ ธมฺมํ
ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย ตปํ โข
โภ โคตม พฺราหฺมณา ทุติยํ ธมฺมํ ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย
กุสลสฺส อาราธนาย พฺรหฺมจริยํ โข โภ โคตม พฺราหฺมณา
ตติยํ ธมฺมํ ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย
อชฺเฌนํ โข โภ โคตม พฺราหฺมณา จตุตฺถํ ธมฺมํ ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนาย จาคํ โข โภ โคตม
#๑ อิมิสฺสนฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ฯ ๒ ยุ. ปริสตึ ฯ ๓ ยุ. น โข เม ฯ
พฺราหฺมณา ปญฺจมํ ธมฺมํ ปญฺญเปนฺติ ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส
อาราธนาย พฺราหฺมณา โภ โคตม อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปญฺญเปนฺติ
ปุญฺญสฺส กิริยาย กุสลสฺส อาราธนายาติ อิธ ภวํ โคตโม
กิมาหาติ ฯ

[๗๑๖] กึ ปน มาณว อตฺถิ โกจิ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ
โย เอวมาห อหํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ
สยํ ๑ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา วิปากํ ปเวเทมีติ ฯ โน หิทํ โภ
โคตม ฯ กึ ปน มาณว อตฺถิ โกจิ พฺราหฺมณานํ เอกาจริโยปิ
เอกาจริยปาจริโยปิ ยาว สตฺตมา อาจริยมหยุคา โย เอวมาห
อหํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา วิปากํ
ปเวเทมีติ ฯ โน หิทํ โภ โคตม ฯ กึ ปน มาณว เยปิ เต
พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร
เยสมิทํ เอตรหิ พฺราหฺมณานํ ๒ โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ
สมิหิตํ ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ วาจิตมนุวาเจนฺติ
เสยฺยถีทํ อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต
ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ เตปิ
เอวมาหํสุ มยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ [๓] สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา วิปากํ
ปเวเทมาติ ฯ โน หิทํ โภ โคตม ฯ

[๗๑๗] อิติ กิร มาณว นตฺถิ โกจิ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ
โย เอวมาห อหํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ สยํ
#๑ ยุ. สยนฺติ นตฺถิ ฯ ๒ ยุ. พฺราหฺมณาติ ทิสฺสติ ฯ ๓ ยุ. เอตฺถนฺตเร ธมฺมานนฺติ
#ทิสฺสติ ฯ
อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา วิปากํ ปเวเทมีติ นตฺถิ โกจิ พฺราหฺมณานํ
เอกาจริโยปิ เอกาจริยปาจริโยปิ ยาว สตฺตมา อาจริยมหยุคา โย
เอวมาห อหํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา
วิปากํ ปเวเทมีติ เยปิ เต พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ
กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร เยสมิทํ เอตรหิ พฺราหฺมณานํ โปราณํ
มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ
วาจิตมนุวาเจนฺติ เสยฺยถีทํ อฏฺฐโก วามโก วามเทโว
เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป
ภคุ เตปิ น เอวมาหํสุ มยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ สยํ
อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา วิปากํ ปเวเทมาติ เสยฺยถาปิ มาณว
อนฺธเวณิ ปรํปราสํสตฺตา ปุริโมปิ น ปสฺสติ มชฺฌิโมปิ น ปสฺสติ
ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสติ เอวเมว โข มาณว อนฺธเวณูปมํ มญฺเญ
พฺราหฺมณานํ ภาสิตํ สมฺปชฺชติ ปุริโมปิ น ปสฺสติ มชฺฌิโมปิ
น ปสฺสติ ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสตีติ ฯ

[๗๑๘] เอวํ วุตฺเต สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควโต ๑
อนฺธเวณูปมฺเมน วุจฺจมาโน กุปิโต อนตฺตมโน ภควนฺตํเยว ขขเสนฺโต
ภควนฺตํเยว วมฺเภนฺโต ภควนฺตํเยว วทมาโน สมโณ โคตโม
ปาปิโต ๒ ภวิสฺสตีติ ภควนฺตํ เอตทโวจ พฺราหฺมโณ ๓ โคตม
โปกฺขรสาติ โอปมญฺโญ สุภควนิโก เอวมาห เอวเมว โข ๓
ปนิเม เก สมณพฺราหฺมณา อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ
#๑ ยุ. ภควตา ฯ ๒. ยุ. ปาปิโก ฯ ๓ ยุ. พฺราหฺมโณ โภ ฯ ๔ ยุ. โขติ นตฺถิ ฯ
ปฏิชานนฺติ เตสมิทํ ภาสิตํ หสฺสกํเยว สมฺปชฺชติ
นามกํเยว สมฺปชฺชติ ริตฺตกํเยว สมฺปชฺชติ ตุจฺฉกํเยว สมฺปชฺชติ
กถํ หิ นาม มนุสฺสภูโต อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ
ญสฺสติ วา ทกฺขิติ ๑ วา สจฺฉิ วา กริสฺสตีติ เนตํ
ฐานํ วิชฺชตีติ ฯ กึ ปน มาณว พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ โอปมญฺโญ
สุภควนิโก สพฺเพสํเยว สมณพฺราหฺมณานํ เจตสา เจโต
ปริจฺจ ปชานาตีติ ฯ สกายปิ หิ โภ โคตม ปุณฺณิกาย ทาสิยา
พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ โอปมญฺโญ สุภควนิโก [๒] เจตสา เจโต
ปริจฺจ ปชานาติ กุโต ปน สพฺเพสํเยว สมณพฺราหฺมณานํ เจตสา
เจโต ปริจฺจ ปชานิสฺสตีติ ฯ

[๗๑๙] เสยฺยถาปิ มาณว ชจฺจนฺโธ ปุริโส โส ๓ น ปสฺเสยฺย
กณฺหสุกฺกานิ รูปานิ น ปสฺเสยฺย นีลกานิ รูปานิ น ปสฺเสยฺย
ปีตกานิ รูปานิ น ปสฺเสยฺย โลหิตกานิ รูปานิ น ปสฺเสยฺย
มญฺเชฏฺฐกานิ รูปานิ น ปสฺเสยฺย สมวิสมานิ น ปสฺเสยฺย
ตารกรูปานิ น ปสฺเสยฺย จนฺทิมสุริเย โส เอวํ วเทยฺย นตฺถิ
กณฺหสุกฺกานิ รูปานิ นตฺถิ กณฺหสุกฺกานํ รูปานํ ทสฺสาวี นตฺถิ
นีลกานิ รูปานิ นตฺถิ นีลกานํ รูปานํ ทสฺสาวี นตฺถิ ปีตกานิ
รูปานิ นตฺถิ ปีตกานํ รูปานํ ทสฺสาวี นตฺถิ โลหิตกานิ รูปานิ
นตฺถิ โลหิตกานํ รูปานํ ทสฺสาวี นตฺถิ มญฺเชฏฺฐกานิ รูปานิ
นตฺถิ มญฺเชฏฺฐกานํ รูปานํ ทสฺสาวี นตฺถิ สมวิสมํ นตฺถิ สมวิสมสฺส
#๑ ยุ. ทกฺขิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. เอตฺถนฺตเร นสทฺโท ทิสฺสติ ฯ ๓ ยุ. โสติ นตฺถิ ฯ
ทสฺสาวี นตฺถิ ตารกรูปานิ นตฺถิ ตารกรูปานํ ทสฺสาวี
นตฺถิ จนฺทิมสุริยา นตฺถิ จนฺทิมสุริยานํ ทสฺสาวี อหเมตํ น
ชานามิ อหเมตํ น ปสฺสามิ ตสฺมา ตํ ๑ นตฺถีติ สมฺมา นุ โข
โส มาณว วทมาโน วเทยฺยาติ ฯ โน หิทํ โภ โคตม อตฺถิ
กณฺหสุกฺกานิ รูปานิ อตฺถิ กณฺหสุกฺกานํ รูปานํ ทสฺสาวี อตฺถิ
นีลกานิ รูปานิ อตฺถิ นีลกานํ รูปานํ ทสฺสาวี อตฺถิ ปีตกานิ
รูปานิ อตฺถิ ปีตกานํ รูปานํ ทสฺสาวี อตฺถิ โลหิตกานิ รูปานิ
อตฺถิ โลหิตกานํ รูปานํ ทสฺสาวี อตฺถิ มญฺเชฏฺฐกานิ รูปานิ
อตฺถิ มญฺเชฏฺฐกานํ รูปานํ ทสฺสาวี อตฺถิ สมวิสมํ อตฺถิ สมวิสมสฺส
ทสฺสาวี อตฺถิ ตารกรูปานิ อตฺถิ ตารกรูปานํ ทสฺสาวี
อตฺถิ จนฺทิมสุริยา อตฺถิ จนฺทิมสุริยานํ ทสฺสาวี อหเมตํ น
ชานามิ อหเมตํ น ปสฺสามิ ตสฺมา ตํ ๒ นตฺถีติ น หิ ๓ โภ
โคตม สมฺมา วทมาโน วเทยฺยาติ ฯ เอวเมว โข มาณว
พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ โอปมญฺโญ สุภควนิโก อนฺโธ อจกฺขุโก
โส วต อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ ญสฺสติ
วา ทกฺขิติ วา สจฺฉิ วา กริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ

[๗๒๐] ตํ กึ มญฺญสิ มาณว เย ปน ๓ เต โกสลิกา ๕
พฺราหฺมณมหาสาลา เสยฺยถีทํ จงฺกี พฺราหฺมโณ ตารุกฺโข
พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ พฺราหฺมโณ ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ
ปิตา วา เต โตเทยฺโย กตมา เนสํ เสยฺยา ยํ วา เต
#๑-๒ ยุ. ตนฺติ นตฺถิ ฯ ๓ ยุ. น หิ โส โภ ฯ ๔ ยุ. ปน สทฺโท นตฺถิ ฯ ๕ ยุ.
#โกสลกา ฯ
สํมุจฺฉา ๑ วาจํ ภาเสยฺยุํ ยํ วา อสํมุจฺฉาติ ๒ ฯ สํมุจฺฉา โภ
โคตม ฯ กตมา เตสํ เสยฺยา ยํ วา เต มนฺตา วาจํ ภาเสยฺยุํ
ยํ วา อมนฺตาติ ฯ มนฺตา โภ โคตม ฯ กตมา เตสํ เสยฺยา ๓
ยํ วา เต ปฏิสงฺขาย วาจํ ภาเสยฺยุํ ยํ วา อปฺปฏิสงฺขายาติ ฯ
ปฏิสงฺขาย โภ โคตม ฯ กตมา เตสํ เสยฺยา ๓ ยํ วา เต
อตฺถสญฺหิตํ วาจํ ภาเสยฺยุํ ยํ วา อนตฺถสญฺหิตนฺติ ฯ อตฺถสญฺหิตํ
โภ โคตม ฯ

[๗๒๑] ตํ กึ มญฺญสิ มาณว ยทิ เอวํ สนฺเต พฺราหฺมเณน
โปกฺขรสาตินา โอปมญฺเญน สุภควนิเกน สํมุจฺฉา วาจา ภาสิตา
อสํมุจฺฉาติ ๕ ฯ สํมุจฺฉา โภ โคตม ฯ มนฺตา วาจา ภาสิตา อมนฺตา
วาจาติ ๖ ฯ อมนฺตา โภ โคตม ฯ ปฏิสงฺขาย ภาสิตา ๗ วาจา
อปฺปฏิสงฺขายาติ ๘ ฯ อปฺปฏิสงฺขาย โภ โคตม ฯ อตฺถสญฺหิตา
วาจา ภาสิตา อนตฺถสญฺหิตาติ ๙ ฯ อนตฺถสญฺหิตา โภ โคตม ฯ

[๗๒๒] ปญฺจ โข อิเม มาณว นีวรณา กตเม ปญฺจ
กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถีนมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ
วิจิกิจฺฉานีวรณํ อิเม โข มาณว ปญฺจ นีวรณา ฯ
อิเมหิ โข มาณว ปญฺจหิ นีวรเณหิ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ
โอปมญฺโญ สุภควนิโก อาวุโต ๑๐ นิวุโต โอผุโต ปริโยนทฺโธ
โส วต อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ ญสฺสติ
วา ทกฺขิติ วา สจฺฉิ วา กริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ
#๑ ยุ. สมฺมุสา ฯ ๒ ยุ. อสมฺมุสา ฯ ๓-๔ ยุ. เสยฺโย ฯ ๕ ยุ. อสมฺมุสา วาติ ฯ
#๖ ยุ. อมนฺตา วาติ ฯ ๗ ยุ. วาจา ภาสิตา ฯ ๘ ยุ. อปฺปฏิสงฺขาย วาติ ฯ ๙ ยุ.
#อนตฺถสญฺหิตา วาติ ฯ ๑๐ ยุ. อาวโฏ ฯ