[๕๗๓] อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ปจฺฉาภตฺตํ ภุตฺตปาตราโส
เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ
อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา
ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ โสมา จ ภนฺเต ภคินี
สกุลา จ ภคินี ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทนฺติ อปฺปาพาธํ
อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉนฺตีติ ฯ กึ ปน มหาราช
โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินี อญฺญํ ทูตํ นาลตฺถุนฺติ ฯ
อสฺโสสุํ โข ภนฺเต โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินี อชฺช กิร
ราชา ปเสนทิ โกสโล ปจฺฉาภตฺตํ ภุตฺตปาตราโส ภควนฺตํ
ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตีติ อถ โข ภนฺเต โสมา จ ภคินี
สกุลา จ ภคินี มํ ภตฺตาภิหาเร อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ เตนหิ
มหาราช อมฺหากํปิ วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทาหิ อปฺปา-
พาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ โสมา จ [๑]
ภคินี สกุลา จ ภคินี ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทนฺติ อปฺปาพาธํ
อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉนฺตีติ ฯ สุขินิโย โหนฺตุ
มหาราช โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินีติ ฯ

[๕๗๔] อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ
สุตํ เมตํ ภนฺเต สมโณ โคตโม เอวมาห นตฺถิ โส สมโณ
วา พฺราหฺมโณ วา โย สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ปริเสสํ ๒ ญาณทสฺสนํ
ปฏิชานิสฺสติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ
สมโณ โคตโม เอวมาห นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา
โย สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปฺปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานิสฺสติ
เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ กจฺจิ เต ภนฺเต ภควโต วุตฺตวาทิโน น จ
ภควนฺตํ อพฺภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ
น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตีติ ฯ
เย เต มหาราช เอวมาหํสุ สมโณ โคตโม เอวมาห นตฺถิ
โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา โย สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี
อปฺปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานิสฺสติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ น เม
เต วุตฺตวาทิโน อพฺภาจิกฺขนฺติ จ ปน มํ เต อสตา อพฺภูเตนาติ ฯ

[๕๗๕] อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล วิฑูฑภํ เสนาปตึ
อามนฺเตสิ โก นุ โข เสนาปติ อิมํ กถาวตฺถุํ ราชนฺเตปุเร
อพฺภุทาหาสีติ ฯ สญฺชโย มหาราช พฺราหฺมโณ อากาสโคตฺโตติ ฯ
#๑ ยุ. เอตฺถนฺตเร ภนฺเตติ ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. อปริเสสํ ฯ
อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ เอหิ
ตฺวํ อมฺโภ ปุริส มม วจเนน สญฺชยํ พฺราหฺมณํ อากาสโคตฺตํ
อามนฺเตหิ ราชา ตํ ๑ ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล อามนฺเตตีติ ฯ
เอวํ เทวาติ โข โส ปุริโส รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปฏิสฺสุตฺวา
เยน สญฺชโย พฺราหฺมโณ อากาสโคตฺโต เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา สญฺชยํ พฺราหฺมณํ อากาสโคตฺตํ เอตทโวจ ราชา
ตํ ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล อามนฺเตตีติ ฯ อถ โข ราชา ปเสนทิ
โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ สิยา นุ โข ภนฺเต ภควตา อญฺญเทว
กิญฺจิ สนฺธาย ภาสิตํ ตญฺจ ชโน อญฺญถาปิ ปจฺจาคจฺเฉยฺย
ยถากถํ ปน ภนฺเต ภควา อภิชานาติ วาจํ ภาสิตาติ ฯ
เอวํ โข อหํ มหาราช อภิชานามิ วาจํ ภาสิตา นตฺถิ โส
สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา โย สกิเทว สพฺพํ ญสฺสติ สพฺพํm
ทกฺขิติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ฯ เหตุรูปํ ภนฺเต ภควา อาห
สเหตุรูปํ ปน ภนฺเต ภควา อาห นตฺถิ โส สมโณ วา
พฺราหฺมโณ วา โย สกิเทว สพฺพํ ญสฺสติ สพฺพํ ทกฺขิติ เนตํ
ฐานํ วิชฺชตีติ จตฺตาโรเม ภนฺเต วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา
เวสฺสา สุทฺทา อิเมสํ นุ โข ภนฺเต จตุนฺนํ วณฺณานํ สิยา
วิเสโส สิยา นานากรณนฺติ ฯ

[๕๗๖] จตฺตาโรเม มหาราช วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา
เวสฺสา สุทฺทา อิเมสํ โข มหาราช จตุนฺนํ วณฺณานํ เทฺว
#๑ ยุ. เต ฯ
วณฺณา อคฺคมกฺขายนฺติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ ยทิทํ อภิวาทนํ
ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมนฺติ ฯ นาหํ ภนฺเต
ภควนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ปุจฺฉามิ สมฺปรายิกาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ
ปุจฺฉามิ จตฺตาโรเม ภนฺเต วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา
สุทฺทา อิเมสํ นุ โข ภนฺเต จตุนฺนํ วณฺณานํ สิยา วิเสโส
สิยา นานากรณนฺติ ฯ

[๕๗๗] ปญฺจิมานิ มหาราช ปธานิยงฺคานิ ฯ กตมานิ ปญฺจ ฯ
อิธ มหาราช ภิกฺขุ สทฺโธ โหติ สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ
อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต
โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ
ภควาติ ฯ อปฺปาพาโธ โหติ อปฺปาตงฺโก สมเวปากินิยา คหณิยา
สมนฺนาคโต นาติสีตาย นาจฺจุณฺหาย มชฺฌิมาย ปธานกฺขมาย ฯ
อสโฐ โหติ อมายาวี ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตา สตฺถริ วา
วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ ๑ ฯ อารทฺธวิริโย วิหรติ อกุสลานํ
ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม
อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสุ ฯ ปญฺญวา โหติ
อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา
ทุกฺขกฺขยคามินิยา ฯ อิมานิ โข มหาราช ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ ฯ
จตฺตาโรเม มหาราช วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา
เต จสฺสุ อิเมหิ ปญฺจหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคตา ตํ เนสํ
#๑ ยุ. พฺรหฺมจารีสุ ฯ
อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ ฯ

[๕๗๘] จตฺตาโรเม ภนฺเต วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา
สุทฺทา เต จสฺสุ อิเมหิ ปญฺจหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ
ปน เนสํ ภนฺเต สิยา วิเสโส สิยา นานากรณนฺติ ฯ เอตฺถ โข
เนสาหํ มหาราช ปธานเวมตฺตตํ ๑ วทามิ ฯ เสยฺยถาปิสฺสุ มหาราช
เทฺว หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา สุทนฺตา สุวินีตา
เทฺว หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา อทนฺตา
อวินีตา ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช เย เทฺว ๒ เต หตฺถิทมฺมา
วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา สุทนฺตา สุวินีตา อปิ นุ เต
ทนฺตาว ทนฺตการณํ คจฺเฉยฺยุํ ทนฺตาว ทนฺตภูมึ สมฺปาปุเณยฺยุนฺติ ฯ
เอวเมตํ ๓ ภนฺเต ฯ เย ปน เต เทฺว หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา
วา โคทมฺมา วา อทนฺตา อวินีตา อปิ นุ เต อทนฺตาว ทนฺตการณํ
คจฺเฉยฺยุํ อทนฺตาว ทนฺตภูมึ สมฺปาปุเณยฺยุํ เสยฺยถาปิ
เต เทฺว หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา สุทนฺตา
สุวินีตาติ ฯ โน เหตํ ๓ ภนฺเต ฯ เอวเมว โข มหาราช ยนฺตํ
สทฺเธน ปตฺตพฺพํ อปฺปาพาเธน อสเฐน อมายาวินา อารทฺธวิริเยน
ปญฺญวตา ตํ วต อสทฺโธ พหฺวาพาโธ สโฐ มายาวี กุสีโต
ทุปฺปญฺโญ ปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ฯ

[๕๗๙] เหตุรูปํ ภนฺเต ภควา อาห สเหตุรูปํ ปน ภนฺเต
ภควา อาห จตฺตาโรเม ภนฺเต วณฺณา ขตฺติยา พฺราหฺมณา
#๑ ยุ. …เวมตฺตํ ฯ ๒ ยุ. เย เต เทฺว ฯ ๓ ยุ. เอวํ ภนฺเต ฯ ๔ ยุ. เหวํ ฯ
เวสฺสา สุทฺทา เต จสฺสุ อิเมหิ ปญฺจหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคตา
เต จสฺสุ สมฺมปฺปธานา เอตฺถ ปน เตสํ ภนฺเต สิยา วิเสโส
สิยา นานากรณนฺติ ฯ เอตฺถ โข เนสาหํ มหาราช น กิญฺจิ
นานากรณํ วทามิ ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตึ ฯ เสยฺยถาปิ มหาราช
ปุริโส [๑] สุกฺขํ สาลกฏฺฐํ อาทาย อคฺคึ อภินิพฺพตฺเตยฺย เตโช
ปาตุกเรยฺย ฯ อถ อปโร ปุริโส สุกฺขํ อมฺพกฏฺฐํ อาทาย อคฺคึ
อภินิพฺพตฺเตยฺย เตโช ปาตุกเรยฺย ฯ อถ จ ๒ อปโร ปุริโส สุกฺขํ
อุทุมฺพรกฏฺฐํ อาทาย อคฺคึ อภินิพฺพตฺเตยฺย เตโช ปาตุกเรยฺย ฯ
ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช สิยา นุ โข เตสํ อคฺคีนํ นานาทารุโต
อภินิพฺพตฺตานํ กิญฺจิ นานากรณํ อจฺจิยา วา อจฺจึ วณฺเณน วา
วณฺณํ อาภาย วา อาภนฺติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ เอวเมว โข
มหาราช ยํ ตํ เตชํ วิริยานิมฺมถิตํ ปธานาภินิพฺพตฺตํ นาหํ ตตฺถ
กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ฯ

[๕๘๐] เหตุรูปํ ภนฺเต ภควา อาห สเหตุรูปํ ปน ภนฺเต
ภควา อาห กึ ปน ภนฺเต อตฺถิ เทวาติ ฯ กึ ปน ตฺวํ
มหาราช เอวํ วเทสิ กึ ปน ภนฺเต อตฺถิ เทวาติ ฯ ยทิ วา
เต ภนฺเต เทวา อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ ยทิ วา อนาคนฺตาโร
อิตฺถตฺตนฺติ ฯ เย เต มหาราช เทวา สพฺยาปชฺฌา เต เทวา
อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ เย เต เทวา อพฺยาปชฺฌา เต เทวา
อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ ฯ
#๑ ยุ. เอตฺถนฺตเร สุกฺขํ สากกฏฺฐํ … อปโร ปุริโสติ ทิสฺสติ ฯ
#๒ ยุ. จสทฺโท นตฺถิ ฯ

[๕๘๑] เอวํ วุตฺเต วิฑูฑโภ เสนาปติ ภควนฺตํ เอตทโวจ
เย เต ภนฺเต เทวา สพฺยาปชฺฌา อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ เต
เทวา เย เต เทวา อพฺยาปชฺฌา อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ เต
เทเว ตมฺหา ฐานา จาเวสฺสนฺติ วา ปพฺพาเชสฺสนฺติ วาติ ฯ
อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส เอตทโหสิ อยํ โข วิฑูฑโภ
เสนาปติ รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปุตฺโต อหํ ภควโต
ปุตฺโต อยํ โข กาโล ยํ ปุตฺโต ปุตฺเตน มนฺเตยฺยาติ ฯ อถ โข
อายสฺมา อานนฺโท วิฑูฑภํ เสนาปตึ อามนฺเตสิ เตนหิ เสนาปติ
ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ
ตํ กึ มญฺญสิ เสนาปติ ยาวตา รญฺโญ ปเสนทิสฺส
โกสลสฺส วิชิตํ ยตฺถ จ ราชา ปเสนทิ โกสโล อิสฺสริยาธิปจฺจํ
รชฺชํ กาเรติ ปโหติ ตตฺถ ราชา ปเสนทิ โกสโล สมณํ วา
พฺราหฺมณํ วา ปุญฺญวนฺตํ วา อปุญฺญวนฺตํ วา พฺรหฺมจริยวนฺตํ วา
อพฺรหฺมจริยวนฺตํ วา ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วาติ ฯ
ยาวตา โภ รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส วิชิตํ ยตฺถ จ ราชา
ปเสนทิ โกสโล อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ ปโหติ ตตฺถ
ราชา ปเสนทิ โกสโล สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปุญฺญวนฺตํ วา
อปุญฺญวนฺตํ วา พฺรหฺมจริยวนฺตํ วา อพฺรหฺมจริยวนฺตํ วา ตมฺหา
ฐานา จาเวตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วาติ ฯ ตํ กึ มญฺญสิ เสนาปติ
ยาวตา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส อวิชิตํ ยตฺถ จ ราชา
ปเสนทิ โกสโล น อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ ตตฺถ ๑ ปโหติ
ราชา ปเสนทิ โกสโล สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปุญฺญวนฺตํ วา
อปุญฺญวนฺตํ วา พฺรหฺมจริยวนฺตํ วา อพฺรหฺมจริยวนฺตํ วา ตมฺหา
ฐานา จาเวตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วาติ ฯ ยาวตา โภ รญฺโญ
ปเสนทิสฺส โกสลสฺส อวิชิตํ ยตฺถ จ ราชา ปเสนทิ โกสโล
น อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ น ๒ ตตฺถ ปโหติ ราชา ปเสนทิ
โกสโล สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปุญฺญวนฺตํ วา อปุญฺญวนฺตํ
วา พฺรหฺมจริยวนฺตํ วา อพฺรหฺมจริยวนฺตํ วา ตมฺหา ฐานา
จาเวตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วาติ ฯ ตํ กึ มญฺญสิ เสนาปติ สุตา
เต เทวา ตาวตึสาติ ฯ เอวํ โภ สุตา เม เทวา ตาวตึสา
อิทานิปิ โภตา รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน สุตา เทวา ตาวตึสาติ ฯ
ตํ กึ มญฺญสิ เสนาปติ ปโหติ ราชา ปเสนทิ โกสโล เทเว
ตาวตึเส ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วาติ ฯ ทสฺสนายปิ
โภ ราชา ปเสนทิ โกสโล เทเว ตาวตึเส นปฺปโหติ กุโต
ปน ตมฺหา ฐานา จาเวสฺสติ วา ปพฺพาเชสฺสติ วาติ ฯ เอวเมว
โข เสนาปติ เย เต เทวา สพฺยาปชฺฌา อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ
เต เทวา เย เต เทวา อพฺยาปชฺฌา อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ
เต เทเว ทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺติ กุโต ปน ตมฺหา ฐานา
จาเวสฺสนฺติ วา ปพฺพาเชสฺสนฺติ วาติ ฯ อถ โข ราชา ปเสนทิ
โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ โก นามายํ ภนฺเต ภิกฺขูติ ฯ
#๑ ยุ. ปโหติ ตตฺถ ฯ ๒ ยุ. น ปโหติ ตตฺถ ฯ
อานนฺโท นาม มหาราชาติ ฯ

[๕๘๒] อานนฺโท วต โภ อานนฺทรูโป วต โภ เหตุรูปํ
ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท อาห สเหตุรูปํ ปน ภนฺเต อายสฺมา
อานนฺโท อาห กึ ปน ภนฺเต อตฺถิ พฺรหฺมาติ ฯ กึ ปน ตฺวํ
มหาราช เอวํ วเทสิ กึ ปน ภนฺเต อตฺถิ พฺรหฺมาติ ฯ ยทิ
วา โส ภนฺเต พฺรหฺมา อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ยทิ วา อนาคนฺตา
อิตฺถตฺตนฺติ ฯ โย โส มหาราช พฺรหฺมา สพฺยาปชฺโฌ โส
พฺรหฺมา อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ โย โส พฺรหฺมา อพฺยาปชฺโฌ โส
พฺรหฺมา อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ฯ อถ โข อญฺญตโร ปุริโส
ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ เอตทโวจ สญฺชโย มหาราช พฺราหฺมโณ
อากาสโคตฺโต อาคโตติ ฯ อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล
สญฺชยํ พฺราหฺมณํ อากาสโคตฺตํ เอตทโวจ โก นุ โข พฺราหฺมณ
อิมํ กถาวตฺถุํ ราชนฺเตปุเร อพฺภุทาหาสีติ ฯ วิฑูฑโภ มหาราช
เสนาปตีติ ฯ วิฑูฑโภ เสนาปติ เอวมาห สญฺชโย มหาราช
พฺราหฺมโณ อากาสโคตฺโตติ ฯ อถ โข อญฺญตโร ปุริโส ราชานํ
ปเสนทึ โกสลํ เอตทโวจ ยานกาโล มหาราชาติ ฯ