[๒๙๓] เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรติ
โฆสิตาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน สนฺทโก ปริพฺพาชโก
ปิลกฺขคุหายํ ๑ ปฏิวสติ มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ
ปริพฺพาชกสเตหิ ฯ อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สายณฺหสมยํ
ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ อายามาวุโส เยน
เทวกฏโสพฺโภ เตนุปสงฺกมิสฺสาม คุหาทสฺสนายาติ ฯ เอวมาวุโสติ
โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ ฯ อถ โข
อายสฺมา อานนฺโท สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เยน เทวกฏโสพฺโภ
เตนุปสงฺกมิ ฯ เตน โข ปน สมเยน สนฺทโก ปริพฺพาชโก มหติยา
ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ นิสินฺโน โหติ อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย ๒
อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา เสยฺยถีทํ ราชกถํ
โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ
ปานกถํ [๓] สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ
นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถีกถํ [๔] สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ
กุมฺภทาสิกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ
อิติภวาภวกถํ อิติ วา ฯ อทฺทสา โข สนฺทโก ปริพฺพาชโก
อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาน สกํ ปริสํ
#๑ ม. มิลกฺขุคุหายํ ฯ ๒ ยุ. อุจฺจาสทฺทาย มหาสทฺทาย ฯ ๓ ยุ. วตฺถกถํ ฯ
#๔ ม. ปุริสกถํ ฯ
สณฺฐเปสิ อปฺปสทฺทา โภนฺโต โหนฺตุ มา โภนฺโต สทฺทมกตฺถ
อยํ สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก อาคจฺฉติ สมโณ อานนฺโท
ยาวตา โข ปน สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา โกสมฺพิยํ ปฏิวสนฺติ
อยนฺเตสํ อญฺญตโร สมโณ อานนฺโท อปฺปสทฺทกามา โข
ปน เต อายสฺมนฺโต อปฺปสทฺทวินีตา อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทิโน
อปฺเปวนาม อปฺปสทฺทํ ปริสํ วิทิตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ฯ
อถ โข เต ปริพฺพาชกา ตุณฺหี อเหสุํ ฯ อถ โข อายสฺมา
อานนฺโท เยน สนฺทโก ปริพฺพาชโก เตนุปสงฺกมิ ฯ อถ โข
ปน ๑ สนฺทโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ เอตุ
โข ภวํ อานนฺโท สฺวาคตํ โภโต อานนฺทสฺส จิรสฺสํ โข ภวํ
อานนฺโท อิมํ ปริยายมกาสิ ยทิทํ อิธาคมนาย นิสีทตุ ภวํ
อานนฺโท อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ ฯ นิสีทิ โข อายสฺมา อานนฺโท
ปญฺญตฺเต อาสเน ฯ สนฺทโกปิ โข ปริพฺพาชโก อญฺญตรํ นีจํ
อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

[๒๙๔] เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข สนฺทกํ ปริพฺพาชกํ อายสฺมา
อานนฺโท เอตทโวจ กาย นุตฺถ สนฺทก เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา
กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ ฯ ติฏฺฐเตสา โภ อานนฺท
กถา ยาย มยํ เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา เนสา โภโต อานนฺทสฺส
กถา ทุลฺลภา ภวิสฺสติ ปจฺฉาปิ สวนาย สาธุ วต ภวนฺตํเยว
อานนฺทํ ปฏิภาตุ สเก อาจริยเก ธมฺมี กถาติ ฯ เตนหิ สนฺทก
#๑ ยุ. ปนสทฺโท นตฺถิ ฯ
สุณาหิ สาธุกํ มนสิกโรหิ ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวํ โภติ โข สนฺทโก
ปริพฺพาชโก อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสิ ฯ อายสฺมา
อานนฺโท เอตทโวจ จตฺตาโรเม สนฺทก เตน ภควตา ชานตา
ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน อพฺรหฺมจริยวาสา อกฺขาตา
จตฺตาริ จ อนสฺสาสิกานิ พฺรหฺมจริยานิ อกฺขาตานิ ยตฺถ วิญฺญู
ปุริโส สสกฺกํ ๑ พฺรหฺมจริยํ น วเสยฺย วสนฺโต จ ๒ นาราเธยฺย
ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ ฯ กตเม ปน เต [๓] อานนฺท เตน ภควตา
ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน จตฺตาโร อพฺรหฺมจริยวาสา
อกฺขาตา ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ พฺรหฺมจริยํ น
วเสยฺย วสนฺโต จ นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ ฯ

[๒๙๕] อิธ สนฺทก เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐี
นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ
ผลํ วิปาโก นตฺถิ อยํ โลโก นตฺถิ ปโร ๓ โลโก นตฺถิ
มาตา นตฺถิ ปิตา นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา นตฺถิ โลเก
สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ
ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ จาตุมฺมหาภูติโก
อยํ ปุริโส ยทา กาลํ กโรติ ปฐวี ปฐวิกายํ อนุเปติ
อนุปคจฺฉติ อาโป อาโปกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ เตโช
เตโชกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ วาโย วาโยกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ๔
#๑ ม. สํสกฺกํ ฯ ๒ สี. ยุ. วสนฺโต วาติ ปาโฐ ทิสฺสติ ฯ ๓ ม. โภ ฯ
#๔ ม. ปรโลโก ฯ
อากาสํ อินฺทฺริยานิ สงฺกมนฺติ อาสนฺทิปญฺจมา ปุริสา
มตํ อาทาย คจฺฉนฺติ ยาว อาฬหนา ๑ ปทานิ ปญฺญายนฺติ
กาโปตกานิ อฏฺฐีนิ ภวนฺติ ภสฺมนฺตา หุติโย ทตฺตุปญฺญตฺตํ
ยทิทํ ทานํ เตสํ ตุจฺฉํ ๒ มุสา วิลาโป เยเกจิ อตฺถิกวาทํ วทนฺติ
พาเล จ ปณฺฑิเต จ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ น
โหนฺติ ปรมฺมรณาติ ฯ

[๒๙๖] ตตฺร สนฺทก วิญฺญู ปุริโส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ อยํ
โข ภวํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐี นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ
นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก นตฺถิ
อยํ โลโก นตฺถิ ปโร โลโก นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา นตฺถิ
สตฺตา โอปปาติกา นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา
สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา
สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ จาตุมฺมหาภูติโก อยํ ปุริโส ยทา กาลํ
กโรติ ปฐวี ปฐวิกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ อาโป อาโปกายํ
อนุเปติ อนุปคจฺฉติ เตโช เตโชกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ วาโย
วาโยกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ อากาสํ อินฺทฺริยานิ สงฺกมนฺติ
อาสนฺทิปญฺจมา ปุริสา มตํ อาทาย คจฺฉนฺติ ยาว อาฬหนา
ปทานิ ปญฺญายนฺติ กาโปตกานิ อฏฺฐีนิ ภวนฺติ ภสฺมนฺตา
หุติโย ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทานํ เตสํ ตุจฺฉํ มุสา วิลาโป
เยเกจิ อตฺถิกวาทํ วทนฺติ พาเล จ ปณฺฑิเต จ กายสฺส เภทา
#๑ ม. ยุ. อาฬาหนา ฯ อปรํปิ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ตุจฺฉา ฯ อปรํปิ อีทิสเมว ฯ
อุจฺฉิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ น โหนฺติ ปรมฺมรณาติ ฯ สเจ อิมสฺส
โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ อกเตน เม เอตฺถ กตํ อวุสิเตน
เม เอตฺถ วุสิตํ อุโภปิ มยํ เอตฺถ สมสมา สามญฺญํ ปตฺตา
โย จาหํ น วทามิ อุโภปิ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชิสฺสาม
วินสฺสิสฺสาม น ภวิสฺสาม ปรมฺมรณาติ ฯ อติเรกํ โข ปนิมสฺส
โภโต สตฺถุโน นคฺคิยํ มุณฺฑิยํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ เกสมสฺสุโลจนํ
โยหํ ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺโต กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺโต
มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรนฺโต ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺโต อิมินา โภตา
สตฺถารา สมสมคติโก ภวิสฺสามิ อภิสมฺปรายํ โสหํ กึ ชานนฺโต
กึ ปสฺสนฺโต อิมสฺมึ สตฺถริ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ โส อพฺรหฺมจริยวาโส
อยนฺติ อิติ วิทิตฺวา ตสฺมา พฺรหฺมจริยา นิพฺพิชฺช
ปกฺกมติ ฯ อยํ โข สนฺทก เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา
อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปฐโม อพฺรหฺมจริยวาโส อกฺขาโต
ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ พฺรหฺมจริยํ น วเสยฺย วสนฺโต จ(
นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลํ ฯ

[๒๙๗] ปุน จปรํ สนฺทก อิเธกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ
เอวํทิฏฺฐี กรโต การยโต ฉินฺทโต เฉทาปยโต ปจโต ปจาปยโต
โสจโต ๑ โสจาปยโต กิลมโต ๒ กิลมาปยโต ผนฺทโต ผนฺทาปยโต
ปาณมติปาตาปยโต ๓ อทินฺนํ อาทิยโต สนฺธึ ฉินฺทโต นิลฺโลปํ หรโต
เอกาคาริกํ ๓ กโรโต ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต ปรทารํ คจฺฉโต มุสา
#๑ ยุ. โรจยโตติ อตฺถิ โสจาปยโตติ จ นตฺถิ ฯ ๒ ยุ. กิลยโตติ อตฺถิ กิลมาปยโตติ
#นตฺถิ ฯ ๓ ม. ปาณมติปาปยโต ฯ ๔ ม. เอกาคาริยํ ฯ
ภณโต กรโต น กรียติ ปาปํ ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย
อิมิสฺสา ปฐวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย
นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม ทกฺขิณญฺเจปิ
คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต
ปจนฺโต ปาเจนฺโต ๑ นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ นตฺถิ ปาปสฺส
อาคโม อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต
ยชนฺโต ยชาเปนฺโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ นตฺถิ ปุญฺญสฺส
อาคโม ทาเนน ทเมน สญฺญเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ
นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโมติ ฯ

[๒๙๘] ตตฺร สนฺทก วิญฺญู ปุริโส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ อยํ
โข ภวํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐี กรโต การยโต ฉินฺทโต
เฉทาปยโต ปจโต ปจาปยโต โสจโต โสจาปยโต กิลมโต กิลมาปยโต
ผนฺทโต ผนฺทาปยโต ปาณมติปาตาปยโต อทินฺนํ อาทิยโต
สนฺธึ ฉินฺทโต นิลฺโลปํ หรโต เอกาคาริกํ กโรโต ปริปนฺเถ
ติฏฺฐโต ปรทารํ คจฺฉโต มุสา ภณโต กรโต น กรียติ ปาปํ
ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปฐวิยา ปาเณ เอกํ
มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ นตฺถิ
ปาปสฺส อาคโม ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต
ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาเจนฺโต นตฺถิ
ตโตนิทานํ ปาปํ นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย
#๑ ม. ปจาเปนฺโต ฯ
ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต ยชนฺโต ยชาเปนฺโต นตฺถิ
ตโตนิทานํ ปุญฺญํ นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม ทาเนน ทเมน
สญฺญเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโมติ ฯ
สเจ อิมสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ อกเตน เม เอตฺถ
กตํ อวุสิเตน เม เอตฺถ วุสิตํ อุโภปิ มยํ เอตฺถ สมสมา
สามญฺญํ ปตฺตา โย จาหํ น วทามิ อุภินฺนํ กุรุตํ ๑ น กรียติ
ปาปนฺติ ฯ อติเรกํ โข ปนิมสฺส โภโต สตฺถุโน นคฺคิยํ มุณฺฑิยํ
อุกฺกุฏิกปฺปธานํ เกสมสฺสุโลจนํ โยหํ ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺโต
กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺโต มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรนฺโต
ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺโต อิมินา โภตา สตฺถารา สมสมคติโก
ภวิสฺสามิ อภิสมฺปรายํ โสหํ กึ ชานนฺโต กึ ปสฺสนฺโต อิมสฺมึ
สตฺถริ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ โส อพฺรหฺมจริยวาโส อยนฺติ
อิติ วิทิตฺวา ตสฺมา พฺรหฺมจริยา นิพฺพิชฺช ปกฺกมติ ฯ อยํ โข
สนฺทก เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน
ทุติโย อพฺรหฺมจริยวาโส อกฺขาโต ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ
พฺรหฺมจริยํ น วเสยฺย วสนฺโต จ นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลํ ฯ

[๒๙๙] ปุน จปรํ สนฺทก อิเธกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ
เอวํทิฏฺฐี นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สงฺกิเลสาย อเหตู
อปฺปจฺจยา สตฺตา สงฺกิลิสฺสนฺติ นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ
วิสุทฺธิยา อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ นตฺถิ พลํ
#๑ ม. กตํ ฯ
นตฺถิ วิริยํ นตฺถิ ปุริสถาโม นตฺถิ ปุริสปรกฺกโม สพฺเพ สตฺตา
สพฺเพ ปาณา สพฺเพ ภูตา สพฺเพ ชีวา อวสา อพลา อวิริยา
นิยติสงฺคติภาวปริณตา ฉเสฺววาภิชาตีสุ สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทนฺตีติ ฯ

[๓๐๐] ตตฺร สนฺทก วิญฺญู ปุริโส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ อยํ
โข ภวํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐี นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย
สตฺตานํ สงฺกิเลสาย อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา สงฺกิลิสฺสนฺติ
นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา อเหตู อปฺปจฺจยา
สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ นตฺถิ พลํ นตฺถิ วิริยํ นตฺถิ ปุริสถาโม นตฺถิ
ปุริสปรกฺกโม สพฺเพ สตฺตา สพฺเพ ปาณา สพฺเพ ภูตา สพฺเพ
ชีวา อวสา อพลา อวิริยา นิยติสงฺคติภาวปริณตา ฉเสฺววาภิชาตีสุ
สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทนฺตีติ ฯ สเจ อิมสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ
วจนํ อกเตน เม เอตฺถ กตํ อวุสิเตน เม เอตฺถ วุสิตํ
อุโภปิ มยํ เอตฺถ สมสมา สามญฺญํ ปตฺตา โย จาหํ น
วทามิ อุโภ อเหตู อปฺปจฺจยา วิสุชฺฌิสฺสามาติ ฯ อติเรกํ
โข ปนิมสฺส โภโต สตฺถุโน นคฺคิยํ มุณฺฑิยํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ
เกสมสฺสุโลจนํ โยหํ ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺโต กาสิกจนฺทนํ
ปจฺจนุโภนฺโต มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรนฺโต ชาตรูปรชตํ
สาทิยนฺโต อิมินา โภตา สตฺถารา สมสมคติโก ภวิสฺสามิ
อภิสมฺปรายํ โสหํ กึ ชานนฺโต กึ ปสฺสนฺโต อิมสฺมึ สตฺถริ
พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ โส อพฺรหฺมจริยวาโส อยนฺติ อิติ วิทิตฺวา
ตสฺมา พฺรหฺมจริยา นิพฺพิชฺช ปกฺกมติ ฯ อยํ โข สนฺทก เตน
ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ตติโย
อพฺรหฺมจริยวาโส อกฺขาโต ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ พฺรหฺมจริยํ
น วเสยฺย วสนฺโต จ นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลํ ฯ

[๓๐๑] ปุน จปรํ สนฺทก อิเธกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ
เอวํทิฏฺฐี สตฺติเม กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา
วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา ๑ เต น อิญฺชนฺติ น
วิปริณาเมนฺติ นาญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ นาลํ อญฺญมญฺญสฺส
สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา กตเม สตฺต ปฐวิกาโย
อาโปกาโย เตโชกาโย วาโยกาโย สุเข ทุกฺเข ชีเว
สตฺตเม ๒ อิเม สตฺต กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา
วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา เต น อิญฺชนฺติ น
วิปริณาเมนฺติ นาญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ นาลํ อญฺญมญฺญสฺส
สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา ตตฺถ นตฺถิ หนฺตา
วา ฆาเตตา วา โสตา วา สาเวตา วา วิญฺญาตา วา วิญฺญาเปตา
วา โยปิ ติเณฺหน สตฺเถน สีสํ ฉินฺทติ น โกจิ กญฺจิ
ชีวิตา โวโรเปติ สตฺตนฺนํ เตฺวว กายานมนฺตเรน สตฺถํ วิวรมนุปฺปตติ ฯ
จุทฺทส โข ปนิมานิ โยนิปฺปมุขสตสหสฺสานิ สฏฺฐิญฺจ ๓
สตานิ ฉ จ สตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานิ ปญฺจ จ กมฺมานิ
#๑ อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิตาติปิ ปาโฐ ฯ ๒ ม. เอวํ ฯ สี. ยุ. สตฺติเม ฯ
#๓ ยุ. สฏฺฐิ จ ฯ
ตีณิ จ กมฺมานิ กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จ ทฺวฏฺฐิปฺปฏิปทา
ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา [๑] ฉฬาภิชาติโย อฏฺฐ ปุริสภูมิโย เอกูนปญฺญาส
อาชีวสเต เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต เอกูนปญฺญาส นาคาวาสสเต
วีเส อินฺทฺริยสเต ตึเส นิรยสเต ฉตฺตึส รโชธาตุโย
สตฺต สญฺญิคพฺภา สตฺต อสญฺญิคพฺภา สตฺต นิคนฺถคพฺภา สตฺต
เทวา ๒ สตฺต มานุสา สตฺต ปิสาจา สตฺต สรา สตฺต ปวุฏา ๓ สตฺต
ปาสาณา ๓ สตฺต ปปาตา สตฺต ปปาตสตานิ สตฺต สุปินา สตฺต
สุปินสตานิ จูฬาสีติ มหากปฺปิโน สตสหสฺสานิ ยานิ ฯ พาเล จ
ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ ฯ ตตฺถ
นตฺถิ อิมินาหํ สีเลน วา วตฺเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน
วา อปฺปริปกฺกํ วา กมฺมํ ปริปาเจสฺสามิ ปริปกฺกํ วา กมฺมํ ผุสฺส
ผุสฺส พฺยนฺตีกริสฺสามีติ เหวํ นตฺถิ โทณมิเต สุขทุกฺเข ปริยนฺตกเต
สํสาเร นตฺถิ หายนวฑฺฒเน นตฺถิ อุกฺกํสาวกํเส ฯ เสยฺยถาปิ
นาม สุตฺตคุเฬ ขิตฺเต นิพฺเพธิยมานเมว ปเลติ เอวเมว พาเล
จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตีติ ฯ

[๓๐๒] ตตฺร สนฺทก วิญฺญู ปุริโส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ อยํ
โข ภวํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐี สตฺติเม กายา อกฏา อกฏวิธา
อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา เต
น อิญฺชนฺติ น วิปริณาเมนฺติ นาญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ นาลํ
อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา กตเม
#๑ ม. จ ฯ ๒ ม. ทิพฺพา ฯ ๓ ม. สผุฏา ฯ ๔ ยุ. สตฺต ปาสาณาติ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
สตฺต ปฐวีกาโย อาโปกาโย เตโชกาโย วาโยกาโย สุเข
ทุกฺเข ชีเว สตฺตเม อิเม สตฺต กายา อกฏา อกฏวิธา
อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา เต น
อิญฺชนฺติ น วิปริณาเมนฺติ นาญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ นาลํ
อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา ตตฺถ
นตฺถิ หนฺตา วา ฆาเตตา วา โสตา วา สาเวตา วา วิญฺญาตา
วา วิญฺญาเปตา วา โยปิ ติเณฺหน สตฺเถน สีสํ ฉินฺทติ น
โกจิ กญฺจิ ชีวิตา โวโรเปติ สตฺตนฺนํ เตฺวว กายานมนฺตเรน
สตฺถํ วิวรมนุปฺปตติ ฯ จุทฺทส โข ปนิมานิ โยนิปฺปมุขสตสหสฺสานิ
สฏฺฐิญฺจ สตานิ ฉ จ สตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานิ ปญฺจ
จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานิ กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จ ทฺวฏฺฐิปฺปฏิปทา
ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา ฉฬาภิชาติโย อฏฺฐ ปุริสภูมิโย เอกูนปญฺญาส
อาชีวสเต ๑ เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต เอกูนปญฺญาส
นาคาวาสสเต วีเส อินฺทฺริยสเต ตึเส นิรยสเต ฉตฺตึส รโชธาตุโย
สตฺต สญฺญิคพฺภา สตฺต อสญฺญิคพฺภา สตฺต นิคนฺถคพฺภา สตฺต
เทวา สตฺต มานุสา สตฺต ปิสาจา สตฺต สรา สตฺต ปวุฏา สตฺต
ปาสาณา สตฺต ปปาตา สตฺต ปปาตสตานิ สตฺต สุปินา สตฺต
สุปินสตานิ จูฬาสีติ มหากปฺปิโน สตสหสฺสานิ ยานิ ฯ พาเล จ
ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ ฯ ตตฺถ
นตฺถิ อิมินาหํ สีเลน วา วตฺเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา
#๑ ม. อาชีวกสเต ฯ
อปฺปริปกฺกํ วา กมฺมํ ปริปาเจสฺสามิ ปริปกฺกํ วา กมฺมํ ผุสฺส
ผุสฺส พฺยนฺตีกริสฺสามีติ เหวํ นตฺถิ โทณมิเต สุขทุกฺเข ปริยนฺตกเต
สํสาเร นตฺถิ หายนวฑฺฒเน นตฺถิ อุกฺกํสาวกํเส ฯ เสยฺยถาปิ
นาม สุตฺตคุเฬ ขิตฺเต นิพฺเพธิยมานเมว ปเลติ เอวเมว พาเล
จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตีติ ฯ
สเจ ปน ๑ อิมสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ อกเตน เม
เอตฺถ กตํ อวุสิเตน เม เอตฺถ วุสิตํ อุโภปิ มยํ เอตฺถ
สมสมา สามญฺญํ ปตฺตา โย จายํ น วทามิ อุโภ สนฺธาวิตฺวา
สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามาติ ฯ อติเรกํ ๒ โข ปนิมสฺส โภโต
สตฺถุโน นคฺคิยํ มุณฺฑิยํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ เกสมสฺสุโลจนํ โยหํ
ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺโต กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺโต
มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรนฺโต ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺโต อิมินา โภตา
สตฺถารา สมสมคติโก ภวิสฺสามิ อภิสมฺปรายํ โสหํ กึ ชานนฺโต
กึ ปสฺสนฺโต อิมสฺมึ สตฺถริ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ โส อพฺรหฺมจริยวาโส
อยนฺติ อิติ วิทิตฺวา ตสฺมา พฺรหฺมจริยา นิพฺพิชฺช
ปกฺกมติ ฯ อยํ โข สนฺทก เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา
อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน จตุตฺโถ อพฺรหฺมจริยวาโส อกฺขาโต
ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ พฺรหฺมจริยํ น วเสยฺย วสนฺโต จ
นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลํ ฯ อิเม โข สนฺทก เตน ภควตา
ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน จตฺตาโร อพฺรหฺมจริย-
#๑ ยุ. ปนสทฺโท นตฺถิ ฯ ๒ ม. อติเรกตรํ ฯ
วาสา อกฺขาตา ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส สสกฺกํ พฺรหฺมจริยํ น
วเสยฺย วสนฺโต จ นาราเธยฺย ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ ฯ