[๑๖๖] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย
วาจาย ปฏิวิรโต อโหสิ ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา
เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ
วาจํ ภาสิตา อโหสิ ฯ โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา
ฯเปฯ โส ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ เทฺว
มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ ปหูตชิโวฺห จ โหติ พฺรหฺมสฺสโร
จ กรวิกภาณี ฯ โส เตหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต สเจ อคารํ
อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา สมาโน กึ
ลภติ อาเทยฺยวาโจ โหติ อาทิยนฺตสฺส ๑ วจนํ พฺราหฺมณคหปติกา
เนคมชานปทา คณกมหามตฺตา อนีกฏฺฐา โทวาริกา อมจฺจา
ปาริสชฺชา ราชาโน โภคิกา กุมารา ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯ
ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน กึ ลภติ อาเทยฺยวาโจ โหติ อาทิยนฺตสฺส ๑
วจนํ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย เทวา มนุสฺสา
อสุรา นาคา คนฺธพฺพา พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๖๗] อกฺโกสภณฺฑนวิเหสการึ
อุพฺพาธกรํ ๒ พหุชนปฺปมทฺทนํ
อพาฬฺหคิรํ โส นภณิ ผรุสํ
มธุรํ ภณิ สุสหิตํ สขิลํ ฯ
#๑ ม. ยุ. อาทิยนฺติสฺส ฯ ๒ ม. อุพฺพาธิกํ ฯ ยุ. อุพฺพายิกํ ฯ
มนโส ปิยา หทยคามินิโย
วาจา โส เอรยติ กณฺณสุขา
วาจา สุจิณฺณผลมนุภวิ
สคฺเคสุ เวทยิถ ๑ ปุญฺญผลํ
วิทิตฺวา โส สุจริตสฺส ผลํ
พฺรหฺมสฺสรตฺตมิธชฺฌคมา
ชิวฺหาสฺส โหติ วิปุลา ปุถุลา ๒
อาเทยฺยวากฺยวจโน ภวติ
คิหิโนปิ อิชฺฌติ ยถา ภณโต
อถ เจ ๓ ปพฺพชติ โส มนุโช
อาทิยนฺตสฺส วจนํ ชนกา ๔
พหุโน พหุํ สุภณิตํ ภณโตติ ฯ

[๑๖๘] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา
ปฏิวิรโต อโหสิ กาลวาที ภูตวาที ธมฺมวาที อตฺถวาที [๕]
วินยวาที นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา [๖] กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ
อตฺถสญฺหิตํ ฯ โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา ฯเปฯ
โส ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ
ปฏิลภติ สีหหนุ โหติ ฯ โส เตน ลกฺขเณน สมนฺนาคโต สเจ
อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา สมาโน
#๑ ม. ยุ. เวทยถ ฯ ๒ ยุ. ถูลา ฯ ๓ ยุ. เจปิ ฯ ๔ ม. ยุ. ชนตา ฯ ๕ ม. ยุ.
#ธมฺมวาที ฯ ๖ ม. ยุ. อโหสิ ฯ
กึ ลภติ อปฺปธํสิโก โหติ เกนจิ มนุสฺสภูเตน ปจฺจตฺถิเกน
ปจฺจามิตฺเตน ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน กึ
ลภติ อปฺปธํสิโก โหติ อพฺภนฺตเรหิ วา พาหิเรหิ วา ปจฺจตฺถิเกหิ
ปจฺจามิตฺเตหิ ราเคน วา โทเสน วา โมเหน วา สมเณน วา
พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา
โลกสฺมึ พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๖๙] น สมฺผปฺปลาปํ น วุจฺจทฺธตนฺติ ๑
อวิกิณฺณวจนพฺยปโถ จ ๒ อโหสิ
อหิตมปิ ๓ จ อปนุทิ หิตมปิ จ
พหุชนสุขญฺจ อภณิ ฯ
ตํ กตฺวาน อิโต จุโต ทิวมุปปชฺชิ
สุกตผลวิปากมโนโภสิ ๔
จวิย ปุนริธาคโต สมาโน
ทฺวิทุคฺคมวรตรหนุตฺตมลตฺถ ฯ
ราชา โหติ สุทฺทุปฺปธํสิโย มนุชินฺโท
มนุชาธิปติ มหานุภาโว
ติทิวปุรวรสโม ภวติ
สุรวรตโรริว อินฺโท ฯ
คนฺธพฺพาสุรสกฺกรกฺขเสภิ ๕ สุเรภิ ๖
#๑ ม. ยุ. น มุทฺธตํ ฯ ๒ ม. จสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ ยุ. ว ฯ ๓ ยุ. อหิตมฺปิ …
#หิตมฺปิ ฯ ๔ ม. ยุ. …นุโภสิ ฯ ๕ ม. …ยกฺขรกฺขเสภิ ฯ ๖ ยุ. …รกฺขเสหิ
#สุเรหิ ฯ
น หิ ภวติ สุปฺปธํสิโย ตถตฺโต
ยทิ ภวติ [๑] ตถาวิโธ อิธ
ทิสา จ ปติ ทิสา จ วิทิสา จาติ ฯ

[๑๗๐] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ นิเกตํ
ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มิจฺฉาอาชีวํ ๒ ปหาย สมฺมาอาชีเวน ชีวิกํ
กปฺเปสิ ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏอุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาวิโยคา ๓
เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสาหสาการา ๔ ปฏิวิรโต อโหสิ ฯ โส ตสฺส
กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา กายสฺส เภทา
ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ ฯ โส ตสฺส อญฺเญ เทเว
ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน
ยเสน ทิพฺเพน สุเขน ๕ ทิพฺเพน อธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ
สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ ฯ โส
ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ เทฺว มหาปุริสลกฺขณานิ
ปฏิลภติ สมทนฺโต จ โหติ สุสุกฺกทาโฐ จ ฯ โส เตหิ ลกฺขเณหิ
สมนฺนาคโต สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ธมฺมิโก
ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทฏฺฐาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต ฯ
ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ ภวนฺติ เสยฺยถีทํ จกฺกรตนํ
หตฺถิรตนํ อสฺสรตนํ มณิรตนํ อิตฺถีรตนํ คหปติรตนํ ปริณายกรตนเมว
สตฺตมํ ฯ ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวนฺติ สูรา วีรงฺครูปา
ปรเสนปฺปมทฺทนา ฯ โส อิมํ ปฐวึ สาครปริยนฺตํ อขีลํ อนิมิตฺตํ
#๑ ยุ. คิหี ฯ ๒ ม. ยุ. มิจฺฉาชีวํ ฯ ๓ ยุ. สาจิโยคา ฯ ๔ ม. …สหสาการา ฯ
#๕ ม. ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ฯ
อกณฺฏกํ อิทฺธํ ผีตํ เขมํ สิวํ นิรพฺพุทํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน
สเมน ๑ อภิวิชิย อชฺฌาวสติ ราชา สมาโน กึ ลภติ สุจิปริวาโร โหติ
สุจิสฺส โหนฺติ ปริวารา พฺราหฺมณคหปติกา เนคมชานปทา
คณกมหามตฺตา อนีกฏฺฐา โทวาริกา อมจฺจา ปาริสชฺชา ราชาโน
โภคิกา กุมารา ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯ สเจ โข ปน อคารสฺมา
อนาคาริยํ ปพฺพชติ อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท พุทฺโธ
สมาโน กึ ลภติ สุจิปริวาโร โหติ สุจิสฺส โหนฺติ ปริวารา ภิกฺขู
ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย เทวา มนุสฺสา อสุรา นาคา คนฺธพฺพา
พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๗๑] มิจฺฉาชีวญฺจ อวสฺสชิ สเมน
วุตฺตึ สุจินา โส ชนยิตฺถ ธมฺมิเกน
อหิตมปิ จ อปนุทิ หิตมปิ จ
พหุชนสุขญฺจ อจริ ๒ ฯ
สคฺเค เวทยติ นโร สุผลานิ ๓
กริตฺวา นิปุเณภิ วิทูภิ สพฺภิ ๔
วณฺณิตานิ ติทิวปุรวรสโม
อภิรมติ รติขิฑฺฑาสมงฺคี ฯ
อลทฺธา น ๕ มนุสฺสกํ ภวํ ตโต จวิย ๖
ปุน ๗ สุกตผลวิปากเสสเกน
ปฏิลภติ ลปนชํ สมมปิ
#๑ ม. ยุ. อยํ น ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. อาจริ ฯ ๓ ม. ยุ. สุขปฺผลานิ ฯ ๔ ยุ. สมพฺภิ ฯ
#๕ ม. ลทฺธาน ฯ ยุ. ลทฺธา ฯ ๖ ม. จวิตฺวาน ฯ ๗ ม. ปุนสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ
สุจิ จ สุวิสุทฺธสุสุกฺกํ ๑ ฯ
ตํ เวยฺยญฺชนิกา สมาคตา พหโว
พฺยากํสุ นิปุณา สมฺมตา มนุชา ๒
สุจิชนปริวารคโณ ภวติ
ทิชสมสุกฺกสุจิโสภนทนฺโต ๓ ฯ
รญฺโญ โหติ พหุชโน สุจิปริวาโร
มหติมํ มหิมนุสาสโต จ
ปสยฺห น จ ชนปทตุทนํ
หิตมปิ จ พหุชนสุขํ ๔ จรนฺติ
อถ เจ ปพฺพชติ ภวติ วิปาโป
สมโณ สมิตรโช วิวฏจฺฉโท
วิคตทรถกิลมโถ อิมํปิ จ
ปรํปิ ปรมํปิ จ ปสฺสติ โลกํ ฯ
ตสฺโสวาทกรา พหุคิหี จ
ปพฺพชิตา จ อสุจิ วิครหิตปนุทิปาปสฺส ๕
หิ สุจีภิ ๖ ปริวุโต
ภวติ มลขิลกลิกิเลเสปนุเทภีติ ๗ ฯ
อิทมโวจ ภควา ฯ อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ ๘ฯ
ลกฺขณสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ สตฺตมํ ฯ
__________________
#๑ ม. สุจิสุสุกฺกํ ฯ ยุ. สุวิสุทฺธํ สุวิสุกฺกํ ฯ ๒ ยุ. มนุชินฺทา ฯ ๓ ยุ.
#ทิชา … ฯ ๔ ม. …สุขญฺจ ฯ ๕ ม. ครหิตํ ธุนนฺติ ปาปํ ฯ ยุ. วิครหิตํ ธุนนฺติ
#ปาปํ ฯ ๖ ม. ส หิ สุจีภิ ฯ ยุ. ส หิ สุจิ ฯ ๗ ม. ยุ. …ปนุเทตีติ ฯ ๘ อิทมโวจ
#ภควา ฯเปฯ อภินนฺทุนฺตีติ อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ ฯ
สิงฺคาลกสุตฺตํ

[๑๗๒] เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ
เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ฯ เตน โข ปน สมเยน สิงฺคาลโก ๑
คหปติปุตฺโต กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา อลฺลวตฺโถ
อลฺลเกโส ปญฺชลิโก ปุถุทฺทิสา นมสฺสติ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ทกฺขิณํ
ทิสํ ปจฺฉิมํ ทิสํ อุตฺตรํ ทิสํ เหฏฺฐิมํ ทิสํ อุปริมํ ทิสํ ฯ

[๑๗๓] อถโข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย
ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ ฯ อทฺทสา โข ภควา สิงฺคาลกํ
คหปติปุตฺตํ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา อลฺลวตฺถํ
อลฺลเกสํ ปญฺชลิกํ ปุถุทฺทิสา นมสฺสนฺตํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ทกฺขิณํ
ทิสํ ปจฺฉิมํ ทิสํ อุตฺตรํ ทิสํ เหฏฺฐิมํ ทิสํ อุปริมํ ทิสํ ทิสฺวาน ๒
สิงฺคาลกํ คหปติปุตฺตํ เอตทโวจ กินฺนุ ๓ ตฺวํ คหปติปุตฺต กาลสฺเสว
วุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา อลฺลวตฺโถ อลฺลเกโส ปญฺชลิโก
ปุถุทฺทิสา นมสฺสสิ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ฯเปฯ อุปริมํ ทิสนฺติ ฯ ปิตา
มม ๔ ภนฺเต กาลํ กโรนฺโต เอวํ ๕ อวจ ทิสา ตาต นมสฺเสยฺยาสีติ
โส โข อหํ ภนฺเต ปิตุ วจนํ สกฺกโรนฺโต ครุกโรนฺโต ๖ มาเนนฺโต
ปูเชนฺโต กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา อลฺลวตฺโถ
อลฺลเกโส ปญฺชลิโก ปุถุทฺทิสา นมสฺสามิ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ฯเปฯ
#๑ สิคาลโกติปิ ปาโฐ ฯ ๒ ม. ยุ. ทิสฺวา ฯ ๓ ม. กึ นุ โข ฯ ๔ ม. ยุ. มํ ฯ
#๕ ยุ. อยํ น ทิสฺสติ ฯ ๖ ม. ครุํ กโรนฺโต ฯ
อุปริมํ ทิสนฺติ ฯ น โข คหปติปุตฺต อริยสฺส วินเย เอวํ ฉ
ทิสา นมสฺสิตพฺพาติ ฯ ยถากถํ ปน ภนฺเต อริยสฺส วินเย ฉ
ทิสา นมสฺสิตพฺพา สาธุ เม ภนฺเต ภควา ตถา ธมฺมํ เทเสตุ
ยถา อริยสฺส วินเย ฉ ทิสา นมสฺสิตพฺพาติ ฯ

[๑๗๔] เตนหิ คหปติปุตฺต สุณาหิ สาธุกํ มนสิกโรหิ
ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข สิงฺคาลโก คหปติปุตฺโต ภควโต
ปจฺจสฺโสสิ ฯ ภควา เอตทโวจ ยโต โข คหปติปุตฺต อริยสาวกสฺส
จตฺตาโร กมฺมกฺกิเลสา ปหีนา โหนฺติ จตูหิ ๑ ฐาเนหิ
ปาปกมฺมํ น กโรติ ฉ จ โภคานํ อปายมุขานิ น เสวติ
โส เอวํ จุทฺทสปาปกาปคโต ฉทิสาปฏิจฺฉาที โหติ ๒ อุโภโลกวิชยาย
ปฏิปนฺโน โหติ ตสฺส อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหติ
ปโร จ โลโก ฯ โส ๓ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ
โลกํ อุปปชฺชติ ฯ กตมสฺส จตฺตาโร กมฺมกฺกิเลสา ปหีนา โหนฺติ ฯ
ปาณาติปาโต โข คหปติปุตฺต กมฺมกฺกิเลโส อทินฺนาทานํ กมฺมกฺกิเลโส
กาเมสุ มิจฺฉาจาโร กมฺมกฺกิเลโส มุสาวาโท กมฺมกฺกิเลโส
อิมสฺส จตฺตาโร กมฺมกฺกิเลสา ปหีนา โหนฺตีติ ฯ อิทมโวจ ภควา๕
อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา

[๑๗๕] ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มุสาวาโท ปวุจฺจติ ๔
ปรทารคมนญฺเจว น ปสํสนฺติ ๕ ปณฺฑิตาติ ฯ