[๑๔๖] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา
อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉิตา อโหสิ กึ ภนฺเต กุสลํ กึ อกุสลํ
กึ สาวชฺชํ กึ อนวชฺชํ กึ เสวิตพฺพํ กึ น เสวิตพฺพํ กึ
เม กริยมานํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย อสฺส กึ วา ปน เม
กริยมานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสาติ ฯ โส ตสฺส กมฺมสฺส
กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา ฯเปฯ โส ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ
อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ สุขุมจฺฉวิ โหติ
สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิปฺปติ ฯ โส เตน
ลกฺขเณน สมนฺนาคโต สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ
จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา สมาโน กึ ลภติ มหาปญฺโญ [๔] นาสฺส
โหติ โกจิ ปญฺญาย สทิโส วา เสฏฺโฐ ๕ วา กามโภคีนํ ราชา
สมาโน อิทํ ลภติ ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน กึ ลภติ มหาปญฺโญ
โหติ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ
นาสฺส โหติ โกจิ ปญฺญาย สทิโส วา เสฏฺโฐ ๕ วา สพฺพสตฺตานํ
พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
#๑ ม. ยุ. จ ฯ ๒ ม. ยุ. …โลมิกํ ฯ ๓ ม. …วิกฺกโมติ ฯ ๔ ม. ยุ. โหติ ฯ
#๕ ยุ. วิสิฏฺโฐ ฯ
ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๔๗] ปุเร ปุรตฺถา ปุริมาสุ ชาติสุ
อญฺญาตุกาโม ปริปุจฺฉิตา อหุ
สุสฺสุสิตา ปพฺพชิตํ อุปาสิตา
อตฺถนฺตโร อตฺถกถํ นิสามยิ ฯ
ปญฺญาปฏิลาภคเตน ๑ กมฺมุนา
มนุสฺสภูโต สุขุมจฺฉวี อหุ
พฺยากํสุ อุปฺปาฏนิมิตฺตโกวิทา ๒
สุขุมานิ อตฺถานิ อเวจฺจ ทกฺขติ ๓ ฯ
สเจ น ปพฺพชฺชมุเปติ ตาทิโส
วตฺเตติ จกฺกํ ปฐวึ ปสาสติ
อตฺถานุสิฏฺฐีสุ ปริคฺคเหสุ จ
น เตน เสยฺโย สทิโส น ๔ วิชฺชติ ฯ
สเจ ว ๕ ปพฺพชฺชมุเปติ ตาทิโส
เนกฺขมฺมฉนฺทาภิรโต วิจกฺขโณ
ปญฺญาวิสิฏฺฐํ ลภเต อนุตฺตรํ
ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโสติ ฯ

[๑๔๘] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อกฺโกธโน อโหสิ อนุปายาสพหุโล
พหุนฺนํปิ ๖ วุตฺโต สมาโน นาภิสชฺชิ น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ
#๑ ยุ. …กเตน ฯ ๒ ม. ยุ. อุปฺปาท… ฯ ๓ ม. ทกฺขิติ ฯ ๔ ม. จ ฯ ยุ. ว ฯ
#๕ ม. จ ฯ ยุ. วสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ ๖ ม. ยุ. พหุมฺปิ ฯ
น ปติฏฺฐยิ น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ
ทาตา จ อโหสิ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาปุรณานํ ๑
โขมสุขุมานํ กปฺปาสิกสุขุมานํ โกเสยฺยสุขุมานํ กมฺพลสุขุมานํ ฯ โส
ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา ฯเปฯ โส ตโต จุโต
อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ
สุวณฺณวณฺโณ โหติ กาญฺจนสนฺนิภตโจ ฯ โส เตน ลกฺขเณน
สมนฺนาคโต สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ฯเปฯ
ราชา สมาโน กึ ลภติ ลาภี โหติ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ
ปาปุรณานํ โขมสุขุมานํ กปฺปาสิกสุขุมานํ โกเสยฺยสุขุมานํ
กมฺพลสุขุมานํ ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน กึ
ลภติ ลาภี โหติ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาปุรณานํ
โขมสุขุมานํ กปฺปาสิกสุขุมานํ โกเสยฺยสุขุมานํ กมฺพลสุขุมานํ พุทฺโธ
สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๔๙] อกฺโกธญฺจ อธิฏฺฐหิ อทาสิ ๒
ทานญฺจ วตฺถานิ สุขุมานิ สุจฺฉวีนิ
ปุริมตรภเว ฐิโต อภิวิสชฺชิ
มหิมิว สุโร อภิวสฺสํ ๓ ฯ
ตํ กตฺวาน อิโต จุโต ทิพฺพมุปปชฺชิ
สุกตํ ผลวิปากมนุภุตฺวา กนกตนุปฏิโก ๔
อิธาภิภวติ ๕ สุรวรตโรริว อินฺโท ฯ
#๑ ม. ปาวุรณานํ ฯ ๒ ยุ. อทาสิ จ ฯ ๓ ยุ. อาภิวสฺสํ ฯ ๔ … ตนุสนฺนิโภ ฯ
#๕ ยุ. อิธ ภวติ ฯ
เคหญฺจาวสติ ๑ นโร อปพฺพชฺช-
มิจฺฉํ มหตึ ๒ มหึ ปสาสติ ๓
ปสยฺห สหิธ สตฺตรตนํ ๔ ปฏิลภติ
วิปุลสุขุมจฺฉวิสุจิญฺจ ๕ ฯ
ลาภี อจฺฉาทนวตฺถโมกฺขปาปุรณานํ
ภวติ ยทิ อนคาริยตมุเปติ
สุหิตปุริมกตผลํ อนุภวติ
น ภวติ กตสฺส ปนาโสติ ฯ

[๑๕๐] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน จิรปฺปนฏฺเฐ สุจิรปฺปวาสิเน ๖
ญาติมิตฺเต สุหชฺเช สขิโน สมาเนตา อโหสิ มาตรํปิ ปุตฺเตน
สมาเนตา อโหสิ ปุตฺตํปิ มาตรา สมาเนตา อโหสิ ปิตรํปิ
ปุตฺเตน สมาเนตา อโหสิ ปุตฺตํปิ ปิตรา สมาเนตา อโหสิ
ปิตรํปิ ๗ ภาตรา สมาเนตา อโหสิ ภาตรํปิ ภคินิยา สมาเนตา
อโหสิ ภคินึปิ ภาตรา สมาเนตา อโหสิ สมคฺคึ กตฺวา จ
อพฺภนุโมทิตา อโหสิ ฯ โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา ฯเปฯ โส
ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ
โกโสหิตวตฺถคุโยฺห โหติ ฯ โส เตน ลกฺขเณน สมนฺนาคโต สเจ
อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา สมาโน
กึ ลภติ ปหูตปุตฺโต อโหสิ ๘ ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา
#๑ ยุ. เคหมาวสติ ฯ ๒ ม. ยุ. มหติ ฯ ๓ ม. ยุ. อนุสาสติ ฯ ๔ ยุ. ปสยฺห
#อภิวสนวรตรํ ฯ ๕ ยุ. วิปุลํ สุขุมญฺจ สุจฺฉวิญฺจ ฯ ๖ ม. ยุ. สุจิรปฺปวาสิโน ฯ
#๗ ม. ยุ. ภาตรมฺปิ ฯ ๘ ม. ยุ. โหติ ฯ
ภวนฺติ สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนา ราชา สมาโน อิทํ ลภติ
ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน กึ ลภติ ปหูตปุตฺโต อโหสิ อเนกสหสฺสํ
โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวนฺติ สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนา พุทฺโธ
สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๕๑] ปุเร ปุรตฺถา ปุริมาสุ ชาติสุ
จิรปฺปนฏฺเฐ สุจิรปฺปวาสิโน
ญาตีสุหชฺเช สขิโน สมานยิ
สมคฺคิ กตฺวา จ ๑ อนุโมทิตา อหุ ฯ
โส เตน กมฺเมน ติทิวํ อปกฺกมิ ๒
สุขญฺจ ขิฑฺฑา รติโย จ อนฺนุภิ ๓
ตโต จวิตฺวา ปุนราคโต อิธ
โกโสหิตํ วินฺทติ วตฺถฉาทิยํ ฯ
ปหูตปุตฺโต ภวติ ๔ ตถาวิโธ
ปโรสหสฺสญฺจ ๕ ภวนฺติ อตฺรชา ๖
สูรา จ วีรา จ อมิตฺตตาปนา
คิหิสฺส ปีตีชนนา ๗ ปิยํ วทา ฯ
ปหุตรา ๘ปพฺพชิตสฺส อิริยโต
ปุตฺตา ภวนฺติ วจนานุสาริโน ๙
คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา ปน ๑๐
ตํ ลกฺขณํ ภวติ ๑๑ ตทตฺถโชตกนฺติ ฯ
#๑ ม. จสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ ๒ ม. ยุ. ทิวํ สมกฺกมิ ฯ ๓ ม. อนฺวภิ ฯ ยุ. อานุภิ ฯ
#๔ ม. ภวตี ฯ ๕ ยุ. ปโร สหสฺสสฺส ฯ ๖ ยุ. อตุชา ฯ ๗ ม. ปีติ ชนนา ฯ
#๘ ม. ยุ. พหุตรา ฯ ๙ ยุ. วจนานุจาริโน ฯ ๑๐ ม. ยุ. ปุน ฯ ๑๑ ม. ชายติ ฯ

[๑๕๒] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มหาชนสงฺคาหกํ สเมกฺขมาโน
สมํ ชานาติ ๑ สามํ ชานาติ ปุริสํ ชานาติ ปุริสวิเสสํ ชานาติ
อยมิทมรหติ อยมิทมรหตีติ ตตฺถ ตตฺถ วิเสสตฺถกโร ปุเร ๒
อโหสิ ฯ โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา ฯเปฯ โส ตโต จุโต
อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ เทฺว มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ
นิโคฺรธปริมณฺฑโล จ โหติ ฐิโตเยว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ
ชนฺนุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ฯ โส เตหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต
สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา
สมาโน กึ ลภติ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน มหาโภโค
ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร ๓
ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน
กึ ลภติ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน มหาโภโค ตสฺสิมานิ ธนานิ
โหนฺติ เสยฺยถีทํ สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ
สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ พุทฺโธ สมาโน อิทํ ลภติ ฯ
เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๕๓] ตุลิย ๔ ปวิจย ๕ จินฺตยิตฺวา
มหาชนสงฺคาหกํ ๖ สเมกฺขมาโน
อยมิทมรหตีติ ๗ ตตฺถ ตตฺถ
ปุริสวิเสสงฺกโร ปุเร อโหสิ ฯ
#๑ ยุ. สํชานาติ ฯ ๒ ยุ. ปุริสวิเสสกโร ฯ ๓ ม. ยุ. ปริปุณฺณโก สโกฏฺฐาคาโร ฯ
#๔ ยุ. ตุลย ฯ ๕ ม. ปฏิวิจย ฯ ยุ. ปวิเจยฺย ฯ ๖ ม. … สงฺคหนํ ฯ
#ยุ. …สงฺคหตํ ฯ ๗ ม. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ
สมา จ ปนฏฺฐิโต ๑ อโนนมนฺโต
ผุสติ กเรหิ อุโภหิ ชนฺนุกานิ
มหิรุหปฺปริมณฺฑโล อโหสิ
สุจริตกมฺมวิปากเสสเกน ฯ
พหุวิวิธนิมิตฺตลกฺขณญฺญู
อภินิปุณา มนุชา พฺยากรึสุ
พหุวิวิธคิหีนํ อรหานิ ๒
ปฏิลภติ ทหโร สุสู กุมาโร
อิธ จ ๓ มหิปติสฺส กามโภคา
คิหีปติรูปกา พหู ภวนฺติ
ยทิ ๔ ปชหติ สพฺพกามโภคํ
ลภติ อนุตฺตรํ อุตฺตมํ ธนคฺคนฺติ ฯ

[๑๕๔] ยํปิ ภิกฺขเว ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ ปุริมํ ภวํ ปุริมํ
นิเกตํ ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน พหุชนสฺส อตฺถกาโม อโหสิ
หิตกาโม ผาสุกาโม โยคกฺเขมกาโม กินฺตีเม สทฺธาย วฑฺเฒยฺยุํ
สีเลน วฑฺเฒยฺยุํ สุเตน วฑฺเฒยฺยุํ พุทฺธิยา วฑฺเฒยฺยุํ ๕ จาเคน
วฑฺเฒยฺยุํ ธมฺเมน วฑฺเฒยฺยุํ ปญฺญาย วฑฺเฒยฺยุํ ธนธญฺเญน
วฑฺเฒยฺยุํ เขตฺตวตฺถุนา วฑฺเฒยฺยุํ ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ วฑฺเฒยฺยุํ
ปุตฺตทาเรหิ วฑฺเฒยฺยุํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ วฑฺเฒยฺยุํ ญาตีหิ
วฑฺเฒยฺยุํ มิตฺเตหิ วฑฺเฒยฺยุํ พนฺธเวหิ วฑฺเฒยฺยุนฺติ ฯ โส ตสฺส
#๑ ม. มหึ จ ปน ฐิโต ฯ ยุ. ส หิ จ ปน ฐิโต ฯ ๒ ยุ. อารหานิ ฯ ๓ ยุ. จสทฺโท
#น ทิสฺสติ ฯ ๔ ม. ยุ. ยทิจ ฯ ๕ ม. ยุ. พุทฺธิยา วฑฺเฒยฺยุนฺติ น ทิสฺสติ ฯ
กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา ฯเปฯ โส ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ
อาคโต สมาโน อิมานิ ตีณิ มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ
สีหปุพฺพทฺธกาโย จ โหติ ปิตฺตนฺตรํโส ๑ จ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จ ฯ โส
เตหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ
จกฺกวตฺติ ฯเปฯ ราชา สมาโน กึ ลภติ อปริหานธมฺโม โหติ
น ปริหายติ ธนธญฺเญน เขตฺตวตฺถุนา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ ปุตฺตทาเรหิ
ทาสกมฺมกรโปริเสหิ ญาตีหิ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ น ปริหายติ
สพฺพสมฺปตฺติยา ราชา สมาโน อิทํ ลภติ ฯเปฯ พุทฺโธ สมาโน
กึ ลภติ อปริหานธมฺโม โหติ น ปริหายติ สทฺธาย สีเลน
สุเตน จาเคน ปญฺญาย น ปริหายติ สพฺพสมฺปตฺติยา พุทฺโธ
สมาโน อิทํ ลภติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ วุจฺจติ

[๑๕๕] สทฺธาย สีเลน สุเตน พุทฺธิยา
จาเคน ธมฺเมน พหูหิ สาธุภิ
ธเนน ธญฺเญน จ เขตฺตวตฺถุนา
ปุตฺเตหิ ทาเรหิ จตุปฺปเทหิ จ
ญาตีหิ มิตฺเตหิ จ พนฺธเวหิ
พเลน วณฺเณน สุเขน จูภยํ
กถํ น หาเยยฺยุนฺติ ๒ ปเรหิ ๓ อิจฺฉติ
อทฺธํ สมิทฺธญฺจ ๔ ปนาภิกงฺขติ ฯ
สสีหปุพฺพทฺธสุสณฺฐิโต อหุ
#๑ ม. ยุ. จิตนฺตรํโส ฯ ๒ ม. ยุ. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ ๓ ม. ยุ. ปเรติ ฯ
#๔ ม. ยุ. อตฺถสฺส มิทฺธี จ ฯ
สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จ ปิตฺตนฺตรํโส
ปุพฺเพ สุจิณฺเณน กเตน กมฺมุนา
อหานิยํ ปุพฺพนิมิตฺตมสฺสตํ ฯ
คิหีปิ ธญฺเญน ธเนน วฑฺฒติ
ปุตฺเตหิ ทาเรหิ จตุปฺปเทหิ จ
อกิญฺจโน ปพฺพชิโต อนุตฺตรํ
ปปฺโปติ สมฺโพธิมหานธมฺมตนฺติ ๑ ฯ