[๓๕๗] ยสฺมึ สมํ วิสมํ วาปิ นตฺถีติ ยสฺมึ ๑ อรหนฺเต ขีณาสเว
สทิโสหมสฺมีติ มาโน นตฺถิ เสยฺโยหมสฺมีติ อติมาโน นตฺถิ
หีโนหมสฺมีติ โอมาโน นตฺถิ [๒] น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ
วูปสนฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒนฺติ ยสฺมึ
สมํ วิสมํ วาปิ นตฺถิ ฯ

[๓๕๘] ส เกน วาทํ ปฏิสญฺญุเชยฺยาติ โส เกน มาเนน กาย
ทิฏฺฐิยา เกน วา ปุคฺคเลน วาทํ ปฏิสญฺญุชฺเชยฺย ๓ ปฏิปฺผเรยฺย
กลหํ กเรยฺย ภณฺฑนํ กเรยฺย วิคฺคหํ กเรยฺย วิวาทํ กเรยฺย เมธคํ
กเรยฺย น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ ฯเปฯ นิพฺเพเธหิ วา
#๑ โป. ม. ยุ. ยสฺมินฺติ ยสฺมึ ปุคฺคเล … ๒ โป. ม. น สนฺติ ฯ ๓. ม.
#ปฏิญฺโญเชยฺย ฯ
สเจ ปโหสีติ ส เกน วาทํ ปฏิสญฺญุเชยฺย ฯ เตนาห ภควา
สจฺจนฺติ โส พฺราหฺมโณ กึ วเทยฺย
มุสาติ วา โส วิวเทถ เกน
ยสฺมึ สมํ วิสมํ วาปิ นตฺถิ
ส เกน วาทํ ปฏิสญฺญุเชยฺยาติ ฯ

[๓๕๙] โอกมฺปหาย อนิเกตสารี
กาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานี
กาเมหิ ริตฺโต อปุเรกฺขราโน
กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิรา ฯ

[๓๖๐] อถ โข หาลินฺทกานิ คหปติ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ อภิวาเทตฺวา
เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข หาลินฺทกานิ คหปติ
อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ วุตฺตมิทํ ภนฺเต กจฺจาน
ภควตา อฏฺฐกวคฺคิเก มาคนฺทิยปเญฺห
โอกมฺปหาย อนิเกตสารี
กาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานี
กาเมหิ ริตฺโต อปุเรกฺขราโน
กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิราติ ฯ
อิมสฺส นุ โข ภนฺเต กจฺจาน ภควตา สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ
อตฺโถ วิตฺถาเรน ทฏฺฐพฺโพติ ฯ รูปธาตุ โข คหปติ วิญฺญาณสฺส
โอโก รูปธาตุราควินิพนฺธญฺจ ปน วิญฺญาณํ โอกสารีติ วุจฺจติ
เวทนาธาตุ โข คหปติ สญฺญาธาตุ โข คหปติ สงฺขารธาตุ
โข คหปติ วิญฺญาณสฺส โอโก สงฺขารธาตุราควินิพนฺธญฺจ ปน
วิญฺญาณํ โอกสารีติ วุจฺจติ เอวํ โข คหปติ โอกสารี โหติ ฯ
กถญฺจ คหปติ อโนกสารี โหติ ฯ รูปธาตุยา โข คหปติ โย
ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺทิ ยา ตณฺหา เย อุปายุปาทานา
เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา เต ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา
ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺคตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา ตสฺมา
ตถาคโต อโนกสารีติ วุจฺจติ ฯ เวทนาธาตุยา โข คหปติ สญฺญาธาตุยา
โข คหปติ สงฺขารธาตุยา โข คหปติ วิญฺญาณธาตุยา
โข คหปติ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺทิ ยา ตณฺหา เย
อุปายุปาทานา เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา เต ตถาคตสฺส
ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺคตา อายตึ
อนุปฺปาทธมฺมา ตสฺมา ตถาคโต อโนกสารีติ วุจฺจติ เอวํ โข
คหปติ อโนกสารี โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ นิเกตสารี โหติ ฯ
รูปนิมิตฺตนิเกตสารวินิพนฺธํ โข คหปติ นิเกตสารีติ วุจฺจติ ฯ
สทฺทนิมิตฺต คนฺธนิมิตฺต รสนิมิตฺต โผฏฺฐพฺพนิมิตฺต ธมฺมนิมิตฺตนิเกตสารวินิพนฺธํ
โข คหปติ นิเกตสารีติ วุจฺจติ เอวํ โข คหปติ
นิเกตสารี โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ อนิเกตสารี โหติ ฯ
รูปนิมิตฺตนิเกตสารวินิพนฺธา โข คหปติ ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา
ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺคตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา ตสฺมา
ตถาคโต อนิเกตสารีติ วุจฺจติ ฯ สทฺทนิมิตฺตคนฺธนิมิตฺตรสนิมิตฺต-
โผฏฺฐพฺพนิมิตฺตธมฺมนิมิตฺตนิเกตสารวินิพนฺธา โข คหปติ ตถาคตสฺส
ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺคตา อายตึ
อนุปฺปาทธมฺมา ตสฺมา ตถาคโต อนิเกตสารีติ วุจฺจติ เอวํ โข
คหปติ อนิเกตสารี โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ กาเม สนฺถวชาโต
โหติ ฯ อิธ คหปติ เอกจฺโจ [๑] คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ สหนนฺที
สหโสกี สุขิเตสุ สุขิโต ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ
อตฺตนา โวโยคํ อาปชฺชติ เอวํ โข คหปติ กาเม สนฺถวชาโต
โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ กาเม น สนฺถวชาโต โหติ ฯ อิธ
คหปติ [๒] ภิกฺขุ คิหีหิ อสํสฏฺโฐ วิหรติ น สหนนฺที น สหโสกี น
สุขิเตสุ สุขิโต น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ
น อตฺตนา โวโยคํ อาปชฺชติ เอวํ โข คหปติ กาเม น
สนฺถวชาโต โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ กาเมหิ อริตฺโต โหติ ฯ
อิธ คหปติ เอกจฺโจ กาเมสุ อวีตราโค ๓ โหติ อวีตจฺฉนฺโท
อวีตเปโม อวีตปิปาโส อวีตปริฬาโห อวีตตโณฺห เอวํ โข
คหปติ กาเมหิ อริตฺโต โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ กาเมหิ ริตฺโต
โหติ ฯ อิธ คหปติ ภิกฺขุ กาเมสุ วีตราโค โหติ วีตจฺฉนฺโท
วีตเปโม วีตปิปาโส วีตปริฬาโห วีตตโณฺห เอวํ โข คหปติ
กาเมหิ ริตฺโต โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ ปุเรกฺขราโน โหติ ฯ
#๑ ม. ภิกฺขุ ฯ ๒ ม. เอกจฺโจ ฯ ๓ ม. อวิคต … ตโณฺห … วิคต … ตโณฺห ฯ
อิธ คหปติ เอกจฺจสฺส [๑] เอวํ โหติ เอวํรูโป สิยํ อนาคตมทฺธานนฺติ
ตตฺถ นนฺทึ สมนฺวาคเมติ ๒ เอวํเวทโน สิยํ เอวํสญฺโญ สิยํ
เอวํสงฺขาโร สิยํ เอวํวิญฺญาโณ สิยํ อนาคตมทฺธานนฺติ ตตฺถ
นนฺทึ สมนฺวาคเมติ เอวํ โข คหปติ ปุเรกฺขราโน โหติ ฯ
กถญฺจ คหปติ อปุเรกฺขราโน โหติ ฯ อิธ คหปติ เอกจฺจสฺส ภิกฺขุโน
น เอวํ โหติ เอวํรูโป สิยํ อนาคตมทฺธานนฺติ ตตฺถ นนฺทึ น
สมนฺวาคเมติ เอวํเวทโน สิยํ เอวํสญฺโญ สิยํ เอวํสงฺขาโร
สิยํ เอวํวิญฺญาโณ สิยํ อนาคตมทฺธานนฺติ ตตฺถ นนฺทึ น
สมนฺวาคเมติ เอวํ โข คหปติ อปุเรกฺขราโน โหติ ฯ กถญฺจ
คหปติ กถํ วิคฺคยฺห ชเนน กตฺตา โหติ ฯ อิธ คหปติ เอกจฺโจ
เอวรูปึ กถํ กตฺตา โหติ น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ ฯเปฯ
นิพฺเพเธหิ วา สเจ ปโหสีติ เอวํ โข คหปติ กถํ
วิคฺคยฺห ชเนน กตฺตา โหติ ฯ กถญฺจ คหปติ กถํ น วิคฺคยฺห
ชเนน กตฺตา โหติ ฯ อิธ คหปติ [๓] ภิกฺขุ น เอวรูปึ กถํ กตฺตา
โหติ น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ ฯเปฯ นิพฺเพเธหิ วา
สเจ ปโหสีติ เอวํ โข คหปติ กถํ ๔ น วิคฺคยฺห ชเนน กตฺตา
โหติ ฯ อิติ โข คหปติ ยนฺตํ วุตฺตํ ภควตา อฏฺฐกวคฺคิเก
มาคนฺทิยปเญฺห
โอกมฺปหาย อนิเกตสารี
กาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานี
#๑ ม. ภิกฺขุโน ฯ ๒ โป. ม. สมนฺนาเนติ อปรมฺปิ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. ยุ.
#เอกจฺโจ ฯ ๔ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
กาเมหิ ริตฺโต อปุเรกฺขราโน
กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิราติ
อิมสฺส โข คหปติ ภควตา สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน
อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ๑ ฯ เตนาห ภควา
โอกมฺปหาย อนิเกตสารี
กาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานี
กาเมหิ ริตฺโต อปุเรกฺขราโน
กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิราติ ฯ

[๓๖๑] เยหิ วิวิตฺโต วิจเรยฺย โลเก
น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโค
เอลมฺพุชํ กณฺฏกวาริชํ ยถา
ชเลน ปงฺเกน จ นูปลิตฺตํ
เอวํ มุนี สนฺติวโท ๒ อคิทฺโธ
กาเม จ โลเก จ อนูปลิตฺโต ฯ

[๓๖๒] เยหิ วิวิตฺโต วิจเรยฺย โลเกติ เยหีติ [๓] ทิฏฺฐิคเตหิ ฯ
วิวิตฺโตติ กายทุจฺจริเตน วิตฺโต วิวิตฺโต ปวิวิตฺโต วจีทุจฺจริเตน
มโนทุจฺจริเตน ราเคน ฯเปฯ สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ วิตฺโต
วิวิตฺโต ปวิวิตฺโต ฯ วิจเรยฺยาติ จเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย
ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺย ฯ โลเกติ มนุสฺสโลเกติ เยหิ วิวิตฺโต
วิจเรยฺย โลเก ฯ
#๑ ม. ทฏฺฐพฺโพติ ฯ ๒ โป. ม. สนฺติวาโท ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. ยุ.
#เยหิ ฯ

[๓๖๓] น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโคติ นาโคติ อาคุํ
น กโรตีติ นาโค ฯ น คจฺฉตีติ นาโค ฯ นาคจฺฉตีติ นาโค ฯ
กถํ อาคุํ น กโรตีติ นาโค ฯ อาคุ วุจฺจนฺติ ปาปกา
อกุสลา ธมฺมา สงฺกิเลสิกา โปโนพฺภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา
อายตึ ชาติชรามรณียา ฯ
อาคุํ น กโรตีติ กิญฺจิ โลเก (สภิยาติ ภควา)
สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ
สพฺพตฺถ น สชฺชติ วิมุตฺโต
นาโค ตาทิ วุจฺจเต ตถตฺตาติ
เอวํ อาคุํ น กโรตีติ นาโค ฯ
กถํ น คจฺฉตีติ นาโค ฯ น ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ น โทสาคตึ
คจฺฉติ น โมหาคตึ คจฺฉติ น ภยาคตึ คจฺฉติ น ราควเสน
คจฺฉติ น โทสวเสน คจฺฉติ น โมหวเสน คจฺฉติ น มานวเสน
คจฺฉติ น ทิฏฺฐิวเสน คจฺฉติ น อุทฺธจฺจวเสน คจฺฉติ น วิจิกิจฺฉาวเสน
คจฺฉติ น อนุสยวเสน คจฺฉติ น วคฺเคหิ ธมฺเมหิ ยายติ นิยฺยติ
วุยฺหติ สํหริยติ เอวํ น คจฺฉตีติ นาโค ฯ
กถํ นาคจฺฉตีติ นาโค ฯ โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา
เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ สกทาคามิมคฺเคน
อนาคามิมคฺเคน อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส
น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ เอวํ นาคจฺฉตีติ นาโค ฯ
น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโคติ นาโค น ตานิ ทิฏฺฐิคตานิท
คเหตฺวา อุคฺคเหตฺวา คณฺหิตฺวา ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา วเทยฺย
กเถยฺย ภเณยฺย ทีปเยยฺย โวหเรยฺย สสฺสโต โลโก อสสฺสโต
โลโก ฯเปฯ เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรมฺมรณา
อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วเทยฺย กเถยฺย ภเณยฺย ทีปเยยฺย
โวหเรยฺยาติ น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโค ฯ

[๓๖๔] เอลมฺพุชํ กณฺฏกวาริชํ ยถา ชเลน ปงฺเกน จ
นูปลิตฺตนฺติ เอลํ วุจฺจติ อุทกํ ฯ อมฺพุ วุจฺจติ อุทกํ ฯ อมฺพุชํ
วุจฺจติ ปทุมํ ฯ กณฺฏโก วุจฺจติ ขรทณฺโฑ ฯ วาริ วุจฺจติ
อุทกํ ฯ วาริชํ วุจฺจติ ปทุมํ วาริชํ วาริสมฺภวํ ฯ ชลํ วุจฺจติ
อุทกํ ฯ ปงฺโก วุจฺจติ กทฺทโม ฯ ยถา ปทุมํ วาริชํ วาริสมฺภวํ
ชเลน จ ปงฺเกน จ น ลิมฺปติ น สํลิมฺปติ ๑ นุปลิมฺปติ อลิตฺตํ
อสํลิตฺตํ อนุปลิตฺตนฺติ เอลมฺพุชํ กณฺฏกวาริชํ ยถา ชเลน
ปงฺเกน จ นูปลิตฺตํ ฯ

[๓๖๕] เอวํ มุนี สนฺติวโท อคิทฺโธ กาเม จ โลเก จ
อนูปลิตฺโตติ เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนา ฯ มุนีติ โมนํ วุจฺจติ
ญาณํ ฯเปฯ สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ ฯ สนฺติวโทติ สนฺติวาโท
มุนิ ตาณวาโท เลณวาโท สรณวาโท อภยวาโท อจฺจุตวาโท
อมตวาโท นิพฺพานวาโทติ เอวํ มุนี สนฺติวโท ฯ อคิทฺโธติ
เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา โย ราโค สาราโค ฯเปฯ อภิชฺฌา
#๑ โป. ม. น ปลิมฺปติ ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ
โลโภ อกุสลมูลํ ฯ ยสฺเสโส ๑ เคโธ ปหีโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต
ปฏิปฺปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒ โส วุจฺจติ
อคิทฺโธ ฯ โส รูเป อคิทฺโธ สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล
คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต
เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา
อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว
เนวสญฺญานาสญฺญาภเว เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว
อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ
ธมฺเมสุ อคิทฺโธ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน วีตเคโธ ๒
จตฺตเคโธ วนฺตเคโธ มุตฺตเคโธ ปหีนเคโธ ปฏินิสฺสฏฺฐเคโธ วีตราโค ๓
จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค
นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา
วิหรตีติ เอวํ มุนี สนฺติวโท อคิทฺโธ ฯ กาเม จ โลเก จ
อนูปลิตฺโตติ กามาติ อุทฺทานโต เทฺว กามา วตฺถุกามา จ
กิเลสกามา จ ฯเปฯ อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา ฯเปฯ อิเม
วุจฺจนฺติ กิเลสกามา ฯ โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก
ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก ฯ เลโปติ เทฺว เลปา ตณฺหาเลโป
จ ทิฏฺฐิเลโป จ ฯเปฯ อยํ ตณฺหาเลโป ฯเปฯ อยํ
ทิฏฺฐิเลโป ฯ มุนิ ตณฺหาเลปํ ปหาย ทิฏฺฐิเลปํ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา
กาเม จ โลเก จ น ลิมฺปติ น สํลิมฺปติ นุปลิมฺปติ อลิตฺโต
#๑ โป. ยุ. ยสฺส โส ฯ ๒ โป. ม. วิคตเคโธ ฯ ๓ ม. วิคตราโค ฯ
อสํลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสฏฺโฐ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต
วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ เอวํ มุนี สนฺติวโท อคิทฺโธ
กาเม จ โลเก จ อนูปลิตฺโต ฯ เตนาห ภควา
เยหิ วิวิตฺโต วิจเรยฺย โลเก
น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโค
เอลมฺพุชํ กณฺฏกวาริชํ ยถา
ชเลน ปงฺเกน จ นูปลิตฺตํ
เอวํ มุนี สนฺติวโท อคิทฺโธ
กาเม จ โลเก จ อนูปลิตฺโตติ ฯ

[๓๖๖] น เวทคู ทิฏฺฐิยา น มุติยา
ส มานเมติ น หิ ตมฺมโย โส
น กมฺมุนา โนปิ สุเตน เนยฺโย
อนูปนีโต ส นิเวสเนสุ ฯ