[๑๒๗] กปีว สาขํ ปมุขํ คหายาติ ยถา มกฺกโฏ อรญฺเญ
ปวเน จรมาโน สาขํ คณฺหาติ ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ สาขํ
คณฺหาติ ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ สาขํ คณฺหาติ เอวเมว ปุถู
สมณพฺราหฺมณา ปุถู ทิฏฺฐิคตานิ คณฺหนฺติ จ มุญฺจนฺติ จ
อาทิยนฺติ จ นิรสฺสชนฺติ จาติ กปีว สาขํ ปมุขํ คหาย ฯ
เตนาห ภควา
ปุริมํ ปหาย อปรํ สิตาเส
เอชานุคา เต น ตรนฺติ สงฺคํ
เต อุคฺคหายนฺติ นิรสฺสชนฺติ
กปีว สาขํ ปมุขํ คหายาติ ฯ

[๑๒๘] สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตุ
อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโต
วิทฺวา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมํ

น อุจฺจาวจํ คจฺฉติ ภูริปญฺโญ ฯ

[๑๒๙] สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตูติ สยํ สมาทายาติ สามํ
สมาทาย ฯ วตานีติ หตฺถิวตฺตํ ๑ วา อสฺสวตฺตํ วา โควตฺตํ วา
กุกฺกุรวตฺตํ วา กากวตฺตํ วา วาสุเทววตฺตํ วา พลเทววตฺตํ วา
ปุณฺณภทฺทวตฺตํ วา มณิภทฺทวตฺตํ วา อคฺคิวตฺตํ วา นาควตฺตํ
วา สุปณฺณวตฺตํ วา ยกฺขวตฺตํ วา อสุรวตฺตํ วา ฯเปฯ
ทิสวตฺตํ วา อาทาย สมาทาย อาทิยิตฺวา สมาทิยิตฺวา คณฺหิตฺวา
ปรามสิตฺวา อภินิวิสิตฺวา ฯ ชนฺตูติ สตฺโต นโร ฯเปฯ มนุโชติ
สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตุ ฯ

[๑๓๐] อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโตติ สตฺถารโต สตฺถารํ
คจฺฉติ ธมฺมกฺขานโต ธมฺมกฺขานํ คจฺฉติ คณโต คณํ คจฺฉติ
ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐึ คจฺฉติ ปฏิปทาโต ๒ ปฏิปทํ คจฺฉติ มคฺคโต มคฺคํ
คจฺฉติ ฯ สญฺญสตฺโตติ กามสญฺญาย พฺยาปาทสญฺญาย วิหึสาสญฺญาย
ทิฏฺฐิสญฺญาย สตฺโต วิสตฺโต อาสตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต
ปลิพุทฺโธ ฯ ยถา ภิตฺติขีเล วา นาคทนฺเต วา ภณฺฑํ สตฺตํ วิสตฺตํ
อาสตฺตํ ลคฺคํ ลคฺคิตํ ปลิพุทฺธํ เอวเมว กามสญฺญาย พฺยาปาทสญฺญาย
วิหึสาสญฺญาย ทิฏฺฐิสญฺญาย สตฺโต วิสตฺโต อาสตฺโต
ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโต ฯ

[๑๓๑] วิทฺวา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมนฺติ วิทฺวาติ วิทฺวา
วิชฺชาคโต ญาณี พุทฺธิมา วิภาวี เมธาวี ฯ เวเทหีติ เวทา
วุจฺจนฺติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ
ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ ฯ เตหิ
#๑ โป. ม. …วตํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ปฏิปทาย ฯ
เวเทหิ ชาติชรามรณสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต
โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต
ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต
สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต
อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต ฯ เวทานํ วา
อนฺตคโตติ เวทคู ฯ เวเทหิ วา อนฺตคโตติ เวทคู ฯ สตฺตนฺนํ [๑]
ธมฺมานํ วิทิตตฺตา เวทคู สกฺกายทิฏฺฐิ วิทิตา โหติ วิจิกิจฺฉา
วิทิตา โหติ สีลพฺพตปรามาโส วิทิโต โหติ ราโค วิทิโต
โหติ โทโส วิทิโต โหติ โมโห วิทิโต โหติ มาโน
วิทิโต โหติ ฯ วิทิตสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สงฺกิเลสิกา
โปโนพฺภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณียา ฯ
เวทานิ วิเจยฺย เกวลานิ (สภิยาติ ภควา)
สมณานํ ยานิปตฺถิ ๒ พฺราหฺมณานํ
สพฺพเวทนาสุ วีตราโค
สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โส [๓] ฯ
วิทฺวา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมนฺติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ สพฺเพ
สงฺขารา อนิจฺจาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ
สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ สเมจฺจ
อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ
ธมฺมํ ฯ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ
#๑ ม. วาสทฺโท อตฺถิ ฯ ๒ ม. ยานีธตฺถิ ฯ ๓ ม. ยุ. อิติสทฺโท ทิสฺสติ ฯ
วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ ฯ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ ฯ
สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ฯ ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ ฯ เวทนาปจฺจยา
ตณฺหาติ ฯ ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ ฯ อุปาทานปจฺจยา
ภโวติ ฯ ภวปจฺจยา ชาตีติ ฯ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ
สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ สเมจฺจ
อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติ สเมจฺจ
อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธติ ฯ นามรูปนิโรธา
สฬายตนนิโรโธติ ฯ สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธติ ฯ ผสฺสนิโรธา
เวทนานิโรโธติ ฯ เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธติ ฯ ตณฺหานิโรธา
อุปาทานนิโรโธติ ฯ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธติ ฯ ภวนิโรธา
ชาตินิโรโธติ ฯ ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ
ธมฺมํ ฯ อิทํ ทุกฺขนฺติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ อยํ
ทุกฺขสมุทโยติ ฯ อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ อิเม อาสวาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ
ธมฺมํ ฯ อยํ อาสวสมุทโยติ ฯ อยํ อาสวนิโรโธติ ฯ อยํ อาสวนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ อิเม ธมฺมา
อภิญฺเญยฺยาติ ฯ อิเม ธมฺมา ปริญฺเญยฺยาติ ฯ อิเม ธมฺมา
ปหาตพฺพาติ ฯ อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพาติ ฯ อิเม ธมฺมา
สจฺฉิกาตพฺพาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ
สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ
สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ
อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ สเมจฺจ
อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ
อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ ธมฺมํ ฯ
ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพนฺตํ นิโรธธมฺมนฺติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ
ธมฺมนฺติ วิทฺธา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมํ ฯ

[๑๓๒] น อุจฺจาวจํ คจฺฉติ ภูริปญฺโญติ น สตฺถารโต
สตฺถารํ คจฺฉติ น ธมฺมกฺขานโต ธมฺมกฺขานํ คจฺฉติ น
คณโต คณํ คจฺฉติ น ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐึ คจฺฉติ น ปฏิปทาย
ปฏิปทํ คจฺฉติ น มคฺคโต มคฺคํ คจฺฉติ ฯ ภูริปญฺโญติ
[๑] มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ
นิพฺเพธิกปญฺโญ ฯ ภูรี วุจฺจติ ปฐวี ฯ ตาย ปฐวีสมาย
ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ น อุจฺจาวจํ คจฺฉติ
ภูริปญฺโญ ฯ เตนาห ภควา
สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตุ
อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโต
วิทฺธา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมํA
น อุจฺจาวจํ คจฺฉติ ภูริปญฺโญติ ฯ

[๑๓๓] ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต
ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา
#๑ ม. ภูริปญฺโญ ฯ
ตเมว ทสฺสึ วิวฏํ จรนฺตํ
เกนีธ โลกสฺมิ วิกปฺปเยยฺย ฯ

[๑๓๔] ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ
วาติ เสนา วุจฺจติ มารเสนา ฯ กายทุจฺจริตํ มารเสนา
วจีทุจฺจริตํ มารเสนา มโนทุจฺจริตํ มารเสนา ราโค มารเสนา
โทโส มารเสนา โมโห มารเสนา โกโธ อุปนาโห ฯเปฯ
สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มารเสนา ฯ วุตฺตํ เหตํ ภควตา
กามา เต ปฐมา เสนา ทุติยารติ วุจฺจติ
ตติยา ขุปฺปิปาสา เต จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ
ปญฺจมํ ๑ ถีนมิทฺธนฺเต ฉฏฺฐา ภิรู ๒ ปวุจฺจติ
สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม
ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส
โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส ปเร จ อวชานติ
เอสา นมุจิ เต เสนา กณฺหสฺสาภิปฺปหาริณี
น นํ อสูโร ชินาติ เชตฺวา จ ลภเต สุขนฺติ ฯ
ยโต จตูหิ อริยมคฺเคหิ สพฺพา จ มารเสนา สพฺเพ จ ปฏิเสนิกรา
กิเลสา ชิตา จ ปราชิตา จ ภคฺคา วิปฺปลุตฺตา ปรมฺมุขา โส
วุจฺจติ วิเสนิภูโต ฯ โส ทิฏฺเฐ วิเสนิภูโต สุเต วิเสนิภูโต
มุเต วิเสนิภูโต วิญฺญาเต วิเสนิภูโตติ ส สพฺพธมฺเมสุ
วิเสนิภูโต ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา ฯ
#๑ ม. ปญฺจมี ฯ ๒ ม. ยุ. ภีรู ฯ

[๑๓๕] ตเมว ทสฺสึ วิวฏํ จรนฺตนฺติ ตเมว สุทฺธทสฺสึ
วิสุทฺธทสฺสึ ปริสุทฺธทสฺสึ โวทานทสฺสึ ปริโยทานทสฺสึ ฯ อถวา
สุทฺธทสฺสนํ วิสุทฺธทสฺสนํ ปริสุทฺธทสฺสนํ โวทานทสฺสนํ ปริโยทานทสฺสนํ ฯ
วิวฏนฺติ ตณฺหาฉทนํ [๑] กิเลสฉทนํ [๒] อวิชฺชาฉทนํ ฯ
ตานิ ฉทนานิ วิวฏานิ โหนฺติ วิทฺธํสิตานิ อุปฆาติตานิ ๓ สมุคฺฆาติตานิ
ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ
ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ ฯ จรนฺตนฺติ จรนฺตํ วิจรนฺตํ [๔] อิริยนฺตํ
วตฺตนฺตํ ปาเลนฺตํ ยเปนฺตํ ยาเปนฺตนฺติ ตเมว ทสฺสึ วิวฏํ
จรนฺตํ ฯ

[๑๓๖] เกนีธ โลกสฺมิ วิกปฺปเยยฺยาติ กปฺปาติ เทฺว กปฺปา
ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จ ฯเปฯ อยํ ตณฺหากปฺโป ฯเปฯ
อยํ ทิฏฺฐิกปฺโป ฯ ตสฺส ตณฺหากปฺโป ปหีโน ทิฏฺฐิกปฺโป
ปฏินิสฺสฏฺโฐ ตณฺหากปฺปสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิกปฺปสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา
เกน ราเคน กปฺเปยฺย เกน โทเสน กปฺเปยฺย เกน โมเหน
กปฺเปยฺย เกน มาเนน กปฺเปยฺย กาย ทิฏฺฐิยา กปฺเปยฺย
เกน อุทฺธจฺเจน กปฺเปยฺย กาย วิจิกิจฺฉาย กปฺเปยฺย เกหิ
อนุสเยหิ กปฺเปยฺย รตฺโตติ วา ทุฏฺโฐติ วา มูโฬฺหติ วา
วินิพนฺโธติ วา ปรามฏฺโฐติ วา วิกฺเขปคโตติ วา อนิฏฺฐงฺคโตติ
วา ถามคโตติ วา ฯ เต อภิสงฺขารา ปหีนา
อภิสงฺขารานํ ปหีนตฺตา คติโย เกน กปฺเปยฺย เนรยิโกติ วา
#๑ ม. ทิฏฺฐิฉทนํ ฯ ๒ ม. ทุจฺจริตฉทนํ ฯ ๓ ม. อุคฺฆาฏิตานิ ฯ ๔ ม. วิหรนฺตํ ฯ
ติรจฺฉานโยนิโกติ วา ปิตฺติวิสยิโกติ วา มนุสฺโสติ วา เทโวติ

วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา
เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา ฯ โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ
นตฺถิ เยน กปฺเปยฺย วิกปฺเปยฺย วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺย ฯ โลกสฺมินฺติ
อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเกติ
เกนีธ โลกสฺมิ วิกปฺปเยยฺย ฯ เตนาห ภควา$
ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต
ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา
ตเมว ทสฺสึ วิวฏํ จรนฺตํ
เกนีธ โลกสฺมิ วิกปฺปเยยฺยาติ ฯ