[๓๙๗] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ เวทนาปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
เวทนานํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ
ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขํ สห
อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ ยงฺกิญฺจิ อตฺถิ เวทิตํ
เอตํ ทุกฺขนฺติ ญตฺวาน โมสธมฺมํ ปโลกินํ
ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสํ เอวํ ตตฺถ วิชานติ ๓ ฯ
เวทนานํ ขยา เยว ๔ นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ ฯ

[๓๙๘] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ ตณฺหาปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
ตณฺหาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ
ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
#๑ ม. อญฺญายุปสเม ฯ ยุ. อญฺญาย อุปสเม ฯ ๒ ม. ยุ. เต เว ฯ
#๓ โป. ยุ. วิรชฺชติ ฯ ๔ ม. ยุ. ภิกฺขุ ฯ
ตณฺหาทุติโย ปุริโส ทีฆมทฺธาน สํสรํ
อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ สํสารํ นาติวตฺตติ ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ตณฺหา ๑ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ
วีตตโณฺห อนาทาโน สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ ฯ

[๓๙๙] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อุปาทานปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
อุปาทานสฺส ๒ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ
อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
อุปาทานปจฺจยา ภโว ภูโต ทุกฺขํ นิคจฺฉติ
ชาตสฺส มรณํ โหติ เอโส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
ตสฺมา อุปาทานกฺขยา สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา
ชาติกฺขยํ อภิญฺญาย น คจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ

[๔๐๐] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อารมฺภปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
อารมฺภานํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ
ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา
อารมฺภานํ นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
#๑ ม. ตณฺหํ ฯ ๒ ม. อุปาทานานํ ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ทุกฺขํ อารมฺภปจฺจยา
สพฺพารมฺภํ ปฏินิสฺสชฺช อนารมฺเภ วิมุตฺติโน
อุจฺฉินฺนภวตณฺหสฺส สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน
วิกฺขีโณ ๑ ชาติสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ ฯ

[๔๐๑] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อาหารปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
อาหารานํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ
อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อาหารปจฺจยา
อาหารานํ นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ทุกฺขํ อาหารปจฺจยา
สพฺพาหาเร ๒ ปริญฺญาย สพฺพาหารมนิสฺสิโต
อาโรคฺยํ สมฺมทญฺญาย อาสวานํ ปริกฺขยา
สงฺขาย เสวี ธมฺมฏฺโฐ สงฺขยนฺโนเปติ ๓ เวทคูติ ฯ

[๔๐๒] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อิญฺชิตปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
อิญฺชิตา8นํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ
ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
#๑ ยุ. วิติณฺโณ ฯ ๒ ม. ยุ. สพฺพาหารํ ฯ ๓ ยุ. สงฺขํ น อุเปติ ฯ
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อิญฺชิตปจฺจยา
อิญฺชิตานํ นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ทุกฺขํ อิญฺชิตปจฺจยา
ตสฺมา หิ ๑ เอชํ โวสฺสชฺช สงฺขาเร อุปรุนฺธิยา ๒
อเนโช อนุปาทาโน ตโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ ฯ

[๔๐๓] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
นิสฺสิตสฺส จลิตํ โหตีติ อยเมกานุปสฺสนา อนิสฺสิโต น จลตีติ
อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯ ฯเปฯ
อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
อนิสฺสิโต น จลติ นิสฺสิโต จ อุปาทิยํ
อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ สํสารํ นาติวตฺตติ ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา นิสฺสเยสุ มหพฺภยํ
อนิสฺสิโต อนุปาทาโน สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ ฯ

[๔๐๔] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
รูเปหิ ภิกฺขเว อรูปา ๓ สนฺตตราติ อยเมกานุปสฺสนา อรูเปหิ
นิโรโธ สนฺตตโรติ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน
ฯเปฯ อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
เย จ รูปูปคา สตฺตา เย จ อรูปฏฺฐายิโน ๔
นิโรธํ อปฺปชานนฺตา อาคนฺตาโร เต ปุนพฺภวํ
เย จ รูเป ปริญฺญาย อรูเปสุ สุสณฺฐิตา ๕
#๑ ยุ. หิสทฺโท นตฺถิ ฯ ๒ ม. ยุ. อุปรนฺธิย ฯ ๓ ยุ. สพฺพตฺถ อารุปฺปาติ
#ทิสฺสติ ฯ ๔ ยุ. อารุปฺปวาสิโน ฯ ๕ โป. อารูเปสุ จ สณฺฐิตา ฯ ม. อรูเปสุ
#อสณฺฐิตา ฯ
นิโรเธ เยว มุจฺจนฺติ ๑ เต ชนา มจฺจุหายิโนติ ฯ

[๔๐๕] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส สมารกสฺส สพฺรหฺมกสฺส
สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อิทํ สจฺจนฺติ อุปนิชฺฌายิตํ
ตทมริยานํ เอตํ มุสาติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ
อยเมกานุปสฺสนา ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส ฯเปฯ สเทวมนุสฺสาย อิทํ
มุสาติ อุปนิชฺฌายิตํ ตทมริยานํ เอตํ สจฺจนฺติ ยถาภูตํ
สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน
ฯเปฯ อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
อนตฺตนิ อตฺตมานี ๒ ปสฺส โลกํ สเทวกํ
นิวิฏฺฐํ นามรูปสฺมึ อิทํ สจฺจนฺติ มญฺญติ ฯ
เยน เยน หิ มญฺญนฺติ ตโต ตํ โหติ อญฺญถา
ตญฺหิ ตสฺส มุสา โหติ โมสธมฺมญฺหิ อิตฺตรํ ฯ
อโมสธมฺมํ นิพฺพานํ ตทริยา สจฺจโต วิทู
เต เว สจฺจาภิสมยา นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตาติ ฯ

[๔๐๖] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน สมฺมาทฺวยตานุปสฺสนาติ
อิติ เจ ภิกฺขเว ปุจฺฉิตาโร อสฺสุ สิยาติสฺสุ วจนียา กถญฺจ
สิยา ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส สมารกสฺส สพฺรหฺมกสฺส
สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อิทํ สุขนฺติ อุปนิชฺฌายิตํ
ตทมริยานํ เอตํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ
#๑ ม. ยุ. นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ ฯ ๒ ม. อตฺตมานึ ฯ ยุ. อตฺตมานํ ฯ
อยเมกานุปสฺสนา ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส ฯเปฯ สเทวมนุสฺสาย
อิทํ ทุกฺขนฺติ อุปนิชฺฌายิตํ ตทมริยานํ เอตํ สุขนฺติ
ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ อยํ ทุติยานุปสฺสนา อยํ
สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อปฺปมตฺตสฺส
อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ
ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตาติ ฯ
อิทมโวจ ภควา อิทํ วตฺวาน สุคโต
อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
รูปา สทฺทา คนฺธา รสา ๑ ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา
อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ
สเทวกสฺส โลกสฺส เอเต โว สุขสมฺมตา
ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ ตํ เนสํ ทุกฺขสมฺมตํ ฯ
สุขนฺติ ทิฏฺฐมริเยหิ สกฺกายสฺสุปโรธนํ
ปจฺจนีกมิทํ โหติ สพฺพโลเกน ปสฺสตํ ฯ
ยํ ปเร สุขโต อาหุ ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต
ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ ตทริยา สุขโต วิทู
ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ สมฺปมูเฬฺหตฺถ อวิทฺทสู ๒ ฯ
นิวุตานํ ตโม โหติ อนฺธกาโร อปสฺสตํ
สตญฺจ วิวฏํ โหติ อาโลโก ปสฺสตามิว
สนฺติเก น วิชานนฺติ มคา ธมฺมสฺส โกวิทา ฯ
#๑ ม. ยุ. รสา คนฺธา ฯ ๒ ม. สมฺปมูเฬฺหตฺถวิทฺทสุ ฯ
ภวราคปเรเตหิ ภวโสตานุสาริหิ
มารเธยฺยานุปฺปนฺเนหิ นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ ฯ
โก นุ อญฺญตฺร อริเยหิ ๑ ปทํ สมฺพุทฺธมรหติ
ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย ปรินิพฺพนฺติ อนาสวาติ ฯ