[๓๘๗] ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส กุฐารี ชายเต มุเข
ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ พาโล ทุพฺภาสิตํ ภณํ ฯ
โย นินฺทิยํ ปสํสติ
ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย
วิจินาติ มุเขน โส กลึ
#๑ ม. ยุ. ปริกฺขยํ ฯ ๒ โป. ปทุเม โข ปน ภิกฺขุ นิรเย ฯ
กลินา เตน สุขํ น วินฺทติ ฯ
อปฺปมตฺโต อยํ กลิ ๑
โย อกฺเขสุ ธนปฺปราชโย
(สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา)
อยเมว มหตฺตโร กลิ
โย สุคเตสุ มนํ ปโทสเย ฯ
สตํ สหสฺสานํ นิรพฺพุทานํ
ฉตฺตึส ๒ จ ปญฺจ จ อพฺพุทานิ
ยมริยครหี นิรยํ อุเปติ
วาจํ มนญฺจ ปณิธาย ปาปกํ ฯ
อภูตวาที นิรยํ อุเปติ
โย วาปิ กตฺวา น กโรมีติ ๓ จาห
อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺติ
นิหีนกมฺมา มนุชา หิ ๔ ปรตฺถ ฯ
โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ
สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส
ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ
สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต ฯ
โย โลภคุเณ ๕ อนุยุตฺโต
โส วจสา ปริภาสติ อญฺเญ
#๑ โป. กลี ฯ ๒ ม. ฉตฺตึสติ ปญฺจ จ ฯ ๓ ม. กโรมิ จาห ฯ ๔ ม. ยุ. หิสทฺโท
#นตฺถิ ฯ ๕ โป. กามคุเณหิ ฯ
อสทฺโธ กทริโย อวทญฺญู
มจฺฉริ เปสุณิยสฺมึ ๑ อนุยุตฺโต ฯ
มุขทุคฺค วิภูตมนริย
ภูนหต ๒ ปาปก ทุกฺกตการิ
ปุริสนฺต ๓ กลิ อวชาเต
มา พหุภาณิธ เนรยิโกสิ ฯ
รชมากิรสิ ๔ อหิตาย
สนฺเต ครหสิ กิพฺพิสฺสการี ๕
พหูนิ [๖] ทุจฺจริตานิ จริตฺวา
คจฺฉสิ โข ปปตํ จิรรตฺตํ ฯ
น หิ นสฺสติ กสฺสจิ กมฺมํ
เอติ ห ตํ ลภเตว สุวามิ
ทุกฺขํ มนฺโท ปรโลเก
อตฺตนิ ปสฺสติ กิพฺพิสฺสการี ฯ
อโยสงฺกุสมาหตฏฺฐานํ
ติณฺหธารํ อยสูลมุเปติ
อถ ตตฺตํ อโยคุฬสนฺนิภํ
โภชนมตฺถิ ตถา ปฏิรูปํ ฯ
น หิ วคฺคุ วทนฺติ วทนฺตา
นาภิชวนฺติ น ตาณมุเปนฺติ
#๑ โป. เปสุณิยญฺจ ฯ ม. เปสุณิยํ ฯ ๒ ม. ยุ. ภูนหุ ฯ ๓ โป. ปุริสนฺติมอลชาตมาหุ ฯ
#๔ ม. รชมากิรสี ฯ ๕ ม. ยุ. กิพฺพิสการี ฯ ๖ ยุ. พหุนิ จ ฯ
องฺคาเร สนฺถเต เสนฺติ ๑
อคฺคินิสมํ ปชฺชลิตํ ปวิสนฺติ ๒ ฯ
ชาเลน จ โอนหิยานา
ตตฺถ หนนฺติ อโยมยกูเฏหิ
อนฺธํ ว ติมิสมายนฺติ
ตํ วิตตํ [๓] ยถา มหิกาโย ฯ
อถ โลหมยํ ปน กุมฺภึ
อคฺคินิสมํ ปชฺชลิตํ ปวิสนฺติ
ปจฺจนฺติ หิ ตาสุ จิรรตฺตํ
อคฺคินิสมาสุ สมุปฺปิลวาสา ๔ ฯ
อถ ปุพฺพโลหิตมิสฺเส
ตตฺถ กึ ปจฺจติ ๕ กิพฺพิสฺสการี
ยํ ยนฺทิสตํ อธิเสติ
ตตฺถ กิลิสฺสติ สมฺผุสฺสมาโน ฯ
ปุฬวาวสเถ สลิลสฺมึ
ตตฺถ กึ ปจฺจติ กิพฺพิสฺสการี
คนฺตุํ น หิ ตีรมปตฺถิ
สพฺพสมา หิ สมนฺตกปลฺลา ๖ ฯ
อสิปตฺตวนํ ๗ ปน ติณฺหํ
ตํ ปวิสนฺติ สมุจฺฉินฺนคตฺตา
#๑ ม. สยนฺติ ฯ ๒ โป. สพฺพตฺถวาเรสุ อคฺคิ นิสํ ปชฺชลิตํ ฯ ม. คินิสมฺปชฺชลิตํ ฯ
#๓ ม. ยุ. หิ ฯ ๔ ม. .. ปิลวาเต ฯ ยุ. .. ปิลลาโส ฯ ๕ โป. ตตฺถ กิลิสฺสติ ฯ
#๖ โป. สมนฺตผุลฺลา ฯ ๗ โป. อสิตวนํ ปุณฺณติณฺณํ ฯ
ชิวฺหํ พฬิเสน คเหตฺวา
อารจยารจยา วิหนนฺติ ๑ ฯ
อถ เวตฺตรณึ ปน ทุคฺคํ

ติณฺหธารํ ขุรธารมุเปนฺติ ๒
ตตฺถ มนฺทา ปปตนฺติ
ปาปการา ๓ ปาปานิ กตฺวา ๔ ฯ
ขาทนฺติ หิ ตตฺถ รุทนฺเต
สามา สพลา กาโกลคณา จ
โสณา สิงฺคาลา ปฏิคิชฺฌา
กุลลา วายสา จ วิตุทนฺติ ฯ
กิจฺฉา วตายํ อิธ วุตฺติ
ยํ ชโน ปสฺสติ ๕ กิพฺพิสฺสการี
ตสฺมา อิธ ชีวิตเสเส
กิจฺจกโร สิยา นโร น จ มชฺเช ๖ ฯ
เต คณิตา วิทูหิ ติลวาหา
เย ปทุเม นิรเย อุปนีตา
นหุตานิ หิ โกฏิโย ปญฺจ ภวนฺติ
ทฺวาทส โกฏิสตานิ ปุนญฺญา ๗ ฯ
ยาว ทุกฺขา นิรยา อิธ วุตฺตา
ตตฺถปิ ตาว จิรํ วสิตพฺพํ
#๑ โป. อารปยา วิหรนฺติ ฯ ม. อารชยารชยา … ฯ ๒ ม. ติณฺหธารขุร … ฯ
#๓ ม. ยุ. ปาปกรา ฯ ๔ ม. ยุ. กริตฺวา ฯ ๕ ม. ผุสติ ฯ ๖ โป. น ปมชฺชเร ฯ
#ม. น อปฺปมชฺเช ฯ ๗ โป. ปุนญฺเญ ฯ
ตสฺมา สุจิเปสลสาธุคุเณสุ
วาจํ มนํ ปกตํ ๑ ปริรกฺเขติ ฯ
โกกาลิกสุตฺตํ ทสมํ ฯ
_____________
สุตฺตนิปาเต ตติยสฺส มหาวคฺคสฺส เอกาทสมํ นาลกสุตฺตํ

[๓๘๘] ๑๑ อานนฺทชาเต ติทสคเณ ปตีเต
สกฺกญฺจ ๒ อินฺทํ สุจิวสเน จ เทเว
ทุสฺสํ คเหตฺวา อติริว โถมยนฺเต
อสิโต อิสิ อทฺทส ทิวาวิหาเร ฯ
ทิสฺวาน เทเว ปมุทิตมเน ๓ อุทคฺเค
จิตฺตึ กริตฺวา อิทมโวจ ๔ ตตฺถ
กึ เทวสงฺโฆ อติริว กลฺยรูโป
ทุสฺสํ คเหตฺวา รมยถ ๕ กึ ปฏิจฺจ ฯ
ยทาปิ อาสิ อสุเรหิ สงฺคโม ๖
ชโย สุรานํ อสุรา ปราชิตา
ตทาปิ เนตาทิโส โลมหํสโน
กิมพฺภูตํ ทฏฺฐุ มรู ปโมทิตา ฯ
เสเฬนฺติ คายนฺติ จ วาทยนฺติ ๗
ภุชานิ โผเฏนฺติ ๘ จ นจฺจยนฺติ จ
#๑ ม. ยุ. สตตํ ฯ ๒ โป. สกํว ฯ ยุ. สกฺกจฺจ ฯ ๓ ม. ยุ. มุทิตมเน ฯ
#๔ ม. ยุ. อิทมโวจาสิ ฯ ๕ ยุ. ภมุยถ ฯ ๖ ป. สงฺคเห ฯ ๗ ม. ยุ. วาทยนฺติ จ ฯ
#๘ ม. โปเฐนฺติ ฯ
ปุจฺฉามิ โวหํ เมรุมุทฺธวาสิเน
ธุนาถ เม สํสยํ ขิปฺปํ ๑ มาริสา ฯ
โส โพธิสตฺโต รตนวโร อตุโลฺย
มนุสฺสโลเก หิตสุขตาย ๒ ชาโต
สกฺยาน คาเม ชนปเท ลุมฺพิเนยฺเย
เตนมฺห ตุฏฺฐา อติริว กลฺยรูปา ฯ
โส สพฺพสตฺตุตฺตโม อคฺคปุคฺคโล
นราสโภ สพฺพปชานมุตฺตโม
วตฺเตสฺสติ ๓ จกฺกํ อิสิวฺหเย วเน
นทํว สีโห พลวา มิคาภิภู ฯ
ตํ สทฺทํ สุตฺวา ตุริตมวสรี โส
สุทฺโธทนสฺส (ตท) ภวนํ อุปาวิสิ ๔
นิสชฺช ตตฺถ อิทมโวจาปิ ๕ สเกฺย
กุหึ กุมาโร อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโม ฯ
ตโต กุมารํ ชลิตมิว สุวณฺณํ
อุกฺกามุเขว สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ
ททฺทลฺลมานํ สิริยา อโนมวณฺณํ
ทสฺเสสุ ปุตฺตํ อสิตวฺหยสฺส สกฺยา ฯ
ทิสฺวา กุมารํ สิขิมิว ปชฺชลนฺตํ
#๑ โป. ม. ยุ. ขิปฺป ฯ ๒ ม. ยุ. หิตสุขตฺถาย ฯ ๓ โป. วตฺติสฺสติ ฯ ๔ ยุ.
#อุปาคมิ ฯ ๕ ม. ยุ. อิทมโวจาสิ ฯ
ตาราสภํว นภสิคมํ วิสุทฺธํ
สุริยนฺตปนฺตํ สารทริวพฺภมุตฺตํ ๑
อานนฺทชาโต วิปุลมลตฺถ ปีตึ ฯ
อเนกสาขญฺจ สหสฺสมณฺฑลํ
ฉตฺตํ มรู ธาเรยฺยุมนฺตลิกฺเข
สุวณฺณทณฺฑา วีติปตนฺติ จามรา
น ทิสฺสเร จามรฉตฺตคาหกา ฯ
ทิสฺวา ชฏี ๒ กณฺหสิริวฺหโย อิสิ
สุวณฺณนิกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล
เสตญฺจ ฉตฺตํ ธารยนฺตมุทฺธนิ ๓
อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ปฏิคฺคเห ฯ
ปฏิคฺคเหตฺวา ปน สกฺยปุงฺควํ
ชิคึสโก ลกฺขณมนฺตปารคู
ปสนฺนจิตฺโต คิรมพฺภุทีรยิ
อนุตฺตรายํ ทิปทานมุตฺตโม ฯ
อถตฺตโน คมนมนุสฺสรนฺโต
อกลฺยรูโป คฬยติ อสฺสุกานิ
ทิสฺวาน สกฺยา อิสิมโวจุํ รุทนฺตํ
โน เจ กุมาเร ภวิสฺสติ อนฺตราโย ฯ
ทิสฺวาน สเกฺย อิสิมโวจ อกเลฺย
#๑ โป. สารททิวาพฺภมุตฺตํ ฯ ม. ยุ. สรสริวพฺ .. ฯ ๒ โป. ยุ. ชฏิ ฯ ๓ ม. ยุ.
#ธริยนฺต .. ฯ
นาหํ กุมาเร อหิตมนุสฺสรามิ
น จาปิ อสฺส ภวิสฺสติ อนฺตราโย
น โอรกายํ อธิมนสา ๑ ภวาถ ฯ
สมฺโพธิยคฺคํ ผุสิสฺสตายํ กุมาโร
โส ธมฺมจกฺกํ ปรมวิสุทฺธทสฺสี
วตฺเตสฺสตายํ พหุชนหิตานุกมฺปี
วิตฺถาริกสฺส ภวิสฺสติ พฺรหฺมจริยํ ฯ
มมญฺจ อายุ น จิรมิธาวเสโส
อถนฺตรา เม ภวิสฺสติ กาลกิริยา
โสหํ น สุสฺสํ ๒ อสมธุรสฺส ธมฺมํ
เตนมฺหิ อฏฺโฏ พฺยสนคโต ๓ อฆาวี ฯ
โส สากิยานํ วิปุลํ ชเนตฺวาน ปีตึ
อนฺเตปุรมฺหา นิรคมา ๔ พฺรหฺมจารี
โส ภาคิเนยฺยํ สยํ อนุกมฺปมาโน
สมาทเปสิ อสมธุรสฺส ธมฺเม
พุทฺโธติ โฆสํ ยทิ ปรโต สุณาสิ
สมฺโพธิปตฺโต วิวรติ ๕ ธมฺมมคฺคํ
คนฺตฺวาน ตตฺถ สยํ ๖ ปริปุจฺฉมาโน
จรสฺสุ ตสฺมึ ภควติ พฺรหฺมจริยํ ฯ
เตนานุสิฏฺโฐ หิตมเนน ตาทินา
#๑ ม. อธิมานสา ฯ ๒ ม. โสสฺสํ ฯ ๓ โป. ม. พฺยสนงฺคโต ฯ ๔ โป. ม. นิคมา ฯ
#๕ ยุ. วีจรติ ฯ ๖ ม. ยุ. สมยํ ฯ
อนาคเต ปรมวิสุทฺธทสฺสินา
โส นาฬโก อุปจิตปุญฺญสญฺจโย
ชินํ ปติกฺขํ ปริวสิ รกฺขิตินฺทฺริโย ฯ
สุตฺวาน โฆสํ ชินวรจกฺกวตฺตเน
คนฺตฺวาน ทิสฺวา อิสินิสภํ ปสนฺโน
โมเนยฺยเสฏฺฐํ มุนิวรํ ๑ อปุจฺฉิ
สมาคเต อสิตวฺหยสฺส สาสเนติ ฯ
วตฺถุกถา ๒ นิฏฺฐิตา ฯ

[๓๘๙] อญฺญาตเมตํ วจนํ อสิตสฺส ยถาตถํ
ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามิ ๓ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ
อนาคาริยุเปตสฺส ๔ ภิกฺขาจริยํ ชิคึสโต
มุนึ ปพฺรูหิ เม ปุฏฺโฐ โมเนยฺยํ อุตฺตมํ ปทํ ฯ
โมเนยฺยนฺเต อุปญฺญิสฺสนฺติ (ภควา) ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ
หนฺท เต นํ ปวกฺขามิ สนฺถมฺภสฺสุ ทโฬฺห ภว ฯ
สมานภาวํ ๕ กุพฺเพถ คาเม อกุฏฺฐวนฺทิตํ
มโนปโทสํ รกฺเขยฺย สนฺโต อนุณฺณโคจโร ๖ ฯ
อุจฺจาวจา นิจฺฉรนฺติ ทาเย อคฺคิสิขูปมา
นาริโย มุนึ ปโลเภนฺติ ตา สุ ตํ มา ปโลเภยฺยุํ ๗
วิรโต เมถุนา ธมฺมา หิตฺวา กาเม วราวเร ๘
#๑ ม. ยุ. มุนิปวรํ ฯ ๒ ม. ยุ. วตฺถุคาถา ฯ ๓ ยุ. ปุจฺฉาม ฯ ๔ ม. ยุ.
#อนคาริยุ … ฯ ๕ โป. ม. สมานภาคํ ฯ ๖ ยุ. วณฺณนายญฺจ อนุณฺณโต จเร ฯ

#๗ โป. ม. ยุ. ปโลภยุํ ฯ ๘ ม. ปโรปเร ฯ ยุ. ปโรวเร ฯ
อวิรุทฺโธ อสารตฺโต ปาเณสุ ตสถาวเร ฯ
ยถา อหํ ตถา เอเต ยถา เอเต ตถา อหํ
อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา น หเนยฺย น ฆาตเย ฯ
หิตฺวา อิจฺฉญฺจ โลภญฺจ ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน
จกฺขุมา ปฏิปชฺเชยฺย ตเรยฺย นรกํ อิมํ ฯ
โอโนทโร ๑ มิตาหาโร อปฺปิจฺฉสฺส อโลลุโป
สทา ๒ อิจฺฉาย นิจฺฉาโต อนิจฺโฉ โหติ นิพฺพุโต ฯ
ส ปิณฺฑจารํ จริตฺวา วนนฺตมภิหารเย
อุปฏฺฐิโต รุกฺขมูลสฺมึ อาสนูปคโต มุนิ ฯ
ส ฌานปสุโต ธีโร วนนฺเต รมิโต สิยา
ฌาเยถ รุกฺขมูลสฺมึ อตฺตานมภิโตสยํ ฯ
ตโต รตฺยา วิวสเน ๓ คามนฺตมภิหารเย
อวฺหานํ นาภินนฺเทยฺย อภิหารญฺจ คามโต ฯ
น มุนี คามมาคมฺม กุเลสุ สหสา จเร
ฆาเสสนํ ๔ ฉินฺนกโถ น วาจมฺปยุตฺตํ ภเณ ฯ
อลตฺถํ ยทิทํ สาธุ นาลตฺถํ กุสลามิติ ๕
อุภเยเนว โส ตาทิ รุกฺขํว อุปาติวตฺตติ ๖ ฯ
สปตฺตปาณี จรนฺโต อมูโค มูคสมฺมโต
อปฺปํ ทานํ น หิเฬยฺย ทาตารํ นาวชานิยา ฯ
อุจฺจาวจา หิ ปฏิปทา สมเณน ปกาสิตา
#๑ ม. ยุ. อูนูทโร ฯ ๒ ยุ. สเว ฯ ๓ ม. วิวสาเน ฯ ๔ โป. ฆาเสนํ ฯ
#๕ โป. กุสลมิติ ฯ ม. กุสลํ อิติ ฯ ๖ ม. รุกฺขํ อุปนิวตฺตติ ฯ ยุ. อูปนิวตฺตติ ฯ
น ปารํ ทิคุณํ ยนฺติ น ยิทํ เอกคุณมุตฺตํ ๑ ฯ
ยสฺส จ วิสตา นตฺถิ ฉินฺนโสตสฺส ภิกฺขุโน
กิจฺจากิจฺจปฺปหีนสฺส ปริฬาโห น วิชฺชติ ฯ
โมเนยฺยนฺเต อุปญฺญิสฺสนฺติ (ภควา) ขุรธารูปโม ภเว
ชิวฺหาย ตาลล อาหจฺจ อุทเร สญฺญโต สิยา ฯ
อลีนจิตฺโต จ สิยา น จาปิ พหุ จินฺตเย
นิรามคนฺโธ อสิโต พฺรหฺมจริยปรายโน
เอกาสนสฺส สิกฺเขถ สมโณปาสนสฺส จ
เอกตฺตํ โมนมกฺขาตํ เอโก เว ๒ อภิรมิสฺสสิ ฯ
(อถ ภาสิหิ ๓ ทส ทิสา)
สุตฺวา ธีรานํ นิคฺโฆสํ ฌายีนํ กามจาคินํ
ตโต หิริญฺจ สทฺธญฺจ ภิยฺโย กุพฺเพถ มามโก ฯ
ตํ นทีหิ วิชานาถ โสพฺเภสุ ปทเรสุ จ
สนนฺตา ๔ ยนฺติ กุสุพฺภา ตุณฺหี ยนฺติ มโหทธิ ฯ
ยทูนกํ ตํ สนติ ยํ ปูรํ สนฺตเมว ตํ
อฑฺฒกุมฺภูปโม พาโล รหโท ปูโรว ปณฺฑิโต ฯ
ยํ สมโณ พหุ ภาสติ อุเปตํ อตฺถสญฺหิตํ
ชานํ โส ธมฺมํ เทเสติ ชานํ โส พหุ ภาสติ ฯ
โย จ ชานํ สํยตตฺโต ๕ ชานํ น พหุ ภาสติ
#๑ ม. ยุ. — เอกคุณํ มุตํ ฯ ๒ ม. ยุ. เจ ฯ ๓ ม. พาหิสิ ฯ ๔ โป. สุณนฺตา ฯ
#ม. ยุ. สณนฺตา ฯ ๕ ยุ. ยตตฺโต ฯ
ส มุนิ โมนมรหติ ส มุนิ โมนมชฺฌคฺคาติ ๑ ฯ
นาลกสุตฺตํ เอกาทสมํ ฯ
______________
สุตฺตนิปาเต ตติยสฺส มหาวคฺคสฺส
ทฺวาทสมํ ทฺวยตานุปสฺสนาสุตฺตํ

[๓๙๐] ๑๒ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ
วิหรติ ปุพฺพาราเม มิคารมาตุ ปาสาเท ฯ เตน โข ปน สมเยน
ภควา ตทหุโปสเถ ปณฺณรเส ปุณฺณาย ปุณฺณมาย รตฺติยา
ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อพฺโภกาเส นิสินฺโน โหติ ฯ อถ โข ภควา
ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ เย เต
ภิกฺขเว กุสลา ธมฺมา อริยา นิยฺยานิกา สมฺโพธิคามิโน ๒ เตสํ
โว ภิกฺขเว กุสลานํ ธมฺมานํ อริยานํ นิยฺยานิกานํ สมฺโพธิคามีนํ
กา อุปนิสา สวนายาติ อิติ เจ ภิกฺขเว ปุจฺฉิตาโร อสฺสุ เต
เอวมสฺสุ วจนียา ยาวเทว ทฺวยตานํ ธมฺมานํ ยถาภูตํ ญาณายาติ
กิญฺจ ทฺวยตํ วเทถ อิทํ ทุกฺขํ อยํ ทุกฺขสมุทโยติ
อยเมกานุปสฺสนา อยํ ทุกฺขนิโรโธ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ภิกฺขเว
ภิกฺขุโน อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต ทฺวินฺนํ
ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา สติ
#๑ ม. ยุ. โมนมชฺชคา ฯ ๒ ม. ยุ. สมฺโพธคามิโน ฯ
วา อุปาทิเสเส อนาคามิตาติ ฯ
อิทมโวจ ภควา อิทํ วตฺวาน สุคโต
อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา

[๓๙๑] เย ทุกฺขํ นปฺปชานนฺติ อโถ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ
ยตฺถ จ สพฺพโส ทุกฺขํ อเสสํ อุปรุชฺฌติ
ตญฺจ มคฺคํ น ชานนฺติ ทุกฺขูปสมคามินํ
เจโตวิมุตฺติหีนา เต อโถ ปญฺญาวิมุตฺติยา
อภพฺพา เต อนฺตกิริยาย เต เว ชาติชรูปคา ฯ
เย จ ทุกฺขํ ปชานนฺติ อโถ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ
ยตฺถ จ สพฺพโส ทุกฺขํ อเสสํ อุปรุชฺฌติ
ตญฺจ มคฺคํ ปชานนฺติ ทุกฺขูปสมคามินํ
เจโตวิมุตฺติสมฺปนฺนา อโถ ปญฺญาวิมุตฺติยา
ภพฺพา เต อนฺตกิริยาย น เต ชาติชรูปคาติ ฯ

[๓๙๒] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน สมฺมาทฺวยตานุปสฺสนาติ
อิติ เจ ภิกฺขเว ปุจฺฉิตาโร อสฺสุ สิยาติสฺสุ วจนียา ๑ กถญฺจ
สิยา ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อุปธิปจฺจยาติ
อยเมกานุปสฺสนา อุปธีนํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส
สมฺภโวติ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน
ฯเปฯ อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา
#๑ โป. สิยา ติสฺส วจนีโย ฯ
เย เกจิ โลกสฺมึ อเนกรูปา
โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ
ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท
ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา
ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสีติ ฯ

[๓๙๓] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน สมฺมาทฺวยตานุปสฺสนาติ
อิติ เจ ภิกฺขเว ปุจฺฉิตาโร อสฺสุ สิยาติสฺสุ วจนียา กถญฺจ
สิยา ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ อวิชฺชาปจฺจยาติ
อยเมกานุปสฺสนา อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส
สมฺภโวติ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯ
ฯเปฯ อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
ชาติมรณสํสารํ เย วชนฺติ ปุนปฺปุนํ
อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ อวิชฺชาเยว สา คติ ฯ
อวิชฺชา หายํ มหาโมโห ยทิทํ สสฺสตํ ๑ จิรํ
วิชฺชาคตา จ เย สตฺตา น ๓ เต คจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ

[๓๙๔] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ สงฺขารปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
สงฺขารานํ เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ
อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
เอตทโวจ สตฺถา
#๑ ม. ยุ. เยนิทํ สํสิตํ ฯ ๓ ยุ. นาคจฺฉนฺติ ฯ
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ สงฺขารปจฺจยา
สงฺขารานํ นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ทุกฺขํ สงฺขารปจฺจยา
สพฺพสงฺขารสมถา สญฺญานํ ๑ อุปโรธนา
เอวํ ทุกฺขกฺขโย โหติ เอตํ ญตฺวา ยถาตถํ ฯ
สมฺมทฺทสา เวทคุโน สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา
อภิภุยฺย ๒ มารสํโยคํ น คจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ

[๓๙๕] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ วิญฺญาณปจฺจยาติ
อยเมกานุปสฺสนา วิญฺญาณสฺส เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ
ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน
ฯเปฯ อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ วิญฺญาณปจฺจยา
วิญฺญาณสฺส นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ฯ
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ทุกฺขํ วิญฺญาณปจฺจยา
วิญฺญาณูปสมา ภิกฺขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ ฯ

[๓๙๖] สิยา อญฺเญนปิ ปริยาเยน ฯเปฯ กถญฺจ สิยา
ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ สพฺพํ ผสฺสปจฺจยาติ อยเมกานุปสฺสนา
ผสฺสสฺส เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ
ทุติยานุปสฺสนา เอวํ สมฺมาทฺวยตานุปสฺสิโน ฯเปฯ อถาปรํ
#๑ ยุ. สญฺญาย ฯ ๒ โป. อภิภู ฯ
เอตทโวจ สตฺถา

เตสํ ผสฺสปเรตานํ ภวโสตานุสารินํ
กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺนานํ อารา สํโยชนกฺขโย ฯ
เย จ ผสฺสํ ปริญฺญาย ปญฺญาย ๑ อุปสเม รตา
เตปิ ๒ ผสฺสาภิสมยา นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตาติ ฯ