[๒๖๗] ตโยเม ภิกฺขเว กุสลา วิตกฺกา อนนฺธกรณา จกฺขุกรณา
ญาณกรณา ปญฺญาวุทฺธิกา อวิฆาตปกฺขิกา นิพฺพานสํวตฺตนิกา
กตเม ตโย เนกฺขมฺมวิตกฺโก ภิกฺขเว อนนฺธกรโณ
จกฺขุกรโณ ญาณกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก ฯ
อพฺยาปาทวิตกฺโก ภิกฺขเว อนนฺธกรโณ จกฺขุกรโณ
ญาณกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก ฯ
อวิหึสาวิตกฺโก ภิกฺขเว อนนฺธกรโณ จกฺขุกรโณ ญาณกรโณ
ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก ฯ อิเม โข
ภิกฺขเว ตโย กุสลา วิตกฺกา อนนฺธกรณา จกฺขุกรณา ญาณกรณา
ปญฺญาวุทฺธิกา อวิฆาตปกฺขิกา นิพฺพานสํวตฺตนิกาติ ฯ
ตโย วิตกฺเก กุสเล วิตกฺกเย
ตโย ปน อกุสเล นิรากเร
ส เว วิตกฺกานิ วิจาริตานิ
สเมติ วุฏฺฐีว รชํ สมูหตํ
ส เว วิตกฺกูปสเมน เจตสา
อิเธว โส สนฺติปทํ สมชฺชคาติ ฯ อฏฺฐมํ ฯ

[๒๖๘] ๙ ตโยเม ภิกฺขเว อนฺตรา มลา อนฺตรา อมิตฺตา
อนฺตรา สปตฺตา อนฺตรา วธกา อนฺตรา ปจฺจตฺถิกา กตเม
ตโย โลโภ ภิกฺขเว อนฺตรา มโล อนฺตรา อมิตฺโต อนฺตรา
สปตฺโต อนฺตรา วธโก อนฺตรา ปจฺจตฺถิโก ฯ โทโส ภิกฺขเว
อนฺตรา มโล อนฺตรา อมิตฺโต อนฺตรา สปตฺโต อนฺตรา วธโก
อนฺตรา ปจฺจตฺถิโก ฯ โมโห ภิกฺขเว อนฺตรา มโล อนฺตรา
อมิตฺโต อนฺตรา สปตฺโต อนฺตรา วธโก อนฺตรา ปจฺจตฺถิโก ฯ
อิเม โข ภิกฺขเว ตโย อนฺตรา มลา อนฺตรา อมิตฺตา อนฺตรา
สปตฺตา อนฺตรา วธกา อนฺตรา ปจฺจตฺถิกาติ ฯ
อนตฺถชนโน โลโภ โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน
ภยมนฺตรโต ชาตํ ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ ฯ
ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ
อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โลโภ สหเต นรํ ฯ
โย จ โลภํ ปหนฺตฺวาน โลภเนยฺเย น ลุพฺภติ
โลโภ ปหิยฺยเต ตมฺหา อุทพินฺทุว ๑ โปกฺขรา ฯ
#๑ โป. ม. อุทพินฺทูว ฯ
อนตฺถชนโน โทโส โทโส จิตฺตปฺปโกปโน
ภยมนฺตรโต ชาตํ ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ ฯ
ทุฏฺโฐ อตฺถํ น ชานาติ ทุฏฺโฐ ธมฺมํ น ปสฺสติ
อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โทโส สหเต นรํ ฯ
โย จ โทสํ ปหนฺตฺวาน โทสเนยฺเย น ทุสฺสติ
โทโส ปหิยฺยเต ตมฺหา ตาลปกฺกํว พนฺธนา ฯ
อนตฺถชนโน โมโห โมโห จิตฺตปฺปโกปโน
ภยมนฺตรโต ชาตํ ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ ฯ
มูโฬฺห อตฺถํ น ชานาติ มูโฬฺห ธมฺมํ น ปสฺสติ
อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โมโห สหเต นรํ ฯ
โย จ โมหํ ปหนฺตฺวาน โมหเนยฺเย น มุยฺหติ
โมหํ วิหนฺติ โส สพฺพํ อาทิจฺโจวุทยํ ตมนฺติ ฯ นวมํ ฯ

[๒๖๙] ๑๐ ตีหิ ภิกฺขเว อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต
เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ กตเมหิ
ตีหิ ปาปิจฺฉตาย ภิกฺขเว อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต
อาปายิโก เนรนิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ ฯ ปาปมิตฺตตาย ภิกฺขเว
อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก
กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ ฯ สติ โข ปน อุตฺตรึ กรณีเย โอรมตฺตเกน
วิเสสาธิคเมน จ ๑ อนฺตรา โวสานํ อาปาทิ ฯ อิเมหิ โข ภิกฺขเว
ตีหิ อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก
#๑ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ
เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉติ ฯ
มา ชาตุ โกจิ โลกสฺมึ ปาปิจฺโฉ อุปปชฺชถ
ตทิมินาปิ ชานาถ ปาปิจฺฉานํ ยถา คติ ฯ
ปณฺฑิโตติ สมญฺญาโต ภาวิตตฺโตติ สมฺมโต
ชลํ ว ยสสา อตฺถา เทวทตฺโตติ เม ๑ สุตํ ฯ
โส ปมาทมนุจิณฺโณ อาสชฺช นํ ตถาคตํ
อวีจินิรยํ ปตฺโต จตุทฺวารํ ภยานกํ ฯ
อทุฏฺฐสฺส หิ โย ทุพฺเภ ปาปกมฺมํ อกุพฺพโต
ตเมว ปาปํ ผุสฺเสติ ๒ ทุฏฺฐจิตฺตํ อนาทรํ ฯ
สมุทฺทํ วิสกุมฺเภน โย มญฺเญยฺย ปทูสิตุํ ๓
น โส เตน ปทูเสยฺย ตสฺมา หิ อุทธี มหา ฯ
เอวเมตํ ตถาคตํ โย วาเทน วิหึสติ
สมฺมคฺคตํ สนฺตจิตฺตํ วาโท ตมฺหิ น รูหติ ฯ
ตาทิสํ มิตฺตํ กุพฺเพถ ตญฺจ เสเวยฺย ปณฺฑิโต
ยสฺส มคฺคานุโค ภิกฺขุ ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทสมํ ฯ
วคฺโค จตุตฺโถ ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
วิตกฺก สกฺการ สทฺท จวมาน โลเก อสุภํ
ธมฺมํ อนฺธการ มลํ เทวทตฺเตน ทสาติ ฯ
#๑ ม. วิสฺสุโต ฯ ๒ ม. ผุสติ ฯ ๓ โป. ปทูสิตํ ฯ
อิติวุตฺตเก ติกนิปาตสฺส ปญฺจมวคฺโค

[๒๗๐] ๑ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ตโยเม
ภิกฺขเว อคฺคปฺปสาทา กตเม ตโย ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา
อปาทา วา ทฺวิปาทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน
วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน
วา ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เย
ภิกฺขเว พุทฺเธ ปสนฺนา อคฺเค เต ปสนฺนา อคฺเค โข ปน
ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหติ ฯ ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา
วา อสงฺขตา วา วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มทนิมฺมทโน
ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท ตณฺหกฺขโย
วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ เย ภิกฺขเว วิราเค ธมฺเม ปสนฺนา
อคฺเค เต ปสนฺนา อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก
โหติ ฯ ยาวตา ๑ ภิกฺขเว สงฺขตา ธมฺมา อริโย อฏฺฐงฺคิโก
มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสยฺยถีทํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป
สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม
สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ เย ภิกฺขเว อริยมคฺคธมฺเม ปสนฺนา
อคฺเค เต ปสนฺนา อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก
โหติ ฯ ยาวตา ภิกฺขเว สงฺฆา วา คณา วา ตถาคตสาวกสงฺโฆ
เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ
#๑ โป. ม. ยุ. ยาวตา ภิกฺขเว สงฺขตา ธมฺมาติ อาทิวจนํ นตฺถิ ฯ
ปุริสปุคฺคลา ๑ เย ภิกฺขเว สงฺเฆ ปสนฺนา อคฺเค เต ปสนฺนา
อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหติ อิเม โข
ภิกฺขเว ตโย อคฺคปฺปสาทาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
อคฺคโต เว ปสนฺนานํ อคฺคํ ธมฺมํ วิชานตํ
อคฺเค พุทฺเธ ปสนฺนานํ ทกฺขิเณยฺเย อนุตฺตเร
อคฺเค ธมฺเม ปสนฺนานํ วิราคูปสเม สุเข
อคฺเค สงฺเฆ ปสนฺนานํ ปุญฺญกฺเขตฺเต อนุตฺตเร
อคฺคสฺมึ ทานํ ททตํ อคฺคํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ
อคฺคํ อายุ จ วณฺโณ จ ยโส กิตฺติ สุขํ พลํ ฯ
อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี อคฺคธมฺมสมาหิโต
เทวภูโต มนุสฺโส วา อคฺคปฺปตฺโต ปโมทตีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปฐมํ ฯ

[๒๗๑] ๒ อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ
อภิลาปายํ ภิกฺขเว โลกสฺมึ ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณีติ ฯ ตญฺจ
โข เอตํ ภิกฺขเว กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา อตฺถวสํ ปฏิจฺจ
เนว ราชาภินีตา น โจราภินีตา น อิณฏฺฏา ๒ น ภยฏฺฏา ๓
อาชีวิกา ปกตา ๔ อปิ จ โข โอติณฺณมฺหา ชาติยา ชรามรเณน
โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ทุกฺโขติณฺณา ๕
#๑ โป. ม. ยุ. เอส ภควโต ฯลฯ โลกสฺส ฯ ๒ อิณฏฺฐาติปิ ฯ ๓ ภยฏฺฐาติปิ ฯ
#๔ อฏฺฐกถายํ น อาชีวิกา ปกตา ฯ ๕ ยุ. ทุกฺขาติณฺณา ฯ
ทุกฺขปเรตา อปฺเปว นาม อิมสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส
อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถาติ ฯ เอวํ ปพฺพชิโต จายํ ภิกฺขเว
กุลปุตฺโต โหติ ๑ อภิชฺฌาลุ กาเมสุ ติพฺพสาราโค พฺยาปนฺนจิตฺโต
ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต
ปากตินฺทฺริโย ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ฉวาลาตํ อุภโต ปทิตฺตํ
มชฺเฌ คูถคตํ ๒ เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ น อรญฺเญ
ตถูปมาหํ ภิกฺขเว อิมํ ปุคฺคลํ วทามิ คิหิโภคา จ ๓ ปริหีโน
สามญฺญตฺถญฺจ น ปริปูเรตีติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
คิหิโภคา จ ปริหีโน สามญฺญตฺถญฺจ ทุพฺภโค
ปริธํสมาโน ปกิเรติ ฉวาลาตํ ๔ วินสฺสติ ฯ [๕]
เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต ตตฺโต อคฺคิสิขูปโม
ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล รฏฺฐปิณฺฑํ อสญฺญโตติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๒๗๒] ๓ สงฺฆาฏิกณฺเณ เจปิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ คเหตฺวา
ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ อสฺส ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺโต โส จ
โหติ อภิชฺฌาลุ กาเมสุ ติพฺพสาราโค พฺยาปนฺนจิตฺโต ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป
มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต
ปากตินฺทฺริโย อถ โข โส อารกา ว มยฺหํ อหญฺจ ตสฺส ฯ
ตํ กิสฺส เหตุ ธมฺมํ หิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ น ปสฺสติ ธมฺมํ
#๑ ม. ยุ. โส จ โหติ ฯ ๒ คูธคตนฺติปิ ฯ ๓ โป. ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ
#๔ โป. ม. ยุ. ฉวาลาตํว นสฺสติ ฯ ๕ กาสาวกณฺฐา พหโว ปาปธมฺมา อสญฺญตา
#ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ นิรยํ เต อุปปชฺชเร ฯ
อปสฺสนฺโต มํ ๑ น ปสฺสติ โยชนสเต เจปิ โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ
วิหเรยฺย โส จ โหติ อนภิชฺฌาลุ กาเมสุ น ติพฺพสาราโค
อพฺยาปนฺนจิตฺโต อปฺปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป อุปฏฺฐิตสติ สมฺปชาโน
สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย อถ โข โส สนฺติเกว
มยฺหํ อหญฺจ ตสฺส ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ธมฺมํ หิ โส ภิกฺขเว
ภิกฺขุ ปสฺสติ ธมฺมํ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสตีติ ฯ
อนุพนฺโธปิ เจ อสฺส มหิจฺโฉ ว ๒ วิฆาตวา
เอชานุโค อเนชสฺส นิพฺพุตสฺส อนิพฺพุโต
คิทฺโธ โส วีตเคธสฺส ๓ ปสฺส ยาวญฺจ อารกา ฯ
โย จ ธมฺมมภิญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ปณฺฑิโต
รหโทว นิวาโต จ อเนโช วูปสมฺมติ
อเนโช โส อเนชสฺส นิพฺพุตสฺส จ นิพฺพุโต
อคิทฺโธ วีตเคธสฺส ปสฺส ยาวญฺจ สนฺติเกติ ฯ ตติยํ ฯ

[๒๗๓] ๔ ตโยเม ภิกฺขเว อคฺคี กตเม ตโย ราคคฺคิ
โทสคฺคิ โมหคฺคิ ฯ อิเม โข ภิกฺขเว ตโย อคฺคีติ ฯ
ราคคฺคิ ทหติ มจฺเจ รตฺเต กาเมสุ มุจฺฉิเต
โทสคฺคิ ปน พฺยาปนฺเน นเร ปาณาติปาติโน
โมหคฺคิ ปน สมฺมูเฬฺห อริยธมฺเม อโกวิเท ฯ
เอเต อคฺคี อชานนฺตา สกฺกายาภิรตา ปชา
เต วฑฺฒยนฺติ นิรยํ ติรจฺฉานญฺจ โยนิโย
#๑ ม. ยุ. น มํ ปสฺสติ ฯ ๒ โป. ม. จ ฯ ๓ โป. วีตโรธสฺส ฯ
อสุรํ ปิตฺติวิสยญฺจ ๑ อมุตฺตา มารพนฺธนา ฯ
เย จ รตฺตินฺทิวา ยุตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน
เต นิพฺพาเปนฺติ ราคคฺคึ นิจฺจํ อสุภสญฺญิโน
โทสคฺคึ ปน เมตฺตาย นิพฺพาเปนฺติ นรุตฺตมา
โมหคฺคึ ปน ปญฺญาย ยายํ นิพฺเพธคามินี ฯ
เต นิพฺพาเปตฺวา นิปกา รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา
อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ อเสสํ ทุกฺขมชฺฌคุํ ๒ ฯ
อริยทฺทสา เวทคุโน สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา
ชาติกฺขยมภิญฺญาย นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๒๗๔] ๕ ตถา ตถา ภิกฺขเว ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺย ยถา
ยถา ๓ อุปปริกฺขโต พหิทฺธา จสฺส วิญฺญาณํ อวิกฺขิตฺตํ [๔] อวิสฏํ
อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อนุปาทาย [๕] อปริตสฺสโต อายตึ
ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว น โหตีติ ฯ
สตฺตสงฺคปหีนสฺส เนตฺติจฺฉินฺนสฺส ภิกฺขุโน
วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร นตฺถิ อสฺส ๖ ปุนพฺภโวติ ฯ ปญฺจมํ ฯ

[๒๗๕] ๖ ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว กามูปปตฺติโย กตมา
ติสฺโส ปจฺจุปฏฺฐิตกามา นิมฺมานรติโน ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน ฯ
อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส กามูปปตฺติโยติ ฯ
ปจฺจุปฏฺฐิตกามา จ เย เทวา วสวตฺติโน
นิมฺมานรติโน เทวา เย จญฺเญ กามโภคิโน
#๑ ม. ยุ. เปตฺติวิสยญฺจ ฯ ๒ โป. ทุกฺขมชฺฌคา ฯ ๓ โป. ม. ยถาสฺส ฯ
#๔ ยุ. โหติ ฯ ๕ ม. น ปริตสฺเสยฺย ฯ พหิทฺธา ภิกฺขเว วิญฺญาเณ อวิกฺขิตฺเต
#อวิสเฏ สติ อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิเต อนุปาทาย ฯ ๖ โป. ม. ยุ. ตสฺส ฯ
อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ [๑] กามโภเคสุ ปณฺฑิตา ๒
สพฺเพ ปริจฺจเช กาเม เย ทิพฺพา เย จ มานุสา
ปิยรูปสาตคธิตํ เฉตฺวา โสตํ ทุรจฺจยํ
อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ อเสสํ ทุกฺขมชฺฌคุํ
อริยทฺทสา เวทคุโน สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา
ชาติกฺขยมภิญฺญาย นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๒๗๖] ๗ กามโยคยุตฺโต ภิกฺขเว ภวโยคยุตฺโต อาคามี
โหติ อาคนฺตฺวา ๓ อิตฺถตฺตํ ฯ กามโยควิสํยุตฺโต ภิกฺขเว ภวโยคยุตฺโต
อนาคามี โหติ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ ฯ กามโยควิสํยุตฺโต
ภิกฺขเว ภวโยควิสํยุตฺโต อรหํ โหติ ขีณาสโวติ ฯ
กามโยเคน สํยุตฺตา ภวโยเคน จูภยํ
สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ ชาติมรณคามินนฺติ ๔ ฯ
เย จ กาเม ปหนฺตฺวาน อปฺปตฺตา อาสวกฺขยํ
ภวโยเคน สํยุตฺตา อนาคามีติ วุจฺจเร ฯ
เย จ โข ฉินฺนสํสยา ขีณมานปุนพฺภวา
เต เว ปารคตา โลเก เย ปตฺตา อาสวกฺขยนฺติ ฯ สตฺตมํ ฯ [๕]