[๒๒๗] ๑๒ วุตฺตํ เหตํ ภควา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ทฺวีหิ
ภิกฺขเว ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิตา เทวมนุสฺสา โอลิยนฺติ เอเก
อติธาวนฺติ เอเก จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ ฯ กถญฺจ ภิกฺขเว
โอลิยนฺติ เอเก ภวารามา ภิกฺขเว เทวมนุสฺสา ภวรตา ภวสมฺมุทิตา
เตสํ ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น
ปกฺขนฺทติ น สมฺปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ เอวํ [๑] ภิกฺขเว
โอลิยนฺติ เอเก ฯ กถญฺจ ภิกฺขเว อติธาวนฺติ เอเก ภเวเนว
โข ปเนเก อฏฺฏิยมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺติ
ยโต กิร โภ อยํ อตฺตา ๒ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา
อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรมฺมรณา เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ
เอตํ ยาถาวนฺติ เอวํ โข ภิกฺขเว อติธาวนฺติ เอเก ฯ กถญฺจ
ภิกฺขเว จกฺขุมนฺโต ปสฺสนฺติ อิธ ภิกฺขุ ภูตํ ภูตโต ปสฺสติ
ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน
โหติ เอวํ โข ภิกฺขเว จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺตีติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
โย ๓ ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา ภูตสฺส จ อติกฺกมํ
ยถาภูตํ ๔ วิมุจฺจนฺติ ภวตณฺหาปริกฺขยา
สเจ ภูตํ ปริญฺโญ โส วีตตโณฺห ภวาภเว
#๑ ม. ยุ. โข ฯ ๒ ยุ. อตฺโถ ฯ ๓ ม. ยุ. เย ฯ ๔ ม. ยุ. ยถาภูเต ฯ
ภูตสฺส วิภวา ภิกฺขู นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภวนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทฺวาทสมํ ฯ
วคฺโค ทุติโย ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
เทฺว อินฺทฺริยา เทฺว ตปนียา สีเลน อปเร ทุเว
อโนตฺตปฺปี ๑ กุหนา เทฺว จ สํเวชนีเยน เต ทส
วิตกฺกา เทสนา วิชฺชา ปญฺญา ธมฺเมน ปญฺจมํ
อชาตํ ธาตุ สลฺลานํ สิกฺขา ชาคริเยน จ
อปาย ทิฏฺฐิยาเยว ๒ พาวีสติ ปกาสิตาติ ฯ
ทุกนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ
______________
อิติวุตฺตเก ติกนิปาตสฺส ปฐมวคฺโค

[๒๒๘] ๑ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ตีณีมานิ
ภิกฺขเว อกุสลมูลานิ กตมานิ ตีณิ โลโภ อกุสลมูลํ
โทโส อกุสลมูลํ โมโห อกุสลมูลํ ฯ อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ
อกุสลมูลานีติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
โลโภ โทโส จ โมโห จ ปุริสํ ปาปเจตสํ
หึสนฺติ อตฺตสมฺภูตา ตจสารํว สมฺผลนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปฐมํ ฯ
#๑ ม. อโนตฺตาปี ฯ ๒ ม. ยุ. ทิฏฺฐิยา เจว ฯ

[๒๒๙] ๒ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
อิมา ภิกฺขเว ธาตุโย กตมา ติสฺโส รูปธาตุ อรูปธาตุ นิโรธธาตุ ฯ
อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส ธาตุโยติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา
อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
รูปธาตุปริญฺญาย ๑ อรูเปสุ อสณฺฐิตา
นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ เต ชนา มจฺจุหายิโน ฯ
กาเยน อมตํ ธาตุํ ผุสฺสยิตฺวา ๒ นิรูปธึ
อุปธิปฺปฏินิสฺสคฺคํ สจฺฉิกตฺวา อนาสโว
เทเสติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโสกํ วิรชํ ปทนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๒๓๐] ๓ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
อิมา ภิกฺขเว เวทนา กตมา ติสฺโส สุขา เวทนา ทุกฺขา
เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา ฯ อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส
เวทนาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเตถํ อิติ วุจฺจติ
สมาหิโต สมฺปชาโน สโต พุทฺธสฺส สาวโก
เวทนา จ ปชานาติ เวทนานญฺจ สมฺภวํ
ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มคฺคญฺจ ขยคามินํ
เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ตติยํ ฯ

[๒๓๑] ๔ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
#๑ ม. รูปธาตุํ ฯ ๒ ม. ผุสยิตฺวา ฯ ยุ. ผสฺสยิตฺวา ฯ
อิมา ภิกฺขเว เวทนา กตมา ติสฺโส สุขา เวทนา ทุกฺขา
เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา ฯ สุขา ภิกฺขเว เวทนา ทุกฺขโต
ทฏฺฐพฺพา ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา อทุกฺขมสุขา
เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา ฯ ยโต จ ๑ โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน สุขา
เวทนา ทุกฺขโต ทิฏฺฐา โหติ ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทิฏฺฐา
โหติ อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหติ อยํ วุจฺจติ
ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริโย สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ ๒ ตณฺหํ วิวตฺตยิ
สํโยชนํ สมฺมามานาภิสมยา ๓ อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺทกฺขิ ๔ ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต
อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต
ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ ยโต ตตฺถ วิมุจฺจติ
อภิญฺญาโวสิโต สนฺโต ส เว โยคาติโค มุนีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๒๓๒] ๕ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
อิมา ภิกฺขเว เอสนา กตมา ติสฺโส กาเมสนา ภเวสนา
พฺรหฺมจริเยสนา ฯ อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส เอสนาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
สมาหิโต สมฺปชาโน สโต พุทฺธสฺส สาวโก
#๑ ม. ยุ. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ๒ ยุ. อจฺเฉชฺชิ ฯ ๓ โป. สมฺมทฺทโส มานา – ฯ
#๔ ม. อทฺท ฯ
เอสนา จ ปชานาติ เอสนานญฺจ สมฺภวํ
ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มคฺคญฺจ ขยคามินํ
เอสนานํ ขยา ภิกฺขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปญฺจมํ ฯ

[๒๓๓] ๖ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
อิมา ภิกฺขเว เอสนา กตมา ติสฺโส กาเมสนา ภเวสนา
พฺรหฺมจริเยสนา ฯ อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส เอสนาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
กาเมสนา ภเวสนา พฺรหฺมจริเยสนา สห
อิติ สจฺจปรามาโส ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยา
สพฺพราควิรตฺตสฺส ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน
เอสนาปฏินิสฺสฏฺฐา ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา
เอสนานํ ขยา ภิกฺขุ นิราโส อกถงฺกถีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๒๓๔] ๗ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ตโยเม
ภิกฺขเว อาสวา กตเม ตโย กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว ฯ
อิเม โข ภิกฺขเว ตโย อาสวาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
สมาหิโต สมฺปชาโน สโต พุทฺธสฺส สาวโก
อาสเว จ ปชานาติ อาสวานญฺจ สมฺภวํ
ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มคฺคญฺจ ขยคามินํ
อาสวานํ ขยา ภิกฺขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ สตฺตมํ ฯ

[๒๓๕] ๘ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ตโยเม
ภิกฺขเว อาสวา กตเม ตโย กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว ฯ
อิเม โข ภิกฺขเว ตโย อาสวาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ยสฺส กามาสโว ขีโณ อวิชฺชา จ วิราชิตา
ภวาสโว ปริกฺขีโณ วิปฺปมุตฺโต นิรูปธิ
ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ เชตฺวา มารํ สวาหนนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ อฏฺฐมํ ฯ

[๒๓๖] ๙ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ติสฺโส
อิมา ภิกฺขเว ตณฺหา กตมา ติสฺโส กามตณฺหา ภวตณฺหา
วิภวตณฺหา ฯ อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส ตณฺหาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ตณฺหาโยเคน สํยุตฺตา รตฺตจิตฺตา ภวาภเว
เต โยคยุตฺตา มารสฺส อโยคกฺเขมิโน ชนา
สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ ชาติมรณคามิโน
เย จ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน วีตตณฺหา ภวาภเว
เต ๑ เว ปารคตา โลเก เย ปตฺตา อาสวกฺขยนฺติ ฯ
#๑ ยุ. เต จ ปารงฺคตา ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ นวมํ ฯ