[๒๑๗] ๒ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ
ตถาคตสฺส ภิกฺขเว อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เทฺว ธมฺมเทสนา
ปริยาเยน ภวนฺติ กตมา เทฺว ปาปํ ปาปกโต ปสฺสถาติ อยํ
ปฐมา ธมฺมเทสนา ปาปํ ปาปกโต ทิสฺวา ตตฺถ นิพฺพินฺทถ
วิรชฺชถ วิมุจฺจถาติ อยมฺปิ ๒ ทุติยา ธมฺมเทสนา ตถาคตสฺส
ภิกฺขเว อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อิมา เทฺว ธมฺมเทสนา ปริยาเยน
ภวนฺติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส สพฺพภูตานุกมฺปิโน
ปริยายวจนํ ปสฺส เทฺว จ ธมฺมา ปกาสิตา
ปาปกํ ปสฺสถ เฉกา ๓ ตตฺถ ปาปํ ๔ วิรชฺชถ
ตโต วิรตฺตจิตฺตาเส ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถาติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๒๑๘] ๓ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ อวิชฺชา
ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว
อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ วิชฺชา จ โข ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา กุสลานํ
#๑ ม. ชนตมเปตโสโก ฯ ยุ. ชนตํ อเปตโสโก ๒ ม. ยุ. ปิสทฺโท นตฺถิ ฯ
#๓ ม. เจตํ ฯ ยุ. เจกํ ฯ ๔ ม. ยุ. จาปิ ฯ
ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว หิโรตฺตปฺปนฺติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ยา กาจิมา ทุคฺคติโย อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ
อวิชฺชามูลกา ๑ สพฺพา อิจฺฉาโลภสมุสฺสยา
ยโต จ โหติ ปาปิจฺโฉ อหิริโก ๒ อนาทโร
ตโต ปาปํ ปสวติ อปายํ เตน คจฺฉติ ฯ
ตสฺมา ฉนฺทญฺจ โลภญฺจ อวิชฺชญฺจ วิราชยํ
วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ตติยํ ฯ

[๒๑๙] ๔ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เต
ภิกฺขเว สตฺตา สุปริหีนา เย อริยาย ปญฺญาย ปริหีนา เต
ทิฏฺเฐ เจว ๓ ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรนฺติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ
กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา ฯ เต ภิกฺขเว สตฺตา
อปริหีนา เย อริยาย ปญฺญาย อปริหีนา เต ทิฏฺเฐ เจว
ธมฺเม สุขํ วิหรนฺติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ กายสฺส เภทา
ปรมฺมรณา สุคติ ปาฏิกงฺขาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ปญฺญาย ปริหาเนน ปสฺส โลกํ สเทวกํ
นิวิฏฺฐํ นามรูปสฺมึ อิทํ สจฺจนฺติ มญฺญติ ฯ
ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ ยายํ นิพฺเพธคามินี
#๑ ม. อวิชฺชามูลิกา ฯ ๒ ม. ยุ. อหิรีโก ฯ ๓ ม. ทิฏฺเฐว ฯ
สา ๑ จ สมฺมา ปชานาติ ชาติภวปริกฺขยํ
เตสํ เทวา มนุสฺสา จ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ
ปิหยนฺติ หาสปญฺญานํ ๒ สรีรนฺติมธารินนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๒๒๐] ๕ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เทฺวเม
ภิกฺขเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ กตเม เทฺว หิริ ๓
จ โอตฺตปฺปํ จ ฯ อิเม เจ ภิกฺขเว เทฺว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ
น ปาเลยฺยุํ นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา
มาตุลานีติ วา อาจริยภิริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วา สมฺเภทํ
โลโก อคมิสฺส ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิงฺคาลา ฯ
ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว อิเม เทฺว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ
ตสฺมา ปญฺญาเยถ ๔ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา มาตุลานีติ วา
อาจริยภิริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
เยสํ เจ หิริโอตฺตปฺปํ สพฺพทา จ น วิชฺชติ
โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา เต ชาติมรณคามิโน ฯ
เยสญฺจ หิริโอตฺตปฺปํ สทา สมฺมา อุปฏฺฐิตา
วิรูฬฺหพฺรหฺมจริยา เต สนฺโต ขีณปุนพฺภวาติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปญฺจมํ ฯ

[๒๒๑] ๖ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ อตฺถิ
#๑ โป. สา จ ยสฺมา ฯ ม. ยาย สมฺมา ฯ ยุ. ยา ฯ ๒ ยุ. สปญฺญานํ ฯ
#๓ ม. หิรี ฯ ๔ ม. ยุ. ปญฺญายติ ฯ
ภิกฺขเว อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ โน เจตํ ภิกฺขเว อภวิสฺส
อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส
นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ ฯ ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว อตฺถิ อชาตํ
อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส
นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถาติ ๑ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ
อิติ วุจฺจติ
ชาตํ ภูตํ สมุปฺปนฺนํ กตํ สงฺขตมทฺธุวํ
ชรามรณสงฺขตํ โรคนิทฺธํ ปภงฺคุณํ ๒
อาหารเนตฺติปฺปภวํ นาลํ ตทภินนฺทิตุํ
ตสฺส นิสฺสรณํ สนฺตํ อตกฺกาวจรํ ธุวํa
อชาตํ อสมุปฺปนฺนํ อโสกํ วิรชํ ปทํ
นิโรโธ ทุกฺขธมฺมานํ สงฺขารูปสโม สุโขติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๒๒๒] ๗ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เทฺวมา
ภิกฺขเว นิพฺพานธาตุโย กตมา เทฺว สอุปาทิเสสา จ
นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว
สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ โหติ ขีณาสโว
วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน
สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ตสฺส ติฏฺฐนฺเตว ปญฺจินฺทฺริยานิ
เยสํ อวิฆาตตฺตา ๓ มนาปามนาปํ ปจฺจนุโภติ สุขทุกฺขํ
#๑ ม. ปญฺญายตีติ ฯ ๒ ม. ปภงฺคุรํ ฯ ๓ โป. อธิคตตฺตา ฯ๗
ปฏิสํเวทยติ ๑ ตสฺส โย ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย อยํ
วุจฺจติ ภิกฺขเว สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว
อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ โหติ ขีณาสโว
วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน
สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ตสฺส อิเธว ภิกฺขเว
สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีติภวิสฺสนฺติ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว
อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ฯ อิมา โข ภิกฺขเว เทฺว นิพฺพานธาตุโยติ ฯ
เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
เทฺว อิมา จกฺขุมตา ปกาสิตา
นิพฺพานธาตู อนิสฺสิเตน ตาทินา
เอกา หิ ธาตุ อิธ ทิฏฺฐธมฺมิกา
สอุปาทิเสสา ภวเนตฺติสงฺขยา
อนุปาทิเสสา ปน สมฺปรายิกา
ยมฺหิ นิรุชฺฌนฺติ ภวานิ สพฺพโส ฯ
เย เอตทญฺญาย ปทํ อสงฺขตํ
วิมุตฺตจิตฺตา ภวเนตฺติสงฺขยา
เต ธมฺมสาราธิคมกฺขเย ๒ รตา
ปหํสุ เต สพฺพภวานิ ตาทิโนติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ สตฺตมํ ฯ

[๒๒๓] ๘ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ปฏิสลฺลานารามา
#๑ โป. ยุ. ปฏิสํเวทิยติ ฯ ๒ ม. ยุ. ธมฺมสาราธิคมา ขเย ฯ
สลฺลานารามา ภิกฺขเว วิหรถ ปฏิสลฺลานรตา อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตา
อนิรากตชฺฌานา วิปสฺสนาย สมนฺนาคตา พฺรูเหตา
สุญฺญาคารานํ ฯ ปฏิสลฺลานารามานํ ภิกฺขเว วิหรตํ ปฏิสลฺลานรตานํ
อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตานํ อนิรากตชฺฌานานํ
วิปสฺสนาย สมนฺนาคตานํ พฺรูเหตานํ สุญฺญาคารานํ ทฺวินฺนํ
ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา สติ วา
อุปาทิเสเส อนาคามิตาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ
อิติ วุจฺจติ
เย สนฺตจิตฺตา นิปกา สติมนฺโต จ ฌายิโน
สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ กาเมสุ อนเปกฺขิโน
อปฺปมาทรตา สนฺตา ปมาเท ภยทสฺสิโน
อภพฺพา ปริหานาย นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ อฏฺฐมํ ฯ

[๒๒๔] ๙ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ สิกฺขานิสํสา
ภิกฺขเว วิหรถ ปญฺญุตฺตรา วิมุตฺติสารา สตาธิปเตยฺยา ฯ
สิกฺขานิสํสานํ ภิกฺขเว วิหรตํ ปญฺญุตฺตรานํ วิมุตฺติสารานํ สตาธิปเตยฺยานํ
ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ ทิฏฺเฐว
ธมฺเม อญฺญา สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ปริปุณฺณเสกฺขํ ๑ อปหานธมฺมํ
#๑ โป. อปริปุณฺณเสกฺขํ อปริหานธมฺมํ ฯ ม. .. สิกฺขํ ฯ ยุ. .. เสขํ ฯ
ปญฺญุตฺตรํ ชาติขยนฺตทสฺสึ
ตํ เว มุนึ อนฺติมเทหธารึ
มารญฺชหํ ๑ พฺรูมิ ชราย ปารคุํ ฯ
ตสฺมา สทา ฌานรตา สมาหิตา
อาตาปิโน ชาติขยนฺตทสฺสิโน
มารํ สเสนํ อภิภุยฺย ภิกฺขโว
ภวถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ นวมํ ฯ

[๒๒๕] ๑๐ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ
ชาคโร จสฺส ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิหเรยฺย สโต สมฺปชาโน สมาหิโต
ปมุทิโต วิปฺปสนฺโน จ ตตฺถ กาลวิปสฺสี จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ฯ
ชาครสฺส ภิกฺขเว ภิกฺขุโน วิหรโต สติมโต ๒ สมฺปชานสฺส สมาหิตสฺส
ปมุทิตสฺส วิปฺปสนฺนสฺส ตตฺถ กาลวิปสฺสิโน กุสเลสุ
ธมฺเมสุ ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม
อญฺญา สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา
อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ชาครนฺตา สุณาเถตํ เย สุตฺตา เต ปพุชฺฌถ
สุตฺตา ชาคริตํ เสยฺโย นตฺถิ ชาครโต ภยํ ฯ
โย ชาคโร จ สติมา สมฺปชาโน
สมาหิโต มุทิโต วิปฺปสนฺโน จ
#๑ ยุ. มานญฺชหํ ฯ ๒ ม. ยุ. สตสฺส ฯ
กาเลน โส สมฺมา ธมฺมํ ปริวีมํสมาโน
เอโกทิภูโต วิหเน ตมํ โส ฯ
ตสฺมา หเว ชาคริยํ ภเชถ
อาตาปี ภิกฺขุ นิปโก ฌานลาภี
สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา
อิเธว สมฺโพธิมนุตฺตรํ ผุเสติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทสมํ ฯ

[๒๒๖] ๑๑ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ
เทฺวเม ภิกฺขเว อาปายิกา เนรยิกา อิทมฺปหาย ๑ กตเม เทฺว
โย [๒] อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจารีปฏิญฺโญ โย จ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ
พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ ฯ อิเม
โข ภิกฺขเว เทฺว อาปายิกา เนรยิกา อิทมฺปหายาติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
อภูตวาที นิรยํ อุเปติ
โย จาปิ ๓ กตฺวา น กโรมิจฺจาห
อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺติ
นิหีนกมฺมา มนุชา ปรตฺถ ฯ
กาสาวกณฺฐา พหโว ปาปธมฺมา อสญฺญตา
ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ นิรยํ เต อุปปชฺชเร
เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต ตตฺโต อคฺคิสิขูปโม
#๑ ม. ยุ. อิทมปฺปหาย ฯ ๒ ม. จ ฯ ๓ ม. ยุ. วาปิ ฯ โย วาปิ กตฺวา น กโรมีติ
#จาหาติ อุทาเน อาคตํ ฯ
ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล รฏฺฐปิณฺฑํ อสญฺญโตติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ เอกาทสมํ ฯ