[๑๙๗] ๙ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ
เอกธมฺโม ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย
พหุชนสุขาย พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ
กตโม เอกธมฺโม สงฺฆสฺส สามคฺคี สงฺเฆ โข ปน ภิกฺขเว
สมคฺเค น เจว อญฺญมญฺญํ ภณฺฑนานิ โหนฺติ น จ
อญฺญมญฺญํ ปริภาสา โหนฺติ น จ อญฺญมญฺญํ ปริกฺเขปา โหนฺติ
น จ อญฺญมญฺญํ ปริจฺจชนา โหนฺติ ตตฺถ อปฺปสนฺนา เจว ปสีทนฺติ
ปสนฺนานญฺจ ภิยฺโยภาโว โหตีติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี สมคฺคานญฺจนุคฺคโห
สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ
สงฺฆํ สมคฺคํ กตฺวาน กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทตีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ นวมํ ฯ
#๑ ม. โยคกฺเขมา ปธํสติ ฯ ๒ โป. สงฺฆสมคฺคํ ฯ

[๑๙๘] ๑๐ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ
อิธาหํ ภิกฺขเว เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต
ปริจฺจ ปชานามิ อิมมฺหิ จายํ สมเย ปุคฺคโล กาลํ กเรยฺย
ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย ตํ กิสฺส เหตุ จิตฺตญฺหิสฺส
ภิกฺขเว ปทุฏฺฐํ เจโตปโทสเหตุ โข ปน ภิกฺขเว เอวมิเธกจฺเจ
สตฺตา กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ
อุปฺปชฺชนฺตีติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ปทุฏฺฐจิตฺตํ ญตฺวาน เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ
เอตมตฺถํ พฺยากาสิ พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก
อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล
นิรยํ อุปปชฺเชยฺย จิตฺตญฺหิสฺส ปทูสิตํ
ยถา หริตฺวา นิกฺขิเปยฺย เอวเมว ตถาวิโธ
เจโตปโทสเหตู หิ สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตินฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทสมํ ฯ
ทุติยวคฺโค ทุติโย ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
โมหโกธา ๑ อถ มกฺโข โมหกามา เสกฺขา ทุเว
เภทโมทา ปุคฺคโล จ วคฺคมาหุ ทุติยนฺติ วุจฺจติ ฯ
______________
#๑ ม. โมโห โกโธ ฯ
อิติวุตฺตเก เอกนิปาตสฺส ตติยวคฺโค

[๑๙๙] ๑ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ อิธาหํ
ภิกฺขเว เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ
ปชานามิ อิมมฺหิ จายํ สมเย ปุคฺคโล กาลํ กเรยฺย ยถาภตํ
นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค ตํ กิสฺส เหตุ จิตฺตญฺหิสฺส ภิกฺขเว ปสนฺนํ
เจโตปสาทเหตุ โข ปน ภิกฺขเว เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส
เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตีติ ฯ เอตมตฺถํ
ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ
เอตมตฺถํ พฺยากาสิ พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก
อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล
สุคตึ อุปปชฺเชยฺย จิตฺตญฺหิสฺส ปสาทิตํ
ยถา หริตฺวา นิกฺขิเปยฺย เอวเมว ตถาวิโธ
เจโตปสาทเหตู หิ สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคตินฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปฐมํ ฯ

[๒๐๐] ๒ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ มา
ภิกฺขเว ปุญฺญานํ ภายิตฺถ สุขสฺเสตํ ภิกฺขเว อธิวจนํ อิฏฺฐสฺส
กนฺตสฺส ปิยสฺส มนาปสฺส ยทิทํ ปุญฺญานิ ฯ อภิชานามิ โข
ปนาหํ ภิกฺขเว ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐํ กนฺตํ
ปิยํ มนาปํ วิปากํ ปจฺจนุภูตํ ฯ สตฺต วสฺสานิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวา
สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป นยิมํ โลกํ ปุนราคมาสึ สํวฏฺฏมาเน
สุทํ ภิกฺขเว กปฺเป อาภสฺสรูปโค โหมิ วิวฏฺฏมาเน กปฺเป
สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ ฯ ตตฺร สุทํ ภิกฺขเว พฺรหฺมา
โหมิ มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี
ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ โข ปนาหํ ภิกฺขเว สกฺโก อโหสึ เทวานมินฺโท อเนกสตกฺขตฺตุํ
ราชา อโหสึ จกฺกวตฺติ ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต
วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต โก ปน
วาโท ปเทสรชฺชสฺส ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ กิสฺส
นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผลํ กิสฺส กมฺมสฺส วิปาโก เยนาหํ
เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโวติ ฯ ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว
เอตทโหสิ ติณฺณํ โข เม อิทํ กมฺมานํ ผลํ ติณฺณํ กมฺมานํ
วิปาโก เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโวติ เสยฺยถีทํ
ทานสฺส ทมสฺส สญฺญมสฺสาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ
ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
ปุญฺญเมว โส สิกฺเขยฺย อายตคฺคํ สุขุทฺรยํ
ทานญฺจ สมจริยญฺจ เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาวเย
เอเต ธมฺเม ภาวยิตฺวา ตโย สุขสมุทฺทเย
อพฺยาปชฺชํ สุขํ โลกํ ปณฺฑิโต อุปปชฺชตีติ ฯญ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๒๐๑] ๓ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เอกธมฺโม
#๑ ยุ. สุขินฺทฺริยํ ฯ
ภิกฺขเว ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ
ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ สมฺปรายิกญฺจ กตโม เอกธมฺโม อปฺปมาโท
กุสเลสุ ธมฺเมสุ ฯ อยํ โข ภิกฺขเว เอกธมฺโม ภาวิโต
พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ
สมฺปรายิกญฺจาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา
อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต
ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ โย จตฺโถ สมฺปรายิโก
อตฺถาภิสมยา ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตฺตนฺติ ฯ ตติยํ ฯ

[๒๐๒] ๔ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เอกปุคฺคลสฺส
ภิกฺขเว กปฺปํ สนฺธาวโต สํสรโต สิยา เอวํ มหา
อฏฺฐิกงฺกโล อฏฺฐิปุญฺโช อฏฺฐิราสิ ยถายํ เวปุลฺลปพฺพโต สเจ
สํหารโก อสฺส สมฺภตญฺจ น วินสฺเสยฺยาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา
อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
เอกสฺเสเกน กปฺเปน ปุคฺคลสฺสฏฺฐิสญฺจโย
สิยา ปพฺพตสโม ราสิ อิติ วุตฺตํ มเหสินา
โส โข ปนายํ อกฺขาโต เวปุลฺโล ปพฺพโต มหา
อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺส มคธานํ คิริพฺพเช
ยโต จ อริยสจฺจานิ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ
ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ
อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ทุกฺขูปสมคามินํ
ส สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมํ สนฺธาวิตฺวาน ปุคฺคโล
ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ สพฺพสํโยชนกฺขยาติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๒๐๓] ๕ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เอกธมฺมํ
อตีตสฺส ภิกฺขเว ปุริสปุคฺคลสฺส นาหํ ตสฺส กิญฺจิ ปาปกมฺมํ
อกรณียนฺติ วทามิ กตมํ เอกธมฺมํ ยถยิทํ ภิกฺขเว
สมฺปชานมุสาวาโทติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ
วุจฺจติ
เอกธมฺมํ อตีตสฺส มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน
วิติณฺณปรโลกสฺส นตฺถิ ปาปํ อการิยนฺติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปญฺจมํ ฯ

[๒๐๔] ๖ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ เอวญฺเจ
ภิกฺขเว สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ
น อทตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ น จ เนสํ มจฺเฉรมลํ จิตฺตํ ปริยาทาย
ติฏฺเฐยฺย โยปิ เนสํ อสฺส จริโม อาโลโป จริมํ กพลํ ตโตปิ
น อสํวิภชิตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ สเจ เนสํ ปฏิคฺคาหกา อสฺสุ ฯ ยสฺมา
จ โข ภิกฺขเว สตฺตา น เอวํ ชานนฺติ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ
ยถาหํ ชานามิ ตสฺมา อทตฺวา ภุญฺชนฺติ มจฺเฉรมลญฺจ เนสํ
จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ
อิติ วุจฺจติ
เอวญฺเจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ ยถาวุตฺตํ มเหสินา
วิปากํ สํวิภาคสฺส ยถา โหติ มหปฺผลํ
วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา
ทชฺชุํ กาเลน อริเยสุ ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ
อนฺนญฺจ ทตฺวาน ๑ พหุโน ทกฺขิเณยฺเยสุ ทกฺขิณํ
อิโต จุตา มนุสฺสตฺตา สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา
เต จ สคฺคคตา ๒ ตตฺถ โมทนฺติ กามกามิโน
วิปากํ สํวิภาคสฺส อนุโภนฺติ อมจฺฉราติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๒๐๕] ๗ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ยานิ
กานิจิ ภิกฺขเว โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยาวตฺถูนิ ๓ สพฺพานิ ตานิ
เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ เมตฺตา เยว
ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต
จ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยากาจิ ตารกรูปานํ ปภา สพฺพา ตา
จนฺทปฺปภาย กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ จนฺทปฺปภา เยว ตานิ ๔ อธิคฺคเหตฺวา
ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ เอวเมว โข ภิกฺขเว
ยานิ กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยาวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย
เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ เมตฺตา เยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ
#๑ ม. ยุ. ทตฺวา ฯ ๒ ยุ. สคฺคงฺคตา ฯ ๓ โป. ม. ยุ. ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ฯ
#๔ ม. ยุ. ตา ฯ
อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ ฯ เสยฺยถาปิ
ภิกฺขเว วสฺสานํ ปจฺฉิเม มาเส สรทสมเย วิทฺเธ ๑ วิคตวาหเก
เทเว อาทิจฺโจ นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโน สพฺพํ อากาสํ ๒ ตมคตํ อภิหจฺจ
ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ เอวเมว โข ภิกฺขเว ยานิ
กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยาวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา
กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ เมตฺตา เยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ
อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว
รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ โอสธิตารกา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ
เอวเมว โข ภิกฺขเว ยานิ กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยาวตฺถูนิ
สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ
เมตฺตา เยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต
จ วิโรจเต จาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ
วุจฺจติ
โย [๓] เมตฺตํ ภาวยติ อปฺปมาณํ ปฏิสฺสโต
ตนู ๔ สํโยชนา โหนฺติ ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ
เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต
เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ
สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปํ
พหูตมริโย ๕ ปกโรติ ปุญฺญํ
เย สตฺตสณฺฑํ ปฐวึ วิชิตฺวา
#๑ ยุ. วิสุทฺเธ ฯ ๒ ม. ยุ. อากาสคตํ ฯ ๓ ม. ยุ. จ ฯ ๔ โป. ยุ. ตนุ ฯ
#๕ ม. ยุ. ปหูตมริโย ฯ
ราชีสโย ๑ ยชมานานุปริยคา
(อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ
สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ)
เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส
กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ
(จนฺทปฺปภา ตารคณาว สพฺเพ)
โย น หนฺติ น ฆาเตติ น ชินาติ น ชาปเย
เมตฺตํโส สพฺพภูเตสุ เวรํ ตสฺส น เกนจีติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ สตฺตมํ ฯ
ตติยวคฺโค ตติโย ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
จิตฺตํ ฌายี ๒ อุโภ อตฺเถ ปุญฺญํ เวปุลฺลปพฺพตํ
สมฺปชานมุสาวาโท ทานญฺจ เมตฺตภาวญฺจ
สตฺติมานิ จ สุตฺตานิ ปุริมานิ จ วีสติ
เอกธมฺเมสุ สุตฺตนฺตา สตฺตวีสติ สงฺคหาติ ฯ
เอกนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ ๓
__________
#๑ โป. ม. ราชิสโย ฯ ๒ ม. จิตฺตํ เมตฺตํ ฯ ๓ โป. ยุ. อิโต ปรํ เทฺว ธมฺเม
#อนุกฺกฏีติ ทิสฺสนฺติ ฯ
อิติวุตฺตเก ทุกนิปาตสฺส ปฐมวคฺโค

[๒๐๖] ๑ วุตฺตํ เหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ ทฺวีหิ
ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ
สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา
ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา กตเมหิ ทฺวีหิ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย
จ โภชเน อมตฺตญฺญุตาย จ อิเมหิ โข ๑ ภิกฺขเว ทฺวีหิ ธมฺเมหิ
สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิฆาตํ
สอุปายาสํ สปริฬาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา ทุคฺคติ
ปาฏิกงฺขาติ ฯ เอตมตฺถํ ภควา อโวจ ฯ ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ
จกฺขุโสตญฺจ ฆานญฺจ ชิวฺหา กาโย ตถา มโน
เอตานิ ยสฺส ทฺวารานิ อคุตฺตานิ ๒ จ ภิกฺขุโน
โภชนมฺหิ อมตฺตญฺญู อินฺทฺริเยสุ อสํวุโต
กายทุกฺขํ เจโตทุกฺขํ ทุกฺขํ โส อธิคจฺฉติ
ฑยฺหมาเนน กาเยน ฑยฺหมาเนน เจตสา
ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ ทุกฺขํ วิหรติ ตาทิโสติ ฯ
อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ ฯ ปฐมํ ฯ