[๓๗] ๒๗ ยมกํ อปฺปมทํ จิตฺตํ ปุปฺผํ พาเลน ปณฺฑิตํ
อรหนฺตํ สหสฺเสน ปาปํ ทณฺเฑน เต ทส ฯ
ชรา อตฺตา จ โลโก จ พุทฺธํ สุขํ ปิเยน จ
โกธํ มลญฺจ ธมฺมฏฺฐํ มคฺควคฺเคน วีสติ ฯ
ปกิณฺณํ นิรยํ นาโค ตณฺหํ ภิกฺขุ จ พฺราหฺมโณ
เอเต ฉพฺพีสตี วคฺคา เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา ฯ
ยมเก วีสตี คาถา อปฺปมาทมฺหิ ทฺวาทส
เอกาทสา จิตฺตวคฺเค ปุปฺผวคฺคมฺหิ โสฬส
พาเล สตฺตรสา คาถา ปณฺฑิตมฺหิ จตุทฺทส
อรหนฺเต ทสา คาถา สหสฺเส โหนฺติ โสฬส
เตรสา ปาปวคฺคมฺหิ ทณฺฑมฺหิ ทส สตฺต จ
เอกาทสา ชราวคฺเค อตฺตวคฺคมฺหิ ทฺวาทส
ทฺวาทสา โลกวคฺคมฺหิ พุทฺธวคฺคมฺหิ โสฬส
สุเข จ ปิยวคฺเค จ คาถาโย โหนฺติ ทฺวาทส
จุทฺทสา โกธวคฺคมฺหิ มลวคฺเคกวีสติ
สตฺตรสา จ ธมฺมฏฺเฐ มคฺควคฺคมฺหิ ๑ โสฬส
ปกิณฺเณ โสฬส คาถา นิรเย นาเค จุทฺทส
ทฺวาวีส ๒ ตณฺหาวคฺคมฺหิ เตวีสา ภิกฺขุวคฺคกา
จตฺตาฬีส จ คาถาโย พฺราหฺมเณ วคฺคมุตฺตเม
คาถาสตานิ จตฺตาริ เตวีสา จ ปุนาปเร
ธมฺมปเท นิปาตมฺหิ เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา ฯ
ธมฺมปทํ นิฏฺฐิตํ ฯ
#๑ มคฺควคฺเค อฑฺฒอฏฺฐารส คาถาติ ทิสฺสติ ฯ ๒ ตณฺหาวคฺเค สตฺตวีสติ คาถาติ
#ทิสฺสติ ฯ
สุตฺตนฺตปิฏเก ขุทฺทกนิกายสฺส
อุทานํ
________
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ฯ
ปฐโม โพธิวคฺโค

[๓๘] ๑ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ
วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ ฯ
เตน โข ปน สมเยน ภควา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน
โหติ วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวที ฯ อถ โข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส
อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺติยา ปฐมํ ยามํ
ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมํ สาธุกํ มนสากาสิ อิติ อิมสฺมึ สติ
อิทํ โหติ อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา
สงฺขารา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ
นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส ผสฺสปจฺจยา
เวทนา เวทนาปจฺจยา ตณฺหา ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ
อุปาทานปจฺจยา ภโว ภวปจฺจยา ชาติ ชาติปจฺจยา ชรามรณํ
โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ เอวเมตสฺส เกวลสฺส ๑
ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา
ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
#๑ ยุ. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา
อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส
อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา
ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมนฺติ ฯ สุตฺตํ ปฐมํ ฯ

[๓๙] ๒ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ
นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ ฯ เตน
โข ปน สมเยน ภควา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน โหติ
วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวที ฯ อถ โข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส อจฺจเยน
ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ
ปฏิโลมํ สาธุกํ มนสากาสิ อิติ อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ
อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ ยทิทํ อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ
สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ
นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ
ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ ตณฺหานิโรธา
อุปาทานนิโรโธ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ ภวนิโรธา
ชาตินิโรโธ ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา
นิรุชฺฌนฺติ เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ ฯ
อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ
อุทาเนสิ
ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา
อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส
อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา
ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวทีติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๔๐] ๓ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ
วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ ฯ
เตน โข ปน สมเยน ภควา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน
โหติ วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวที ฯ อถ โข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส
อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ
ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ สาธุกํ มนสากาสิ อิติ อิมสฺมึ
สติ อิทํ โหติ อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ อิมสฺมึ อสติ อิทํ
น โหติ อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา
สงฺขารา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ
นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส ผสฺสปจฺจยา
เวทนา เวทนาปจฺจยา ตณฺหา ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ
อุปาทานปจฺจยา ภโว ภวปจฺจยา ชาติ ชาติปจฺจยา ชรามรณํ
โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ เอวเมตสฺส เกวลสฺส
ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ ฯ อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา
สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ วิญฺญาณนิโรธา
นามรูปนิโรโธ นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ สฬายตนนิโรธา
ผสฺสนิโรโธ ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ
ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ
ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทว-
ทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส
นิโรโธ โหตีติ ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา
ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา
อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส
วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ
สุริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺขนฺติ ฯ ตติยํ ฯ

[๔๑] ๔ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ
วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร อชปาลนิโคฺรเธ ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ ฯ
เตน โข ปน สมเยน ภควา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน
โหติ วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวที ฯ อถ โข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส
อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาสิ ฯ อถ โข อญฺญตโร
หุหหกชาติโก ๑ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา
ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา
เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ฯ เอกมนฺตํ ฐิโต โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ
เอตทโวจ กิตฺตาวตา นุโข โภ โคตม พฺราหฺมโณ โหติ กตเม
จ ปน พฺราหฺมณกรณา ธมฺมาติ ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ
#๑ หหหหกชาติโกติปิ ฯ
วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
โย พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺโม
นิหุหหโก นิกฺกสาโว ยตตฺโต
เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย
ธมฺเมน โส พฺราหฺมโณ ๑ พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย
ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

[๔๒] ๕ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ
วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ เตน โข ปน
สมเยน อายสฺมา จ สารีปุตฺโต อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลาโน
อายสฺมา จ มหากสฺสโป อายสฺมา จ มหากจฺจาโน อายสฺมา
จ มหาโกฏฺฐิโต อายสฺมา จ มหากปฺปิโน อายสฺมา จ มหาจุนฺโท
อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ อายสฺมา ๒ จ เรวโต อายสฺมา จ นนฺโท
เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ฯ อทฺทสา โข ภควา อายสฺมนฺเต
ทูรโต ว อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวาน ภิกฺขู อามนฺเตสิ เอเต ๓ ภิกฺขเว
พฺราหฺมณา อาคจฺฉนฺติ เอเต ภิกฺขเว พฺราหฺมณา อาคจฺฉนฺตีติ ฯ
เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร พฺราหฺมณชาติโก ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ
กิตฺตาวตา นุโข ภนฺเต พฺราหฺมโณ โหติ กตเม จ ปน
พฺราหฺมณกรณา ธมฺมาติ ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา
ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
พาหิตฺวา ปาปเก ธมฺเม เย จรนฺติ สทา สตา
#๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๒ ยุ. ฯเปฯ อายสฺมา จ เรวโต อายสฺมา จ เทวทตฺโต
#อายสฺมา จ อานนฺโท ฯเปฯ อิติ ทิสฺสติ ฯ ๓ ม. ยุ. เต ฯ
ขีณสญฺโญชนา พุทฺธา เต เว โลกสฺมิ พฺราหฺมณาติ ฯ ปญฺจมํ ฯ

[๔๓] ๖ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ
เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา
มหากสฺสโป ปิปฺผลิคุหายํ วิหรติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต
พาฬฺหคิลาโน ฯ อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อปเรน สมเยน
ตมฺหา อาพาธา วุฏฺฐาสิ ฯ อถ โข อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส
ตมฺหา อาพาธา วุฏฺฐิตสฺส เอตทโหสิ ยนฺนูนาหํ ราชคหํ ปิณฺฑาย
ปาวิเสยฺยนฺติ ฯ เตน โข ปน สมเยน ปญฺจมตฺตานิ เทวตาสตานิ
อุสฺสุกํ อาปนฺนานิ โหนฺติ อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ปิณฺฑปาตปฏิลาภาย ฯ
อถโข อายสฺมา มหากสฺสโป ตานิ ปญฺจมตฺตานิ
เทวตาสตานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย
ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ เยน ทลิทฺทวิสิขา กปณวิสิขา
เปสการวิสิขา ฯ อทฺทสา โข ภควา อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ
ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ เยน ทลิทฺทวิสิขา กปณวิสิขา
เปสการวิสิขา ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ
อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
อนญฺญโปสิมญฺญาตํ ทนฺตํ สาเร ปติฏฺฐิตํ
ขีณาสวํ วนฺตโทสํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ ฯ ฉฏฺฐํ ฯ

[๔๔] ๗ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ปาวายํ ๑ วิหรติ
#๑ ยุ. ปาฏลิยํ ฯ
อชกลาปเก เจติเย อชกลาปกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน ฯ เตน โข
ปน สมเยน ภควา รตฺตนฺธการติมิสายํ อพฺโภกาเส นิสินฺโน โหติ
เทโว จ เอกเมกํ ผุสายติ ฯ อถ โข อชกลาปโก ยกฺโข ภควโต
ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต อวิทูเร ติกฺขตฺตุํ อกฺกุโล ปกฺกุโล ๑ อกฺกุลปกฺกุลิกํ
อกาสิ เอโส เต สมณ ปิสาโจติ ฯ อถ โข ภควา
เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
ยทา สเกสุ ธมฺเมสุ ปารคู โหติ พฺราหฺมโณ
อถ เอวํ ๒ ปิสาจญฺจ ปกฺกุลญฺจาติวตฺตตีติ ๓ ฯ สตฺตมํ ฯ

[๔๕] ๘ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ
วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน
อายสฺมา สงฺคามชิ สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโต โหติ ภควนฺตํ ทสฺสนาย ฯ
อสฺโสสิ โข อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา อยฺโย กิร
สงฺคามชิ สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโตติ ฯ สา ทารกํ อาทาย เชตวนํ
อคมาสิ ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา สงฺคามชิ อญฺญตรสฺมึ
รุกฺขมูเล ทิวาวิหาเร ๔ นิสินฺโน โหติ อถ โข อายสฺมโต
สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา เยนายสฺมา สงฺคามชิ เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สงฺคามชึ เอตทโวจ ขุทฺทปุตฺตํ หิ
สมณ โปส มนฺติ ฯ เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สงฺคามชิ ตุณฺหี
อโหสิ ฯ ทุติยมฺปิ โข อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา
#๑ ม. ยุ. ปกฺกูโลติ ฯ ๒ ม. ยุ. เอตํ ฯ ๓ ยุ. พกฺกุลญฺจ .. ฯ
#๔ ม. ยุ. ทิวาวิหารํ
อายสฺมนฺตํ สงฺคามชึ เอตทโวจ ขุทฺทปุตฺตํ หิ สมณ โปส มนฺติ ฯ
ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา สงฺคามชิ ตุณฺหี อโหสิ ฯ ตติยมฺปิ โข
อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา อายสฺมนฺตํ สงฺคามชึ
เอตทโวจ ขุทฺทปุตฺตํ หิ สมณ โปส มนฺติ ฯ ตติยมฺปิ โข
อายสฺมา สงฺคามชิ ตุณฺหี อโหสิ ฯ อถ โข อายสฺมโต
สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา ตํ ทารกํ อาทาย อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส
ปุรโต นิกฺขิปิตฺวา ปกฺกามิ เอโส เต สมณ ปุตฺโต โปส
นนฺติ ฯ อถ โข อายสฺมา สงฺคามชิ ตํ ทารกํ เนว โอโลเกสิ
นาปิ อาลปิ ฯ อถ โข อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกา
อวิทูเร ๑ คนฺตฺวา อปโลเกตี อทฺทสายสฺมนฺตํ สงฺคามชึ ตํ ทารกํ
เนว โอโลเกนฺตํ นาปิ อาลปนฺตํ ทิสฺวานสฺสา เอตทโหสิ น จายํ
สมโณ ปุตฺเตนปิ อปโลเกนฺตี ฯ ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา ทารกํ อาทาย
ปกฺกามิ ฯ อทฺทสา โข ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน
อติกฺกนฺตมานุสเกน อายสฺมโต สงฺคามชิสฺส ปุราณทุติยิกาย เอวรูปมฺปิ
วิปฺปการํ ฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ
เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
อายนฺตึ นาภินนฺทติ ปกฺกามนฺตึ น โสจติ
สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ ฯ อฏฺฐมํ ฯ

[๔๖] ๙ เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา คยายํ วิหรติ
คยาสีเส ฯ เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ชฏิลา สีตาสุ
#๑ ม. อวิทูรํ ฯ
เหมนฺติกาสุ รตฺตีสุ อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย คยายํ อุมฺมุชฺชนฺติปิ
นิมฺมุชฺชนฺติปิ อุมฺมุชฺชนิมฺมุชฺชมฺปิ กโรนฺติ โอสิญฺจนฺติปิ อคฺคึปิ
ชุหนฺติ อิมินา สุทฺธีติ ฯ อทฺทสา โข ภควา เต สมฺพหุเล
ชฏิเล สีตาสุ เหมนฺติกาสุ รตฺตีสุ อนฺตรฏฺฐเก หิมปาตสมเย คยายํ
อุมฺมุชฺชนฺเตปิ นิมฺมุชฺชนฺเตปิ อุมฺมุชฺชนิมฺมุชฺชมฺปิ ๑ กโรนฺเต
โอสิญฺจนฺเตปิ อคฺคึปิ ชุหนฺเต อิมินา สุทฺธีติ ฯ อถ โข ภควา
เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
น อุทเกน สุจิ ๒ โหติ พเหฺวตฺถ นฺหายตี ชโน
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ โส ๓ สุจี โส จ พฺราหฺมโณติ ฯ นวมํ ฯ