[๑๐๙] ติกิจฺฉกา ภิกฺขเว วมนํ เทนฺติ ปิตฺตสมุฏฺฐานานมฺปิภ
#๑ ม. ยุ. สพฺพวาเรสุ วิริตฺตา ฯ
อาพาธานํ ปฏิฆาตาย เสมฺหสมุฏฺฐานานมฺปิ อาพาธานํ ปฏิฆาตาย
วาตสมุฏฺฐานานมฺปิ อาพาธานํ ปฏิฆาตาย อตฺเถตํ ภิกฺขเว วมนํ เนตํ
นตฺถีติ วทามิ ตญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วมนํ สมฺปชฺชติปิ วิปชฺชติปิ
อหญฺจ โข ตํ ๑ ภิกฺขเว อริยํ วมนํ เทสิสฺสามิ ยํ วมนํ สมฺปชฺชติเยว
โน วิปชฺชติ ยํ วมนํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ
ชราธมฺมา สตฺตา ชราย ปริมุจฺจนฺติ มรณธมฺมา สตฺตา มรเณน
ปริมุจฺจนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา สตฺตา โสกปริเทว-
ทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติ ตํ สุณาถ … กตมญฺจ ตํ ภิกฺขเว
อริยํ วมนํ [๒] สมฺปชฺชติเยว โน วิปชฺชติ ยํ วมนํ อาคมฺม ชาติธมฺมา
สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ ฯเปฯ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา
สตฺตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส
ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ วนฺตา โหติ เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก
ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ เต จสฺส วนฺตา โหนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา
จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ ฯ
สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาสงฺกปฺโป วนฺโต โหติ … สมฺมาวาจสฺส
ภิกฺขเว มิจฺฉาวาจา วนฺตา โหติ … สมฺมากมฺมนฺตสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉา-
กมฺมนฺโต วนฺโต โหติ … สมฺมาอาชีวสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาอาชีโว วนฺโต
โหติ … สมฺมาวายามสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาวายาโม วนฺโต โหติ …
สมฺมาสติสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาสติ วนฺตา โหติ … สมฺมาสมาธิสฺส ภิกฺขเว
มิจฺฉาสมาธิ วนฺโต โหติ … สมฺมาญาณิสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาญาณํ วนฺตํ
#๑ ม. ยุ. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๒ ม. ยุ. ยํ วมนํ ฯ
โหติ … สมฺมาวิมุตฺติสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาวิมุตฺติ วนฺตา โหติ เย จ
มิจฺฉาวิมุตฺติปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ เต
จสฺส วนฺตา โหนฺติ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา
ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ ฯ อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว อริยํ วมนํ [๑] สมฺปชฺชติเยว
โน วิปชฺชติ ยํ วมนํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ
ชราธมฺมา สตฺตา ชราย ปริมุจฺจนฺติ มรณธมฺมา สตฺตา มรเณน
ปริมุจฺจนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา สตฺตา
โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺตีติ ฯ

[๑๑๐] ทสยิเม ภิกฺขเว นิทฺธมนิยา ๒ ธมฺมา กตเม ทส
สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิทฺธนฺตา โหติ เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ เต จสฺส นิทฺธนฺตา
โหนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ
คจฺฉนฺติ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาสงฺกปฺโป นิทฺธนฺโต โหติ …ฑ
สมฺมาวาจสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาวาจา นิทฺธนฺตา โหติ … สมฺมากมฺมนฺตสฺส
ภิกฺขเว มิจฺฉากมฺมนฺโต นิทฺธนฺโต โหติ … สมฺมาอาชีวสฺส ภิกฺขเว
มิจฺฉาอาชีโว นิทฺธนฺโต โหติ … สมฺมาวายามสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาวายาโม
นิทฺธนฺโต โหติ … สมฺมาสติสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาสติ นิทฺธนฺตา โหติ …
สมฺมาสมาธิสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาสมาธิ นิทฺธนฺโต โหติ … สมฺมาญาณิสฺส
ภิกฺขเว มิจฺฉาญาณํ นิทฺธนฺตํ โหติ … สมฺมาวิมุตฺติสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาวิมุตฺติ
นิทฺธนฺตา โหติ เย จ มิจฺฉาวิมุตฺติปจฺจยา อเนเก ปาปกา
#๑ ม. ยุ. ยํ วมนํ ฯ ๒ ม. นิทฺธมนียา ฯ
อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ เต จสฺส นิทฺธนฺตา โหนฺติ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา
จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อิเม
โข ภิกฺขเว ทส นิทฺธมนิยา ธมฺมาติ ฯ

[๑๑๑] อถโข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ นิสินฺโน
โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ อเสโข อเสโขติ ภนฺเต วุจฺจติ
กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุ อเสโข โหตีติ ฯ อิธ ภิกฺขุ ๑ อเสขาย
สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ อเสเขน สมฺมาสงฺกปฺเปน สมนฺนาคโต
โหติ อเสขาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโต โหติ อเสเขน สมฺมากมฺมนฺเตน
สมนฺนาคโต โหติ อเสเขน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโต
โหติ อเสเขน สมฺมาวายาเมน สมนฺนาคโต โหติ อเสขาย สมฺมาสติยา
สมนฺนาคโต โหติ อเสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต
โหติ อเสเขน สมฺมาญาเณน สมนฺนาคโต โหติ อเสขาย สมฺมาวิมุตฺติยา
สมนฺนาคโต โหติ เอวํ โข ภิกฺขุ ๒ อเสโข โหตีติ ฯ

[๑๑๒] ทสยิเม ภิกฺขเว อเสขิยา ธมฺมา กตเม ทส อเสขา
สมฺมาทิฏฺฐิ อเสโข สมฺมาสงฺกปฺโป อเสขา สมฺมาวาจา อเสโข
สมฺมากมฺมนฺโต อเสโข สมฺมาอาชีโว อเสโข สมฺมาวายาโม อเสขา
สมฺมาสติ อเสโข สมฺมาสมาธิ อเสขํ สมฺมาญาณํ อเสขา สมฺมาวิมุตฺติ อิเม
โข ภิกฺขเว ทส อเสขิยา ธมฺมาติ ฯ
สมณสญฺญาวคฺโค ปฐโม ฯ
#๑-๒ ม. ยุ. อาเมณฺฑิตํ ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
สมณสญฺญา โพชฺฌงฺคา มิจฺฉตฺตํ อุปวิชฺชย
วิชฺชานํ โธวนติกิจฺฉา นิทฺธเมน เทฺว จาติ ๑ ฯ
___________
ปจฺโจโรหณิวคฺโค ทุติโย

[๑๑๓] อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ อนตฺโถ จ ธมฺโม
จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา อนตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ
วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพํ
กตโม จ ภิกฺขเว อธมฺโม จ อนตฺโถ จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป
มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ
มิจฺฉาสมาธิ มิจฺฉาญาณํ มิจฺฉาวิมุตฺติ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อธมฺโม
จ อนตฺโถ จ กตโม จ ภิกฺขเว ธมฺโม จ อตฺโถ จ สมฺมาทิฏฺฐิ
สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม
สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สมฺมาญาณํ สมฺมาวิมุตฺติ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว
ธมฺโม จ อตฺโถ จ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ อนตฺโถ จ
ธมฺโม จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา อนตฺถญฺจ
ธมฺมญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา
ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อิติ ยนฺตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ ฯ

[๑๑๔] อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ
จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ
#๑ ม. สญฺญา โพชฺฌงฺคา มิจฺฉตฺตํ พีชํ วิชฺชาย นิชฺชรํ
# โธวนํ ติกิจฺฉา วมนํ นิทฺธมนํ เทฺว อเสขาติ ฯ
วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพํ
กตโม จ ภิกฺขเว อธมฺโม กตโม จ ธมฺโม กตโม จ
อนตฺโถ กตโม จ อตฺโถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาทิฏฺฐิ
ธมฺโม เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา
สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา
ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาสงฺกปฺโป ภิกฺขเว
อธมฺโม สมฺมาสงฺกปฺโป ธมฺโม เย จ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยา อเนเก
ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาสงฺกปฺปปจฺจยา
จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ
มิจฺฉาวาจา ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาวาจา ธมฺโม เย จ มิจฺฉาวาจาปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ
สมฺมาวาจาปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ
อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉากมฺมนฺโต ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมากมฺมนฺโต ธมฺโม
เย จ มิจฺฉากมฺมนฺตปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ
อยํ อนตฺโถ สมฺมากมฺมนฺตปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ
คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาอาชีโว ภิกฺขเว อธมฺโม
สมฺมาอาชีโว ธมฺโม เย จ มิจฺฉาอาชีวปจฺจยา อเนเก ปาปกา
อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาอาชีวปจฺจยา จ
อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาวายาโม
ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาวายาโม ธมฺโม เย จ มิจฺฉาวายามปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ
สมฺมาวายามปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ
อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาสติ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาสติ ธมฺโม เย
จ มิจฺฉาสติปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ
อนตฺโถ สมฺมาสติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ
คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาสมาธิ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาสมาธิ
ธมฺโม เย จ มิจฺฉาสมาธิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา
สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาสมาธิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา
ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ มิจฺฉาญาณํ ภิกฺขเว
อธมฺโม สมฺมาญาณํ ธมฺโม เย จ มิจฺฉาญาณปจฺจยา อเนเก
ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาญาณปจฺจยา
จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ ฯ
มิจฺฉาวิมุตฺติ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาวิมุตฺติ ธมฺโม เย จ มิจฺฉาวิมุตฺติปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ
สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ
อยํ อตฺโถ ฯ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ
จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ
วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ
อิติ ยนฺตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ ฯ

[๑๑๕] อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ
จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ
วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ
อิทมโวจ ภควา อิทํ วตฺวาน สุคโต อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ ฯ
อถโข เตสํ ภิกฺขูนํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ อิทํ โข โน
อาวุโส ภควา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา
อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม
จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ
อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา
ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส
อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ
อถโข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุเจว
สํวณฺณิโต สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ ปโหติ อายสฺมา ๑
อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน
อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ ยนฺนูน มยํ เยนายสฺมา
อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ
เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาม ยถา โน อายสฺมา อานนฺโท พฺยากริสฺสติ
ตถา นํ ธาเรสฺสามาติ อถโข เต ภิกฺขู เยนายสฺมา อานนฺโท
เตนุปสงฺกมึสุ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทึสุ
สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ เอกมนฺตํ
#๑ ม. ยุ. จายสฺมา ฯ
นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ อิทํ โข ๑
อาวุโส อานนฺท ภควา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ
อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว
เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ
วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม
ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เตสํ โน อาวุโส อมฺหากํ
อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ อิทํ โข โน อาวุโส ภควา
สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา
วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ
จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ
วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ
โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน
อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ เตสํ โน อาวุโส
อมฺหากํ เอตทโหสิ อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุเจว สํวณฺณิโต
สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ ปโหติ อายสฺมา อานนฺโท
อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ
อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ ยนฺนูน มยํ เยนายสฺมา
อานนฺโท เตนุปสงฺกมิสฺสาม อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ
เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาม ยถา โน อายสฺมา อานนฺโท พฺยากริสฺสติ ตถา
#๑ ม. ยุ. โข โน ฯ
นํ ธาเรยฺยามาติ ๑ วิภชตายสฺมา อานนฺโทติ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส
ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ สารปริเยสนํ จรมาโน มหโต
รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต สารวโต อติกฺกมฺเมว มูลํ อติกฺกมฺม ๒ ขนฺธํ สาขาปลาเส
สารํ ปริเยสิตพฺพํ มญฺเญยฺย เอวํ สมฺปทมิทํ อายสฺมนฺตานํ สตฺถริ
สมฺมุขีภูเต ตํ ภควนฺตํ อติสิตฺวา อเมฺห เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ
โส ๓ อาวุโส ภควา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต
ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา
ธมฺมสามี ตถาคโต โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ ตุเมฺห
ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ ยถา โน ๔ ภควา
พฺยากเรยฺย ๕ ตถา นํ ธาเรยฺยาถาติ ฯ อทฺธาวุโส อานนฺท ภควา
ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต
วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสามี ตถาคโต
โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ มยํ ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมิตฺวา
เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาม ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย ตถา นํ ธาเรยฺยาม
อปิจายสฺมา อานนฺโท สตฺถุเจว สํวณฺณิโต สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ
สพฺรหฺมจารีนํ ปโหติ อายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน
อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ
วิภชิตุํ วิภชิตายสฺมา อานนฺโท อครุกตฺวาติ ฯ เตนหาวุโส สุณาถ
สาธุกํ มนสิกโรถ ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวมาวุโสติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต
#๑ ม. ยุ. ธาเรสฺสามาติ ฯ ๒ โป. อติกฺกมฺเมว ฯ ๓ ม. ยุ. โส หาวุโส ฯ
#๔ ม. ยุ. โว ฯ ๕ โป. พฺยากริสฺสติ ฯ
อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ ฯ อายสฺมา ๑ อานนฺโท เอตทโวจ ยํ โข
โน อาวุโส ภควา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ
อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว
เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ
วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา
อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ ฯ กตโม จาวุโส อธมฺโม กตโม
จ ธมฺโม กตโม จ อนตฺโถ จ กตโม จ อตฺโถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ
อาวุโส อธมฺโม สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺโม เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ
สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ
อยํ อตฺโถ มิจฺฉาสงฺกปฺโป อาวุโส อธมฺโม สมฺมาสงฺกปฺโป ธมฺโม …
มิจฺฉาวาจา อาวุโส อธมฺโม สมฺมาวาจา ธมฺโม … มิจฺฉากมฺมนฺโต
อาวุโส อธมฺโม สมฺมากมฺมนฺโต ธมฺโม … มิจฺฉาอาชีโว อาวุโส
อธมฺโม สมฺมาอาชีโว ธมฺโม … มิจฺฉาวายาโม อาวุโส อธมฺโม
สมฺมาวายาโม ธมฺโม … มิจฺฉาสมาธิ อาวุโส อธมฺโม สมฺมาสมาธิ
ธมฺโม … มิจฺฉาญาณํ อาวุโส อธมฺโม สมฺมาญาณํ ธมฺโม … มิจฺฉาวิมุตฺติ
อาวุโส อธมฺโม สมฺมาวิมุตฺติ ธมฺโม เย จ มิจฺฉาวิมุตฺติปจฺจยา
อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ
สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ
อยํ อตฺโถ ยํ โข โน อาวุโส ภควา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา
#๑ ม. อถายสมา ฯ
วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม
จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ
อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา
ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อิมสฺส โข อหํ อาวุโส
ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส
เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ อากงฺขมานา จ ปน ตุเมฺห อาวุโส
ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ ยถา โน ๑ ภควา
พฺยากเรยฺย ตถา นํ ธาเรยฺยาถาติ ฯ เอวมาวุโสติ โข เต ภิกฺขู
อายสฺมโต อานนฺทสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา
เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา
เอกมนฺตํ นิสีทึสุ เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ
ยํ โข โน ภนฺเต ๒ ภควา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน
อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว
เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ
วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา
อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เตสํ โน ภนฺเต อมฺหากํ
อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ อิทํ โข โน อาวุโส ภควา สงฺขิตฺเตน
อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ
ปวิฏฺโฐ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ
เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา
#๑ ม. ยุ. ยถา โว ภควา พฺยากโรติ ฯ ๒ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ โก
นุ โข อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน
อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ เตสํ โน ภนฺเต
อมฺหากํ เอตทโหสิ อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุเจว สํวณฺณิโต
สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ ปโหติ อายสฺมา อานนฺโท
อิมสฺส ภควตา สงฺขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ
อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ ยนฺนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท
เตนุปสงฺกเมยฺยาม อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ
ปุจฺเฉยฺยาม ยถา โน อายสฺมา อานนฺโท พฺยากริสฺสติ ตถา นํ
ธาเรยฺยามาติ ๑ อถโข มยํ ภนฺเต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิมฺหา
อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ อปุจฺฉิมฺหา เตสํ โน
ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺเทน อิเมหิ อากาเรหิ อิเมหิ ปเทหิ อิเมหิ
พฺยญฺชเนหิ อตฺโถ สุวิภตฺโตติ ฯ สาธุ สาธุ ภิกฺขเว ปณฺฑิโต ภิกฺขเว
อานนฺโท มหาปญฺโญ ภิกฺขเว อานนฺโท มํ เจปิ ตุเมฺห ภิกฺขเว
อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ อหมฺปิเจตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ
ยถาตํ อานนฺเทน พฺยากตํ เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ เอวญฺจ
นํ ธาเรยฺยาถาติ ฯ

[๑๑๖] อถโข อาชิโน ๒ ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ
#๑ ม. ยุ. ธาเรสฺสามาติ ฯ ๒ ม. ยุ. อชิโต ฯ
วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข [๑] ปริพฺพาชโก
ภควนฺตํ เอตทโวจ อมฺหากํ โภ โคตม ปณฺฑิโต นาม สพฺรหฺมจารี
เตน ปญฺจมตฺตานิ จิตฺตฏฺฐานสตานิ [๒] เยหิ อญฺญติตฺถิยา
อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมาติ ฯ อถโข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ
ธาเรถ โน ตุเมฺห ภิกฺขเว ปณฺฑิตวตฺถูนีติ ฯ เอตสฺส ภควา กาโล
เอตสฺส สุคต กาโล ยํ ภควา ภาเสยฺย ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู
ธาเรสฺสนฺตีติ ฯ เตนหิ ภิกฺขเว สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ ภาสิสฺสามีติ ฯ
เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ฯ ภควา เอตทโวจ
อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อธมฺมิเกน วาเทน อธมฺมิกํ วาทํ อภินิคฺคณฺหาติ
อภินิปฺปีเฬติ เตน จ อธมฺมิกํ ปริสํ รญฺเชติ เตน สา อธมฺมิกา
ปริสา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา โหติ ปณฺฑิโต วต โภ ปณฺฑิโต
วต โภติ อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ อธมฺมิเกน วาเทน ธมฺมิกํ
วาทํ อภินิคฺคณฺหาติ อภินิปฺปีเฬติ เตน จ อธมฺมิกํ ปริสํ รญฺเชติ
เตน สา อธมฺมิกา ปริสา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา โหติ ปณฺฑิโต
วต โภ ปณฺฑิโต วต โภติ อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ อธมฺมิเกน
วาเทน ธมฺมิกญฺจ วาทํ อธมฺมิกญฺจ วาทํ อภินิคฺคณฺหาติ อภินิปฺปีเฬติ
เตน จ อธมฺมิกํ ปริสํ รญฺเชติ เตน สา อธมฺมิกา ปริสา
อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา โหติ ปณฺฑิโต วต โภ ปณฺฑิโต วต โภติ
อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ ธมฺมิเกน วาเทน อธมฺมิกํ วาทํ
#๑ ม. ยุ. อชิโต ฯ โป. อาชิโน ฯ ๒ ม. ยุ. เอตฺถนฺตเร จินฺติตานีติ อตฺถิ ฯ
อภินิคฺคณฺหาติ อภินิปฺปีเฬติ เตน จ อธมฺมิกํ ปริสํ รญฺเชติ เตน
สา อธมฺมิกา ปริสา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา โหติ ปณฺฑิโต วต
โภ ปณฺฑิโต วต โภติ อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ ธมฺมิเกน
วาเทน ธมฺมิกํ วาทํ อภินิคฺคณฺหาติ อภินิปฺปีเฬติ เตน จ ธมฺมิกํ
ปริสํ รญฺเชติ เตน สา ธมฺมิกา ปริสา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา
โหติ ปณฺฑิโต วต โภ ปณฺฑิโต วต โภติ อธมฺโม จ
ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ
อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ
ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ กตโม
จ ภิกฺขเว อธมฺโม กตโม จ ธมฺโม กตโม จ อนตฺโถ
กตโม จ อตฺโถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาทิฏฺฐิ
ธมฺโม เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลาA
ธมฺมา สมฺภวนฺติ อยํ อนตฺโถ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก
กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ มิจฺฉาสงฺกปฺโป
ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาสงฺกปฺโป ธมฺโม … มิจฺฉาวาจา ภิกฺขเว อธมฺโม
สมฺมาวาจา ธมฺโม … มิจฺฉากมฺมนฺโต ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมากมฺมนฺโต
ธมฺโม … มิจฺฉาอาชีโว ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาอาชีโว ธมฺโม …
มิจฺฉาวายาโม ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาวายาโม ธมฺโม … มิจฺฉาสติ
ภิกฺขเว อธมฺโม … สมฺมาสติ ธมฺโม มิจฺฉาสมาธิ ภิกฺขเว อธมฺโม
สมฺมาสมาธิ ธมฺโม … มิจฺฉาญาณํ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาญาณํ
ธมฺโม … มิจฺฉาวิมุตฺติ ภิกฺขเว อธมฺโม สมฺมาวิมุตฺติ ธมฺโม เย
จ มิจฺฉาวิมุตฺติปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ
อยํ อนตฺโถ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา
ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ อยํ อตฺโถ อธมฺโม จ ภิกฺขเว เวทิตพฺโพ
ธมฺโม จ อนตฺโถ จ เวทิตพฺโพ อตฺโถ จ อธมฺมญฺจ วิทิตฺวา
ธมฺมญฺจ อนตฺถญฺจ วิทิตฺวา อตฺถญฺจ ยถา ธมฺโม ยถา อตฺโถ
ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อิติ ยนฺตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ ฯ

[๑๑๗] อถโข สคารโว ๑ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ
วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข สคารโว
พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ กึ นุ โข โภ โคตม โอริมํ ตีรํ
กึ ปาริมํ ตีรนฺติ ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิ โข พฺราหฺมณ โอริมํ ตีรํ
สมฺมาทิฏฺฐิ ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป โอริมํ ตีรํ สมฺมาสงฺกปฺโป
ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาวาจา โอริมํ ตีรํ สมฺมาวาจา ปาริมํ ตีรํ
มิจฺฉากมฺมนฺโต โอริมํ ตีรํ สมฺมากมฺมนฺโต ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาอาชีโว
โอริมํ ตีรํ สมฺมาอาชีโว ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาวายาโม โอริมํ ตีรํ
สมฺมาวายาโม ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาสติ โอริมํ ตีรํ สมฺมาสติ ปาริมํ
ตีรํ มิจฺฉาสมาธิ โอริมํ ตีรํ สมฺมาสมาธิ ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาญาณํ
โอริมํ ตีรํ สมฺมาญาณํ ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาวิมุตฺติ โอริมํ
ตีรํ สมฺมาวิมุตฺติ ปาริมํ ตีรํ ๒ อิทํ โข พฺราหฺมณ โอริมํ ตีรํ
#๑ ม. ยุ. สงฺคารโว ฯ ๒ ม. ตีรนฺติ ฯ
อิทํ ปาริมํ ตีรนฺติ ฯ
อปฺปกา เต มนุสฺเสสุ เย ชนา ปารคามิโน
อถายํ อิตรา ปชา ตีรเมวานุธาวติ ฯ
เย จ โข สมฺมทกฺขาเต ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโน
เต ชนา ปารเมสฺสนฺติ มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ ฯ
กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต
โอกา อโนกฺกมาคมฺม วิเวเก ยตฺถ ทูรมํ ฯ
ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย หิตฺวา กาเม อกิญฺจโน
ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต ฯ
เยสํ สมฺโพธิยงฺเคสุ สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตํ
อาทานปฏินิสฺสคฺเค อนุปาทาย เย รตา
ขีณาสวา ชุติมนฺโต เต โลเก ปรินิพฺพุตาติ ฯ

[๑๑๘] โอริมญฺจ โว ภิกฺขเว ตีรํ เทสิสฺสามิ ปาริมญฺจ ตีรํ
ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ ภาสิสฺสามีติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข
เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ฯ ภควา เอตทโวจ กตมญฺจ ภิกฺขเว
โอริมํ ตีรํ กตมญฺจ ปาริมํ ตีรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ภิกฺขเว ๑ โอริมํ ตีรํ
สมฺมาทิฏฺฐิ ปาริมํ ตีรํ ฯเปฯ มิจฺฉาวิมุตฺติ โอริมํ ตีรํ สมฺมาวิมุตฺติ
ปาริมํ ตีรํ อิทํ โข ภิกฺขเว โอริมํ ตีรํ อิทํ ปาริมํ ตีรนฺติ ฯ
อปฺปกา เต มนุสฺเสสุ เย ชนา ปารคามิโน
อถายํ อิตรา ปชา ตีรเมวานุธาวติ ฯ
#๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
เย จ โข สมฺมทกฺขาเต ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโน
เต ชนา ปารเมสฺสนฺติ มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ ฯ
กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต
โอกา อโนกมาคมฺม วิเวเก ยตฺถ ทูรมํ ฯ
ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย หิตฺวา กาเม อกิญฺจโน
ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต ฯ
เยสํ สมฺโพธิยงฺเคสุ สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตํ
อาทานปฏินิสฺสคฺเค อนุปาทาย เย รตา
ขีณาสวา ชุติมนฺโต เต โลเก ปรินิพฺพุตาติ ฯ