[๑๗๐] เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพิยํ วิหรติ
โฆสิตาราเม ฯ ตตฺร โข อายสฺมา อานนฺโท ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส
ภิกฺขโวติ ฯ อาวุโสติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ ฯ
อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ โย หิ โกจิ อาวุโส ภิกฺขุ วา
ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปฺปตฺตึ พฺยากโรติ สพฺพโส จตูหิ
มคฺเคหิ เอเตสํ วา อญฺญตเรน กตเมหิ จตูหิ อิธาวุโส ภิกฺขุ
สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวติ ตสฺส สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ
ภาวยโต มคฺโค สญฺชายติ โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ
ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ
ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ ฯ ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ
สมถํ ภาเวติ ตสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาวยโต
มคฺโค สญฺชายติ โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ
ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ
อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ ฯ ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนํ
ยุคนทฺธํ ภาเวติ ตสฺส สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาวยโต มคฺโค
สญฺชายติ โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ ตสฺส ตํ
มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ อนุสยา
พฺยนฺตีโหนฺติ ฯ ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุโน ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ
โหติ โส อาวุโส สมโย ยนฺตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐติ
สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ ตสฺส มคฺโค สญฺชายติ โส
ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต
ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ ฯ
โย หิ โกจิ อาวุโส ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปฺปตฺตึ
พฺยากโรติ สพฺพโส อิเมหิ จตูหิ มคฺเคหิ เอเตสํ วา
อญฺญตเรนาติ ฯ
ปฏิปทาวคฺโค ทุติโย ฯ
[๑]
______________
สญฺเจตนิยวคฺโค ตติโย

[๑๗๑] กาเย วา ภิกฺขเว สติ กายสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ
อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ วาจาย วา ภิกฺขเว สติ วจีสญฺเจตนาเหตุ
อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ มเน วา ภิกฺขเว สติ มโนสญฺเจตนาเหตุ
อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อวิชฺชาปจฺจยา วา สามํ วา ตํ
ภิกฺขเว กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ
สุขทุกฺขํ ปเร วาสฺส ตํ ภิกฺขเว กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺติ ยํปจฺจยาสฺส
ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ สมฺปชาโน วา ตํ ภิกฺขเว
กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ
อสมฺปชาโน วา ตํ ภิกฺขเว กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส
ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ สามํ วา ตํ ภิกฺขเว วจีสงฺขารํ
อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ ปเร
วาสฺส ตํ ภิกฺขเว วจีสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ
อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ สมฺปชาโน วา ตํ ภิกฺขเว วจีสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ
ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อสมฺปชาโน วา ตํ
#๑ ม. ตสฺสุทฺทานํ
# สงฺขิตฺตํ วิตฺตาราสุภํ เทฺว ขมา อุภเยน จ
# โมคฺคลฺลาโน สารีปุตฺโต สสงฺขารํ ยุคนทฺเธน จาติ ฯ
ภิกฺขเว วจีสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ
สุขทุกฺขํ สามํ วา ตํ ภิกฺขเว มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส
ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ ปเร วาสฺส ภิกฺขเว มโนสงฺขารํ
อภิสงฺขโรนฺติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ สมฺปชาโน
วา ตํ ภิกฺขเว มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ
อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อสมฺปชาโน วา ตํ ภิกฺขเว มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ
ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อิเมสุ ภิกฺขเว
ธมฺเมสุ อวิชฺชา อนุปติตา ฯ อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา โส
กาโย น โหติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ
สา วาจา น โหติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ
โส มโน น โหติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ
เขตฺตนฺตํ น โหติ … วตฺถุนฺตํ น โหติ … อายตนนฺตํ น โหติ
… อธิกรณนฺตํ น โหติ ยํปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ
สุขทุกฺขนฺติ ฯ จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อตฺตภาวปฏิลาภา กตเม จตฺตาโร
อตฺถิ ภิกฺขเว อตฺตภาวปฏิลาโภ ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ อตฺตสญฺเจตนา
กมติ โน ปรสญฺเจตนา อตฺถิ ภิกฺขเว อตฺตภาวปฏิลาโภ
ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ ปรสญฺเจตนา กมติ โน อตฺตสญฺเจตนา
อตฺถิ ภิกฺขเว อตฺตภาวปฏิลาโภ ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ อตฺตสญฺเจตนา
จ กมติ ปรสญฺเจตนา จ อตฺถิ ภิกฺขเว อตฺตภาวปฏิลาโภ
ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ เนว อตฺตสญฺเจตนา กมติ โน ปรสญฺเจตนา
อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร อตฺตภาวปฏิลาภาติ ฯ เอวํ วุตฺเต อายสฺมา
สารีปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ อิมสฺส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควตา
สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ ตตฺร ภนฺเต
ยฺวายํ อตฺตภาวปฏิลาโภ ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ อตฺตสญฺเจตนา
กมติ โน ปรสญฺเจตนา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา
กายา จุติ โหติ ตตฺร ภนฺเต ยฺวายํ อตฺตภาวปฏิลาโภ ยสฺมึ
อตฺตภาวปฏิลาเภ ปรสญฺเจตนา กมติ โน อตฺตสญฺเจตนา
ปรสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหติ ตตฺร ภนฺเต
ยฺวายํ อตฺตภาวปฏิลาโภ ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ อตฺตสญฺเจตนา
จ กมติ ปรสญฺเจตนา จ อตฺตสญฺเจตนาจปรสญฺเจตนาจเหตุ เตสํ
สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหติ ตตฺร ภนฺเต ยฺวายํ อตฺตภาวปฏิลาโภ
ยสฺมึ อตฺตภาวปฏิลาเภ เนว อตฺตสญฺเจตนา กมติ โน
ปรสญฺเจตนา กตเม เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ ฯ เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคา
สารีปุตฺต เทวา เตน ทฏฺฐพฺพาติ ฯ โก นุ โข
ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ตมฺหา กายา
จุตา อาคามิโน โหนฺติ อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตํ โก ปน ภนฺเต เหตุ
โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ตมฺหา กายา จุตา อนาคามิโน
โหนฺติ อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ ฯ อิธ สารีปุตฺต เอกจฺจสฺส
ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สญฺโญชนานิ อปฺปหีนานิ โหนฺติ โส
ทิฏฺเฐว ธมฺเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส
ตทสฺสาเทติ ตํ นิกาเมติ เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ตตฺถ ฐิโต
ตทธิมุตฺโต ตพฺพหุลวิหารี อปริหีโน กาลํ กุรุมาโน เนวสญฺญา-
นาสญฺญายตนูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ โส ตโต จุโต
อาคามี โหติ อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ อิธ ปน สารีปุตฺต เอกจฺจสฺส
ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สญฺโญชนานิ ปหีนานิ โหนฺติ โส ทิฏฺเฐว
ธมฺเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส ตทสฺสาเทติ
ตํ นิกาเมติ เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ตตฺถ ฐิโต ตทธิมุตฺโต
ตพฺพหุลวิหารี อปริหีโน กาลํ กุรุมาโน เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคานํ
เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ โส ตโต จุโต อนาคามี โหติ
อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ อยํ โข สารีปุตฺต เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน
มิเธกจฺเจ สตฺตา ตมฺหา กายา จุตา อาคามิโน โหนฺติ อาคนฺตาโร
อิตฺถตฺตํ อยํ ปน สารีปุตฺต เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ
สตฺตา ตมฺหา กายา จุตา อนาคามิโน โหนฺติ อนาคนฺตาโร
อิตฺถตฺตนฺติ ฯ

[๑๗๒] ตตฺร โข อายสฺมา สารีปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส
ภิกฺขโวติ ฯ อาวุโสติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สารีปุตฺตสฺส
ปจฺจสฺโสสุํ ฯ อายสฺมา สารีปุตฺโต เอตทโวจ อฑฺฒมาสูปสมฺปนฺเนน
เม อาวุโส อตฺถปฏิสมฺภิทา สจฺฉิกตา โอธิโส พฺยญฺชนโส ตมหํ
อเนกปริยาเยน อาจิกฺขามิ เทเสมิ (๑)- ปญฺญาเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ
วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา
#๑ ยุ. ปกาเสมิ ฯ
โส มํ ปเญฺหน อหํ เวยฺยากรเณน สมฺมุขีภูโต โน สตฺถา
โย โน ธมฺมานํ สุกุสโล อฑฺฒมาสูปสมฺปนฺเนน เม อาวุโส
ธมฺมปฏิสมฺภิทา สจฺฉิกตา โอธิโส พฺยญฺชนโส ตมหํ อเนกปริยาเยน
อาจิกฺขามิ เทเสมิ (๑)- ปญฺญาเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ
อุตฺตานีกโรมิ ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา โส มํ
ปเญฺหน อหํ เวยฺยากรเณน สมฺมุขีภูโต โน สตฺถา โย โน
ธมฺมานํ สุกุสโล อฑฺฒมาสูปสมฺปนฺเนน เม อาวุโส นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา
สจฺฉิกตา โอธิโส พฺยญฺชนโส ตมหํ อเนกปริยาเยน อาจิกฺขามิ
เทเสมิ (๑)- ปญฺญาเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ
ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา โส มํ ปเญฺหน อหํ
เวยฺยากรเณน สมฺมุขีภูโต โน สตฺถา โย โน ธมฺมานํ สุกุสโล
อฑฺฒามาสูปสมฺปนฺเนน เม อาวุโส ปฏิภาณปฏิสมฺภิทา สจฺฉิกตา
โอธิโส พฺยญฺชนโส ตมหํ อเนกปริยาเยน อาจิกฺขามิ เทเสมิ (๑)-
ปญฺญาเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ยสฺส โข
ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา โส มํ ปเญฺหน อหํ เวยฺยากรเณน
สมฺมุขีภูโต โน สตฺถา โย โน ธมฺมานํ สุกุสโลติ ฯ

[๑๗๓] อถโข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโต เยนายสฺมา สารีปุตฺโต
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สารีปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ
สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ
#๑ ม. ยุ. ปกาเสมิ ฯ
นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโต อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ เอตทโวจ
ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ ฯ
มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ ฯ มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ
อเสสวิราคนิโรธา อตฺถิ จ นตฺถิ จญฺญํ กิญฺจีติ ฯ มา
เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
เนวตฺถิ โน นตฺถญฺญํ ๑ กิญฺจีติ ฯ มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ
อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ
ปุฏฺโฐ สมาโน มา เหวํ อาวุโสติ วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ
อเสสวิราคนิโรธา นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน
มา เหวํ อาวุโสติ วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
อตฺถิ จ นตฺถิ จญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน มา
เหวํ อาวุโสติ วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
เนวตฺถิ โน นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน มา เหวํ
อาวุโสติ วเทสิ ฯ ยถากถํ ปนาวุโส อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพติ ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ
กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ ๒ ปปญฺเจติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ
อเสสวิราคนิโรธา นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ ๓ ปปญฺเจติ
ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถิ จ นตฺถิ จญฺญํ
กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ ปปญฺเจติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ
#๑ ยุ. อตฺถญฺญํ ฯ ๒-๓ ม. ยุ. อปฺปปญฺจํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ
อเสสวิราคนิโรธา เนวตฺถิ โน นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ
ปปญฺเจติ ยาวตา อาวุโส ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ ตาวตา
ปปญฺจสฺส คติ ยาวตา ปปญฺจสฺส คติ ตาวตา ฉนฺนํ
ผสฺสายตนานํ คติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
ปปญฺจนิโรโธ ปปญฺจวูปสโมติ ฯ

[๑๗๔] อถโข อายสฺมา อานนฺโท เยนายสฺมา มหาโกฏฺฐิโต
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโกฏฺฐิเตน สทฺธึ สมฺโมทิ
สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิตํ เอตทโวจ
ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ ฯ
มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ ฯ มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ
อเสสวิราคนิโรธา อตฺถิ จ นตฺถิ จญฺญํ กิญฺจีติ ฯ มา
เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา เนวตฺถิ
โน นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ ฯ มา เหวํ อาวุโส ฯ ฉนฺนํ อาวุโส
ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน
มา เหวํ อาวุโสติ วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน มา เหวํ อาวุโสติ
วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถิ จ
นตฺถิ จญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน มา เหวํ อาวุโสติ
วเทสิ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา เนวตฺถิ โน
นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน มา เหวํ อาวุโสติ วเทสิ ฯ
ยถากถํ ปนาวุโส อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ ฯ ฉนฺนํ
อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ วทํ
อปปญฺจํ ปปญฺเจติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ ปปญฺเจติ ฉนฺนํ อาวุโส
ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา อตฺถิ จ นตฺถิ จญฺญํ กิญฺจีติ อิติ
วทํ อปปญฺจํ ปปญฺเจติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา
เนวตฺถิ โน นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิติ วทํ อปปญฺจํ ปปญฺเจติ
ยาวตา อาวุโส ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ ตาวตา ปปญฺจสฺส
คติ ยาวตา ปปญฺจสฺส คติ ตาวตา ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ
คติ ฉนฺนํ อาวุโส ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ปปญฺจนิโรโธ
ปปญฺจวูปสโมติ ฯ

[๑๗๕] อถโข อายสฺมา อุปวาโน เยนายสฺมา สารีปุตฺโต
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สารีปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ
สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โข อายสฺมา อุปวาโน อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ เอตทโวจ กินฺนุ
โข อาวุโส (๑)- วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ ฯ โน หีทํ อาวุโส ฯ กึ
ปนาวุโส (๒)- จรเณนนฺตกโร โหตีติ ฯ โน หีทํ อาวุโส ฯ กินฺนุ
#๑-๒ ม. ยุ. สารีปุตฺต ฯ
โข อาวุโส (๑)- วิชฺชาจรเณนนฺตกโร โหตีติ ฯ โน หีทํ อาวุโส ฯ
กึ ปนาวุโส (๑)- อญฺญตฺร วิชฺชาจรเณนนฺตกโร โหตีติ ฯ โน หีทํ
อาวุโส ฯ กินฺนุ โข อาวุโส (๑)- วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ อิติ ปุฏฺโฐ
สมาโน โน หีทํ อาวุโสติ วเทสิ กึ ปนาวุโส (๑)- จรเณนนฺตกโร
โหตีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน โน หีทํ อาวุโสติ วเทสิ กินฺนุ โข
อาวุโส (๑)- วิชฺชาจรเณนนฺตกโร โหตีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน โน
หีทํ อาวุโสติ วเทสิ กึ ปนาวุโส (๑)- อญฺญตฺร วิชฺชาจรเณนนฺตกโร๗
โหตีติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน โน หีทํ อาวุโสติ วเทสิ ฯ ยถากถํ
ปนาวุโส อนฺตกโร โหตีติ ฯ วิชฺชาย เจ อาวุโส อนฺตกโร
อภวิสฺส สอุปาทาโนว ๒ สมาโน อนฺตกโร อภวิสฺส จรเณน เจ
อาวุโส อนฺตกโร อภวิสฺส สอุปาทาโนว สมาโน อนฺตกโร อภวิสฺส
วิชฺชาจรเณน เจ อาวุโส อนฺตกโร อภวิสฺส สอุปาทาโนว สมาโน
อนฺตกโร อภวิสฺส อญฺญตฺร วิชฺชาจรเณน เจ อาวุโส อนฺตกโร
อภวิสฺส ปุถุชฺชโน อนฺตกโร อภวิสฺส ปุถุชฺชโน หิ อาวุโส
อญฺญตฺร วิชฺชาจรเณน จรณวิปนฺโน โข อาวุโส ยถาภูตํ น
ชานาติ น ปสฺสติ จรณสมฺปนฺโน ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ ยถาภูตํ
ชานํ ปสฺสํ อนฺตกโร โหตีติ ฯ

[๑๗๖] สทฺโธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เอวํ สมฺมา อายาจมาโน
อายาเจยฺย ตาทิโส โหมิ ยาทิสา สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ เอสา
#๑ ม. ยุ. สารีปุตฺต ฯ ๒ ยุ. สวุปาทาโน ฯ
ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ยทิทํ สารีปุตฺต-
โมคฺคลฺลานา ๑ ฯ สทฺธา ภิกฺขเว ภิกฺขุนี เอวํ สมฺมา อายาจมานา
อายาเจยฺย ตาทิสา โหมิ ยาทิสา เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา
จาติ เอสา ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ
ยทิทํ เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จ ๒ ฯ สทฺโธ ภิกฺขเว อุปาสโก
เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย ตาทิโส โหมิ ยาทิโส
จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโกติ เอสา ภิกฺขเว ตุลา เอตํ
ปมาณํ มม สาวกานํ อุปาสกานํ ยทิทํ จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก
จ อาฬวโก ๓ ฯ สทฺธา ภิกฺขเว อุปาสิกา เอวํ สมฺมา อายาจมานา
อายาเจยฺย ตาทิสา โหมิ ยาทิสา ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา
เวฬุกณฺฏกิยา จ นนฺทมาตาติ เอสา ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม
สาวิกานํ อุปาสิกานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฏกิยา
จ นนฺทมาตาติ ฯ

[๑๗๗] อถโข อายสฺมา ราหุโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ เอกมนฺตํ
นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ภควา เอตทโวจ ยา จ ราหุล
อชฺฌตฺติกา ปฐวีธาตุ ยา จ พาหิรา ปฐวีธาตุ ปฐวีธาตุเทเวสา ๔
ตํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ
ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย
ทิสฺวา ปฐวีธาตุยา นิพฺพินฺทติ ปฐวีธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ ฯ ยา จ๙
#๑ ยุ. สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ ฯ ๒ ยุ. … จาติ ฯ ๓ ม. ยุ. อาฬวโกติ ฯ
#๔ ม. ยุ. ปฐวีธาตุเรเวสา ฯ
ราหุล อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ ยา จ พาหิรา อาโปธาตุ อาโปธาตุ-
เทเวสา ๑ ตํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ
ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย
ทิสฺวา อาโปธาตุยา นิพฺพินฺทติ อาโปธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ ฯ
ยา จ ราหุล อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ ยา จ พาหิรา เตโชธาตุ
เตโชธาตุเทเวสา ตํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ
เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย
ทิสฺวา เตโชธาตุยา นิพฺพินฺทติ เตโชธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ ฯ
ยา จ ราหุล อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ ยา จ พาหิรา วาโยธาตุ
วาโยธาตุเทเวสา ตํ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ
เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย
ทิสฺวา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทติ วาโยธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ ฯ
ยโต โข ราหุล ภิกฺขุ อิมาสุ จตูสุ ธาตูสุ เนวตฺตานํ นาตฺตนิยํ
สมนุปสฺสติ อยํ วุจฺจติ ราหุล ภิกฺขุ อจฺเฉชฺชิ ตณฺหํ วิวฏฺฏยิ
สญฺโญชนํ สมฺมามานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ ฯ

[๑๗๘] จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ
กตเม จตฺตาโร อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ
อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส สกฺกายนิโรธํ มนสิกโรติ ตสฺส สกฺกายนิโรธํ
มนสิกโรโต สกฺกายนิโรเธ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น
สนฺติฏฺฐติ น อธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ ๒ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน น
#๑ ม. ยุ. อาโปธาตุเรเวสา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. เอวํ ฯ อิโต ปรํ
#อีทิสเมว ฯ
สกฺกายนิโรโธ ปาฏิกงฺโข เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส ลปคเตน ๑ หตฺเถน
สาขํ คเณฺหยฺย ตสฺส โส หตฺโถ สชฺเชยฺยปิ คเณฺหยฺยปิ พชฺเฌยฺยปิ
เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช
วิหรติ โส สกฺกายนิโรธํ มนสิกโรติ ตสฺส สกฺกายนิโรธํ
มนสิกโรโต สกฺกายนิโรเธ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ
นาธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน น สกฺกายนิโรโธ
ปาฏิกงฺโข ฯ อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ
อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส สกฺกายนิโรธํ มนสิกโรติ ตสฺส สกฺกายนิโรธํ
มนสิกโรโต สกฺกายนิโรเธ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ
อธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน สกฺกายนิโรโธ ปาฏิกงฺโข
เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส สุทฺเธน หตฺเถน สาขํ คเณฺหยฺย ตสฺส
โส หตฺโถ เนว สชฺเชยฺย น คเณฺหยฺย น พชฺเฌยฺย เอวเมว โข
ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส
สกฺกายนิโรธํ มนสิกโรติ ตสฺส สกฺกายนิโรธํ มนสิกโรโต สกฺกายนิโรเธ
จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ อธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ
ภิกฺขเว ภิกฺขุโน สกฺกายนิโรโธ ปาฏิกงฺโข ฯ อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ
อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส อวิชฺชาปฺปเภทํ
มนสิกโรติ ตสฺส อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิกโรโต อวิชฺชาปฺปเภเท จิตฺตํ
น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ
ภิกฺขเว ภิกฺขุโน น อวิชฺชาปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว
#๑ ม. เลปคเตน ฯ ยุ. ลสคเตน ฯ
ชมฺพาลี อเนกวสฺสคณิกา ตสฺสา ปุริโส ยานิ เจว อายมุขานิ
ตานิ ปิทเหยฺย ยานิ จ อปายมุขานิ ตานิ วิวเรยฺย เทโว จ
น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺเฉยฺย เอวํ หิ ตสฺสา ภิกฺขเว ชมฺพาลิยา
น อาลิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ
สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิกโรติ
ตสฺส อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิกโรโต อวิชฺชาปฺปเภเท จิตฺตํ น
ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ
ภิกฺขเว ภิกฺขุโน น อวิชฺชาปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ฯ อิธ ปน ภิกฺขเว
ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส อวิชฺชาปฺปเภทํ
มนสิกโรติ ตสฺส อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิกโรโต อวิชฺชาปฺปเภเท
จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ อธิมุจฺจติ ตสฺส โข
เอตํ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อวิชฺชาปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว
ชมฺพาลี อเนกวสฺสคณิกา ตสฺสา ปุริโส ยานิ เจว อายมุขานิ ตานิ
วิวเรยฺย ยานิ จ อปายมุขานิ ตานิ ปิทเหยฺย เทโว จ สมฺมา
ธารํ อนุปฺปเวจฺเฉยฺย เอวํ หิ ตสฺสา ภิกฺขเว ชมฺพาลิยา อาลิปฺปเภโท
ปาฏิกงฺโข เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ
อุปสมฺปชฺช วิหรติ โส อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิกโรติ ตสฺส อวิชฺชาปฺปเภทํ
มนสิกโรโต อวิชฺชาปฺปเภเท จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ
อธิมุจฺจติ ตสฺส โข เอตํ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อวิชฺชาปฺปเภโท
ปาฏิกงฺโข ฯ อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา
โลกสฺมินฺติ ฯ

[๑๗๙] อถโข อายสฺมา อานนฺโท เยนายสฺมา สารีปุตฺโต
เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สารีปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ
สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ เอตทโวจ โก
นุ โข อาวุโส สารีปุตฺต เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ
สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม น ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ อิธาวุโส อานนฺท
สตฺตา อิมา หานภาคิยา สญฺญาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อิมา
ฐิติภาคิยา สญฺญาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อิมา วิเสสภาคิยา
สญฺญาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อิมา นิพฺเพธภาคิยา สญฺญาติ
ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อยํ โข อาวุโส อานนฺท เหตุ อยํ ปจฺจโย
เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม น ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ โก
ปนาวุโส สารีปุตฺต เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา
ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ อิธาวุโส อานนฺท สตฺตา อิมา
หานภาคิยา สญฺญาติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ อิมา ฐิติภาคิยา สญฺญาติ
ยถาภูตํ ปชานนฺติ อิมา วิเสสภาคิยา สญฺญาติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ
อิมา นิพฺเพธภาคิยา สญฺญาติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ อยํ โข อาวุโส
อานนฺท เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม
ปรินิพฺพายนฺตีติ ฯ