[๔๐] อถโข อุทายิ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ
วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อุทายิ พฺราหฺมโณ
ภควนฺตํ เอตทโวจ ภวํปิ โน โคตโม ยญฺญํ วณฺเณตีติ ฯ น
โข อหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ ยญฺญํ วณฺเณมิ น ปนาหํ พฺราหฺมณ
สพฺพํ ยญฺญํ น วณฺเณมิ ยถารูเป โข พฺราหฺมณ ยญฺเญ คาโว
หญฺญนฺติ อเชฬกา หญฺญนฺติ กุกฺกุฏสูกรา หญฺญนฺติ วิวิธา
ปาณา สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ เอวรูปํ โข อหํ พฺราหฺมณ สารมฺภํ
ยญฺญํ น วณฺเณมิ ตํ กิสฺส เหตุ เอวรูปญฺหิ พฺราหฺมณ สารมฺภํ
ยญฺญํ น อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา
ยถารูเป จ โข พฺราหฺมณ ยญฺเญ เนว คาโว หญฺญนฺติ น
อเชฬกา หญฺญนฺติ น กุกฺกุฏสูกรา หญฺญนฺติ น วิวิธา ปาณา
สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ เอวรูปํ โข อหํ พฺราหฺมณ นิรารมฺภํ ยญฺญํ์
#๑ ม. ยุ. เย จ ยญฺญา นิรารมฺภา ฯ ๒ โป. ยตฺถ น หญฺญเร ฯ ม. ยุ. เนตฺถ
#หญฺญเร ฯ ๓-๔ ม. ยุ. เอตํ ฯ
วณฺเณมิ ยทิทํ นิจฺจทานํ อนุกุลยญฺญํ ตํ กิสฺส เหตุ เอวรูปญฺหิ
พฺราหฺมณ นิรารมฺภํ ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ
วา สมาปนฺนาติ ฯ
อภิสงฺขตํ นิรารมฺภํ ยญฺญํ กาเลน กปฺปิยํ
ตาทิสํ อุปสํยนฺติ สญฺญตา พฺรหฺมจารโย ๑
วิวฏฺฏจฺฉทา จ เย โลเก วีติวตฺตา กุลํ คตึ
ยญฺญเมตํ ปสํสนฺติ พุทฺธา ปุญฺญสฺส ๒ โกวิทา
ยญฺเญ วา ยทิ วา สทฺเธ หุญฺญํ ๓ กตฺวา ยถารหํ
ปสนฺนจิตฺโต ยชติ สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสุ
สุหุตํ สุยิฏฺฐํ สมฺปตฺตํ ๔ ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตํ
ยญฺโญ จ วิปุโล โหติ ปสีทนฺติ จ เทวตา ฯ1
เอวํ ยชิตฺวา เมธาวี สทฺโธ มุตฺเตน เจตสา
อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกํ ปณฺฑิโต อุปปชฺชตีติ ฯ
จกฺกวคฺโค จตุตฺโถ ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
จกฺโก สงฺคโห สีโห ปสาโท วสฺสกาเรน ปญฺจมํ
โทโณ อปริหานิ ปฏิลีโน อุชฺชโย อุทาเยน เต ทสาติ ฯ
_______________________
#๑ ยุ. พฺรหฺมจริยา ฯ ๒ ม. ยญฺญสฺส ฯ ๓ ม. หพฺยํ ฯ ยุ. ภพฺยํ ฯ
#๔ ม. ยุ. สุปฺปตฺตํ ฯ
โรหิตสฺสวคฺโค ปญฺจโม

[๔๑] จตสฺโส อิมา ภิกฺขเว สมาธิภาวนา กตมา จตสฺโส
อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย
สํวตฺตติ อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา ญาณทสฺสนปฏิลาภาย
สํวตฺตติ อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
อาสวานํ ขยาย สํวตฺตติ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา
ภาวิตา พหุลีกตา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ
วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ
ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา
อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ
ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก
จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ ยนฺตํ
อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ ตติยํ ฌานํ
อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว
โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ
ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อยํ ๑ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา
พหุลีกตา ญาณทสฺสนปฏิลาภาย สํวตฺตติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อาโลกสญฺญํ
มนสิกโรติ ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ
#๑ ยุ. อยํ วุจฺจติ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ
ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา อิติ วิวิตฺเตน ๑ เจตสา อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ
จิตฺตํ ภาเวติ อยํ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา ญาณทสฺสน-
ปฏิลาภาย สํวตฺตติ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน วิทิตา เวทนา
อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา ติฏฺฐนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ วิทิตา
สญฺญา … วิทิตา วิตกฺกา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา ติฏฺฐนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ
คจฺฉนฺติ อยํ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา สติสมฺปชญฺญาย
สํวตฺตติ ฯ กตมา จ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
อาสวานํ ขยาย สํวตฺตติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ
อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรติ อิติ รูปํ อิติ รูปสฺส สมุทโย อิติ รูปสฺส
อตฺถงฺคโม อิติ เวทนา อิติ เวทนาย สมุทโย อิติ เวทนาย
อตฺถงฺคโม อิติ สญฺญา อิติ สญฺญาย สมุทโย อิติ สญฺญาย
อตฺถงฺคโม อิติ สงฺขารา อิติ สงฺขารานํ สมุทโย อิติ สงฺขารานํ
อตฺถงฺคโม อิติ วิญฺญาณํ อิติ วิญฺญาณสฺส สมุทโย อิติ
วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา
อาสวานํ ขยาย สํวตฺตติ ฯ อิมา โข ภิกฺขเว จตสฺโส สมาธิภาวนา ฯ
อิทญฺจ ปน เมตํ ภิกฺขเว สนฺธาย ภาสิตํ ปารายเน ปุณฺณปเญฺห ๒
สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ
ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก
สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส
#๑ ม. ยุ. วิวเฏน ฯ ๒ ม. ยุ. ปุณฺณกปเญฺห ฯ
อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ ฯ

[๔๒] จตฺตารีมานิ ภิกฺขเว ปญฺหพฺยากรณานิ กตมานิ จตฺตาริ
อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห เอกํสพฺยากรณีโย อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห
วิภชฺชพฺยากรณีโย อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย
อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห ฐปนีโย อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ
ปญฺหพฺยากรณานีติ ฯ
เอกํสวจนํ เอกํ วิภชฺชวจนาปรํ
ตติยํ ปฏิปุจฺเฉยฺย จตุตฺถํ ปน ฐาปเย ฯ
โย จ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ ชานาติ อนุธมฺมตํ
จตุปญฺหสฺส กุสโล อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธํ ฯ
ทุราสโท ทุปฺปสโห คมฺภีโร ทุปฺปธํสิโย
อโถ อตฺเถ อนตฺเถ จ อุภยตฺถสฺส ๑ โกวิโท
อนตฺถํ ปริวชฺเชติ อตฺถํ คณฺหาติ ปณฺฑิโต
อตฺถาภิสมยา ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ฯ

[๔๓] จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ
กตเม จตฺตาโร โกธครุ น สทฺธมฺมครุ มกฺขครุ น สทฺธมฺมครุ
ลาภครุ น สทฺธมฺมครุ สกฺการครุ น สทฺธมฺมครุ อิเม โข
ภิกฺขเว จตฺตาโร ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ ฯ จตฺตาโรเม
ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ กตเม จตฺตาโร
สทฺธมฺมครุ น โกธครุ สทฺธมฺมครุ น มกฺขครุ สทฺธมฺมครุ น
#๑ ม. ยุ. อุภยสฺส โหติ โกวิโท ฯ
ลาภครุ สทฺธมฺมครุ น สกฺการครุ อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร
ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมินฺติ ฯ
โกธมกฺขครุ ภิกฺขุ ลาภสกฺการคารโว
น เต ธมฺเม วิรูหนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิเต ฯ
เย จ สทฺธมฺมครุโน วิหํสุ ๑ วิหรนฺติ จ
เต เว ธมฺเม วิรูหนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิเตติ ฯ

[๔๔] จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อสทฺธมฺมา กตเม จตฺตาโร
โกธครุตา น สทฺธมฺมครุตา มกฺขครุตา น สทฺธมฺมครุตา ลาภครุตา
น สทฺธมฺมครุตา สกฺการครุตา น สทฺธมฺมครุตา อิเม โข ภิกฺขเว
จตฺตาโร อสทฺธมฺมา ฯ จตฺตาโรเม ภิกฺขเว สทฺธมฺมา กตเม จตฺตาโร
สทฺธมฺมครุตา น โกธครุตา สทฺธมฺมครุตา น มกฺขครุตา สทฺธมฺมครุตา
น ลาภครุตา สทฺธมฺมครุตา น สกฺการครุตา อิเม โข
ภิกฺขเว จตฺตาโร สทฺธมฺมาติ ฯ
โกธมกฺขครุ ภิกฺขุ ลาภสกฺการคารโว
ทุกฺเขตฺเต วุตฺตพีชํว สทฺธมฺเม น วิรูหติ ฯ
เย จ สทฺธมฺมครุโน วิหํสุ วิหรนฺติ จ
เต เว ธมฺเม วิรูหนฺติ เสฺนหมนฺวายมิโวสธาติ ฯ

[๔๕] เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส
อาราเม ฯ อถโข โรหิตสฺโส เทวปุตฺโต อภิกฺกนฺตาย
รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺโณ เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน
#๑ โป. วิหรึสุ วิหรนฺติ จ ฯ
ภควา เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ
อฏฺฐาสิ เอกมนฺตํ ฐิโต โข โรหิตสฺโส เทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ
ยตฺถ นุ โข ภนฺเต น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น
อุปปชฺชติ สกฺกา นุ โข [๑] ภนฺเต คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ๒ ญาตุํ วา
ทฏฺฐุํ วา ปาปุณิตุํ วาติ ฯ ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ
น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ
ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ ฯ อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ
ภนฺเต ยาว สุภาสิตญฺจิทํ ภนฺเต ภควตา ยตฺถ โข อาวุโส
น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ นาหนฺตํ
คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ
ภูตปุพฺพาหํ ภนฺเต โรหิตสฺโส นาม อิสิ อโหสึ โภชปุตฺโต อิทฺธิมา
เวหาสงฺคโม ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวรูโป ชโว อโหสิ เสยฺยถาปิ
นาม ทฬฺหธมฺโม ธนุคฺคโห สุสิกฺขิโต กตหตฺโถ กตุปาสโน ลหุเกน
อสเนน อปฺปกสิเรน ติริยํ ตาลจฺฉายํ ๓ อติปาเตยฺย เอวรูโป
ปทวีติหาโร อโหสิ เสยฺยถาปิ นาม ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม สมุทฺโท
ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวรูเปน ชเวน สมนฺนาคตสฺส เอวรูเปน จ
ปทวีติหาเรน เอวรูปํ อิจฺฉาคตํ อุปฺปชฺชิ อหํ คมเนน โลกสฺส
อนฺตํ ปาปุณิสฺสามีติ โส โข อหํ ภนฺเต อญฺญเตฺรว อสิตปีตขายิตสายิตา
อญฺญตฺร อุจฺจารปสฺสาวกมฺมา อญฺญตฺร นิทฺทากิลมถปฏิวิโนทนา
วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวี วสฺสสตํ คนฺตฺวา อปฺปตฺวาว
#๑ ม. โส ฯ ยุ. โน ฯ ๒ ม. อนฺโต ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๓ ยุ. ตาลจฺฉาตึ ฯ
โลกสฺส อนฺตํ อนฺตราเยว กาลกโต อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ
ภนฺเต ยาว สุภาสิตญฺจิทํ ภนฺเต ภควตา ยตฺถ โข อาวุโส
น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ นาหนฺตํ
คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ ฯ
ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น
อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ
ปตฺตยฺยนฺติ วทามิ น จาหํ อาวุโส อปฺปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ
ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ อปิจาหํ อาวุโส อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต
กเฬวเร สสญฺญมฺหิ ๑ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญาเปมิ โลกสมุทยญฺจ
โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทนฺติ ฯ
คมเนน น ปตฺตพฺโพ โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ
น จ อปฺปตฺวา โลกนฺตํ ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ ฯ
ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ
โลกนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย
โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา
นาสึสติ โลกมิมํ ปรญฺจาติ ฯ

[๔๖] อถโข ภควา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู อามนฺเตสิ
อิมํ ภิกฺขเว รตฺตึ โรหิตสฺโส เทวปุตฺโต อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺโณ
เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ เอกมนฺตํ ฐิโต
#๑ โป. ม. สสญฺญิมฺหิ ฯ ยุ. สญฺญิมฺหิ ฯ
โข ภิกฺขเว โรหิตสฺโส เทวปุตฺโต มํ เอตทโวจ ยตฺถ นุ โข ภนฺเต
น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ สกฺกา นุ
โข ภนฺเต คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปาปุณิตุํ
วาติ ฯ เอวํ วุตฺเต อหํ ภิกฺขเว โรหิตสฺสํ เทวปุตฺตํ เอตทโวจํ
ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น
อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ
ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ ฯ เอวํ วุตฺเต ภิกฺขเว โรหิตสฺโส เทวปุตฺโต มํ
เอตทโวจ อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ ภนฺเต ยาว สุภาสิตญฺจิทํ ภนฺเต
ภควตา ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น
จวติ น อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ
ทฏฺฐยฺยํ ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ ๑ ภูตปุพฺพาหํ ภนฺเต โรหิตสฺโส นาม
อิสิ อโหสึ โภชปุตฺโต อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต
เอวรูโป ชโว อโหสิ เสยฺยถาปิ นาม ทฬฺหธมฺโม ธนุคฺคโห สุสิกฺขิโต
กตหตฺโถ กตุปาสโน ลหุเกน อสเนน อปฺปกสิเรน ติริยํ ตาลจฺฉายํ
อติปาเตยฺย เอวรูโป ปทวีติหาโร อโหสิ เสยฺยถาปิ นาม ปุรตฺถิมา
สมุทฺทา ปจฺฉิโม สมุทฺโท ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวรูเปน
ชเวน สมนฺนาคตสฺส เอวรูเปน จ ปทวีติหาเรน เอวรูปํ อิจฺฉาคตํ
อุปฺปชฺชิ อหํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ปาปุณิสฺสามีติ โส โข อหํ
ภนฺเต อญฺญเตฺรว อสิตปีตขายิตสายิตา อญฺญตฺร อุจฺจารปสฺสาวกมฺมา
#๑ ม. ยุ. อิติสทฺโท นตฺถิ ฯ
กมฺมา อญฺญตฺร นิทฺทากิลมถปฏิวิโนทนา วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวี
วสฺสสตํ คนฺตฺวา อปฺปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ อนฺตราเยว กาลกโต
อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ ภนฺเต ยาว สุภาสิตญฺจิทํ ภนฺเต ภควตา
ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น
อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ
ปตฺตยฺยนฺติ วทามีติ ฯ เอวํ วุตฺเต อหํ ภิกฺขเว โรหิตสฺสํ เทวปุตฺตํ
เอตทโวจํ ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น
จวติ น อุปปชฺชติ นาหนฺตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาตยฺยํ ทฏฺฐยฺยํ
ปตฺตยฺยนฺติ วทามิ น จาหํ อาวุโส อปฺปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ
ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ อปิจาหํ อาวุโส อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต
กเฬวเร สสญฺญมฺหิ ๑ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญาเปมิ โลกสมุทยญฺจ
โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทนฺติ ฯ
คมเนน น ปตฺตพฺโพ โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ
น จ อปฺปตฺวา โลกนฺตํ ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ ฯ
ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ
โลกนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย
โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา
นาสึสติ โลกมิมํ ปรญฺจาติ ฯ

[๔๗] จตฺตารีมานิ ภิกฺขเว สุวิทูรวิทูรานิ กตมานิ จตฺตาริ
#๑ ม. ยุ. สญฺญิมฺหิ ฯ
นภญฺจ ภิกฺขเว ปฐวี จ อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูเร ๑ โอริมญฺจ ภิกฺขเว
ตีรํ สมุทฺทสฺส ปาริมญฺจ ตีรํ อิทํ ทุติยํ สุวิทูรวิทูเร ๑ ยโต จ
ภิกฺขเว เวโรจโน อพฺภุเทติ ยตฺถ จ อตฺถงฺคเมติ ๒ อิทํ ตติยํ
สุวิทูรวิทูเร ๑ สตญฺจ ภิกฺขเว ธมฺโม อสตญฺจ ธมฺโม อิทํ จตุตฺถํ
สุวิทูรวิทูเร ๑ อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ สุวิทูรวิทูรานีติ ฯ
นภญฺจ ทูเร ปฐวี จ ทูเร
ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร
ยโต จ เวโรจโน อพฺภุเทติ
ปภงฺกโร ยตฺถ จ อตฺถเมติ
ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ
สตญฺจ ธมฺมํ อสตญฺจ ธมฺมํ ฯ
อพฺยายิโก โหติ สตํ สมาคโม
ยาวมฺปิ ติฏฺเฐยฺย ตเถว โหติ ฯ
ขิปฺปญฺหิ เวติ อสตํ สมาคโม
ตสฺมา สตํ ธมฺมา ๓ อสพฺภิ อารกาติ ฯ

[๔๘] เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส
อาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา วิสาโข
ปญฺจาลิปุตฺโต อุปฏฺฐานสาลายํ ภิกฺขู ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ สมาทเปติ
#๑ โป. ยุ. สุวิทูรวิทูรํ ฯ ๒ ม. ยุ. อตฺถเมติ ฯ ๓ โป. ม. ยุ. ธมฺโม ฯ
สมุตฺเตเชติ สมฺปหํเสติ โปริยา วาจาย วิสฺสฏฺฐาย อเนลคฬาย
อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา ปริยาปนฺนาย อนิสฺสิตาย ฯ อถโข ภควา
สายณฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู
อามนฺเตสิ โก นุ โข ภิกฺขเว อุปฏฺฐานสาลายํ ภิกฺขู ธมฺมิยา
กถาย สนฺทสฺเสติ สมาทเปติ สมุตฺเตเชติ สมฺปหํเสติ โปริยา วาจาย
วิสฺสฏฺฐาย อเนลคฬาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา ปริยาปนฺนาย อนิสฺสิตายาติ ฯ
อายสฺมา ภนฺเต วิสาโข ปญฺจาลิปุตฺโต อุปฏฺฐานสาลายํ
ภิกฺขู ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ สมาทเปติ สมุตฺเตเชติ สมฺปหํเสติ
โปริยา วาจาย วิสฺสฏฺฐาย อเนลคฬาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา ปริยาปนฺนาย
อนิสฺสิตายาติ ฯ อถโข ภควา อายสฺมนฺตํ วิสาขํ ปญฺจาลิปุตฺตํ
เอตทโวจ สาธุ สาธุ วิสาข สาธุ โข ตฺวํ วิสาข ภิกฺขู
ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ โปริยา
วาจาย วิสฺสฏฺฐาย อเนลคฬาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา ปริยาปนฺนาย
อนิสฺสิตายาติ ฯ
นาภาสมานํ ชานนฺติ มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิตํ
ภาสมานญฺจ ชานนฺติ เทเสนฺตํ อมตํปทํ ฯ
ภาสเย โชตเย ธมฺมํ ปคฺคเณฺห อิสินํ ธชํ
สุภาสิตธชา อิสโย ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ ฯ

[๔๙] จตฺตาโรเม ภิกฺขเว สญฺญาวิปลฺลาสา จิตฺตวิปลฺลาสา
ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา กตเม จตฺตาโร อนิจฺเจ ภิกฺขเว นิจฺจนฺติ
สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส ทุกฺเข ภิกฺขเว
สุขนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส อนตฺตนิ
ภิกฺขเว อตฺตาติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส
อสุเภ ภิกฺขเว สุภนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส
อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร สญฺญาวิปลฺลาสา จิตฺตวิปลฺลาสา
ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา ฯ จตฺตาโรเม ภิกฺขเว นสญฺญาวิปลฺลาสา
นจิตฺตวิปลฺลาสา นทิฏฺฐิวิปลฺลาสา กตเม จตฺตาโร อนิจฺเจ ภิกฺขเว
อนิจฺจนฺติ นสญฺญาวิปลฺลาโส นจิตฺตวิปลฺลาโส นทิฏฺฐิวิปลฺลาโส ทุกฺเข
ภิกฺขเว ทุกฺขนฺติ นสญฺญาวิปลฺลาโส นจิตฺตวิปลฺลาโส นทิฏฺฐิวิปลฺลาโส
อนตฺตนิ ภิกฺขเว อนตฺตาติ อสญฺญวิปลฺลาโส นจิตฺตวิปลฺลาโส
นทิฏฺฐิวิปลฺลาโส อสุเภ ภิกฺขเว อสุภนฺติ นสญฺญาวิปลฺลาโส
นจิตฺตวิปลฺลาโส นทิฏฺฐิวิปลฺลาโส อิเม โข ภิกฺขเว
จตฺตาโร นสญฺญาวิปลฺลาสา นจิตฺตวิปลฺลาสา นทิฏฺฐิวิปลฺลาสาติ ฯ
อนิจฺเจ นิจฺจสญฺญิโน ทุกฺเข จ สุขสญฺญิโน
อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อสุเภ สุภสญฺญิโน
มิจฺฉาทิฏฺฐิหตา ๑ สตฺตา ขิตฺตจิตฺตา วิสญฺญิโน
เต โยคยุตฺตา มารสฺส อโยคกฺเขมิโน ชนา
สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ ชาติมรณคามิโน ฯ
ยทา จ พุทฺธา โลกสฺมึ อุปฺปชฺชนฺติ ปภงฺกรา ฯ
#๑ ยุ. มิจฺฉาทิฏฺฐิคตา ฯ
เตมํ ธมฺมํ ปกาเสนฺติ ทุกฺขูปสมคามินํ
เตสํ สุตฺวาน สปฺปญฺญา สจิตฺตํ ปจฺจลตฺถุ เต
อนิจฺจํ อนิจฺจโต ทกฺขุํ ทุกฺขมทฺทกฺขุ ทุกฺขโต
อนตฺตนิ อนตฺตาติ อสุภํ อสุภตทฺทสุํ
สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานา สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ ฯ