[๑๗๒๔] โย หิ โกจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ
ปชานาติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ ฯ
ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา
#๑ ยุ. นํ ฯ เอวมุปริ ฯ ๒ ม. ยุ. เย จ โข เกจิ ฯ
วาทตฺถิโก วาทคเวสี วาทมสฺส อาโรเปสฺสามีติ ฯ ตํ วต สหธมฺเมน
สงฺกมฺเปสฺสติ วา สมฺปกมฺเปสฺสติ วา สมฺปจาเลสฺสติ
วาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ ปจฺฉิมาย เจปิ ทิสาย ฯ อุตฺตราย
เจปิ ทิสาย ฯ ทกฺขิณาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย สมโณ วา๗
พฺราหฺมโณ วา วาทตฺถิโก วาทคเวสี วาทมสฺส อาโรเปสฺสามีติ ฯ
ตํ วต สหธมฺเมน สงฺกมฺเปสฺสติ วา สมฺปกมฺเปสฺสติ วา
สมฺปจาเลสฺสติ วาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว
สิลายูโป โสฬสกุกฺกุโก ๑ ตสฺสสฺสุ อฏฺฐกุกฺกุ เหฏฺฐาเนมงฺคมา
อฏฺฐกุกฺกุ อุปริเนมสฺส ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา
วาตวุฏฺฐิ เนว สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย
ปจฺฉิมาย เจปิ ทิสาย ฯ อุตฺตราย เจปิ ทิสาย ฯ ทกฺขิณาย เจปิ
ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ เนว สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย
น สมฺปจาเลยฺย ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ คมฺภีรตฺตา ภิกฺขเว เนมสฺส
สุนิขาตตฺตา สิลายูปสฺส ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว โย หิ โกจิ ภิกฺขุ
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
ยถาภูตํ ปชานาติ ฯ ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย สมโณ
วา พฺราหฺมโณ วา วาทตฺถิโก วาทคเวสี วาทมสฺส อาโรเปสฺสามีติ ฯ
ตํ วต สหธมฺเมน สงฺกมฺเปสฺสติ วา สมฺปกมฺเปสฺสติ วา
สมฺปจาเลสฺสติ วาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ ปจฺฉิมาย เจปิ ทิสาย ฯ
#๑ โสฬลกุกฺกูติปิ ปาโฐ ฯ
อุตฺตราย เจปิ ทิสาย ฯ ทกฺขิณาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย สมโณ
วา พฺราหฺมโณ วา วาทตฺถิโก วาทคเวสี วาทมสฺส อาโรเปสฺสามีติ ฯ
ตํ วต สหธมฺเมน สงฺกมฺเปสฺสติ วา สมฺปกมฺเปสฺสติ วา
สมฺปจาเลสฺสติ วาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ สุทิฏฺฐตฺตา
ภิกฺขเว จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ฯ กตเมสํ จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส
อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส ฯ ตสฺมา
ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ
สีสปาปณฺณวคฺโค ๑ จตุตฺโถ ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
สีสปา ขทิโร ทณฺโฑ เจลา สตฺติสเตน จ
ปาณา สุริยูปมา เทฺวธา อินฺทขีโล จ วาทินาติ ๒ ฯ
____________________________
#๑ สีสปาวนวคฺโคติ วา ปาโฐ ฯ ๒ ม. ยุ. วาทิโนติ ฯ
ปปาตวคฺโค ปญฺจโม

[๑๗๒๕] เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน
กลนฺทกนิวาเป ฯ ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว
อญฺญตโร ปุริโส ราชคหา นิกฺขมิตฺวา โลกจินฺตํ จินฺเตสฺสามีติ
เยน สุมาคธา ๑ โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา สุมาคธาย
โปกฺขรณิยา ตีเร นิสีทิ โลกจินฺตํ จินฺเตนฺโต ฯ อทฺทสา โข
ภิกฺขเว โส ปุริโส สุมาคธาย โปกฺขรณิยา ตีเร จตุรงฺคินึ เสนํ
ภิสมุฬาลํ ปวิสนฺตํ ฯ ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ อุมฺมตฺโตสฺมิ นามาหํ
วิเจโตสฺมิ นามาหํ ยํ โลเก นตฺถิ ตํ มยา ทิฏฺฐนฺติ ฯ อถ
โข โส ภิกฺขเว ปุริโส นครํ ปวิสิตฺวา มหาชนกายสฺส อาโรเจสิ
อุมฺมตฺโตสฺมิ นามาหํ ภนฺเต วิเจโตสฺมิ นามาหํ ภนฺเต ยํ โลเก
นตฺถิ ตํ มยา ทิฏฺฐนฺติ ฯ ยถากถํ ปน ตฺวํ อมฺโภ ปุริส อุมฺมตฺโต
กถํ วิเจโต กิญฺจ โลเก นตฺถิ ยนฺตยา ทิฏฺฐนฺติ ฯ อิธาหํ ภนฺเต
ราชคหา นิกฺขมิตฺวา โลกจินฺตํ จินฺเตสฺสามีติ เยน สุมาคธา
โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมึ อุปสงฺกมิตฺวา สุมาคธาย โปกฺขรณิยา
ตีเร นิสีทึ โลกจินฺตํ จินฺเตนฺโต ฯ อทฺทสํ ขฺวาหํ ภนฺเต สุมาคธาย
โปกฺขรณิยา ตีเร จตุรงฺคินึ เสนํ ภิสมุฬาลํ ปวิสนฺตํ ฯ เอวํ๗
ขฺวาหํ ภนฺเต อุมฺมตฺโต เอวํ วิเจโต อิทญฺจ โลเก นตฺถิ ยํ
#๑ สี. สุมาควา ฯ
มยา ทิฏฺฐนฺติ ฯ ตคฺฆ ตฺวํ อมฺโภ ปุริส อุมฺมตฺโต ตคฺฆ วิเจโต
อิทญฺจ โลเก นตฺถิ ยํ ตยา ทิฏฺฐนฺติ ฯ ตํ โข ปน ภิกฺขเว
โส ปุริโส ภูตํเยว อทฺทส โน อภูตํ ฯh

[๑๗๒๖] ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว เทวาสุรสงฺคาโม สมุปพฺยูโฬฺห
อโหสิ ฯ ตสฺมึ โข ปน ภิกฺขเว สงฺคาเม เทวา ชินึสุ อสุรา
ปราชินึสุ ฯ ปราชิตา จ โข ภิกฺขเว อสุรา ภีตา ภิสมุฬาเลน
อสุรปุรํ ปวิสึสุ เทวานํเยว [๑] โมหยมานา ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว
มา โลกจินฺตํ จินฺเตถ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ
วา อนฺตวา โลโกติ วา อนนฺตวา โลโกติ วา ตํ ชีวํ ตํ
สรีรนฺติ วา อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา โหติ ตถาคโต
ปรํ มรณาติ วา น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา โหติ จ
น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา เนว โหติ น น โหติ
ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ เนสา ภิกฺขเว
จินฺตา อตฺถสญฺหิตา น อาทิพฺรหฺมจริยกา น นิพฺพิทาย น วิราคาย
น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย
สํวตฺตติ ฯ

[๑๗๒๗] จินฺเตนฺตา จ โข ตุเมฺห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ
จินฺเตยฺยาถ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ จินฺเตยฺยาถ ฯ
ตํ กิสฺส เหตุ ฯ เอสา ภิกฺขเว จินฺตา อตฺถสญฺหิตา เอสา
อาทิพฺรหฺมจริยกา เอสา นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย
#๑ ยุ. โข ภายมานา ฯ
อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว
อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๒๘] เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ฯ
อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ อายาม ภิกฺขเว เยน ปฏิภาณกูโฏ
เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวาวิหารายาติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู
ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ฯ อถ โข ภควา สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ
เยน ปฏิภาณกูโฏ เตนุปสงฺกมิ ฯ อทฺทสา โข อญฺญตโร ภิกฺขุ
ปฏิภาณกูเฏ มหนฺตํ ปปาตํ ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ มหา
วตายํ ภนฺเต ปปาโต สุมหา วตายํ ๑ ภนฺเต ปปาโต อตฺถิ นุ
โข ภนฺเต อิมมฺหา ปปาตา อญฺโญ ปปาโต มหนฺตตโร จ
ภยานกตโร จาติ ฯ อตฺถิ โข ภิกฺขุ ๒ อิมมฺหา ปปาตา อญฺโญ
ปปาโต มหนฺตตโร จ ภยานกตโร จาติ ฯ กตโม จ ๓ ภนฺเต
อิมมฺหา ปปาตา อญฺโญ ปปาโต มหนฺตตโร จ ภยานกตโร จาติ ฯ

[๑๗๒๙] เย หิ เกจิ ภิกฺขเว สมณา วา พฺราหฺมณา วา
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ
นปฺปชานนฺติ อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ อยํ
ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ฯ เต ชาติ-
สํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรมนฺติ ชราสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ
#๑ ม. ยุ. สุภยานโก ฯ ๒ ยุ. ภิกฺขเว ฯ ๓ ม. ยุ. ปน ฯ
อภิรมนฺติ มรณสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรมนฺติ โสกปริเทว-
ทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรมนฺติ ฯ เต
ชาติสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรตา ชราสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรตา
มรณสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺ-
สุปายาสสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อภิรตา ชาติสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร
อภิสงฺขโรนฺติ ชราสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺติ มรณสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺติ ฯ เต ชาติสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร
อภิสงฺขริตฺวา ชราสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร อภิสงฺขริตฺวา มรณสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร อภิสงฺขริตฺวา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร อภิสงฺขริตฺวา ชาติปปาตมฺปิ ปปตนฺติ ชราปปาตมฺปิ
ปปตนฺติ มรณปปาตมฺปิ ปปตนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสปปาตมฺปิ
ปปตนฺติ ฯ เต น ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย
มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น
ปริมุจฺจนฺติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ

[๑๗๓๐] เย จ โข เกจิ ภิกฺขเว ๑ สมณา วา พฺราหฺมณา วา
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ ฯ เต ชาติสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ น
อภิรมนฺติ ชราสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ น อภิรมนฺติ มรณสํวตฺตนิเกสุ
สงฺขาเรสุ น อภิรมนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกสุ
#๑ ยุ. ภิกฺขุ ฯ
ปายาสสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ น อภิรมนฺติ ฯ เต ชาติสํวตฺตนิเกสุ
สงฺขาเรสุ อนภิรตา ชราสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ อนภิรตา มรณสํวตฺตนิเกสุ
สงฺขาเรสุ อนภิรตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกสุ
สงฺขาเรสุ อนภิรตา ชาติสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร น
อภิสงฺขโรนฺติ ชราสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร น อภิสงฺขโรนฺติ มรณสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร น อภิสงฺขโรนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร น อภิสงฺขโรนฺติ ฯ เต ชาติสํวตฺตนิเกปิ
สงฺขาเร อนภิสงฺขริตฺวา ชราสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร
อนภิสงฺขริตฺวา มรณสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร อนภิสงฺขริตฺวา
โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสสํวตฺตนิเกปิ สงฺขาเร อนภิสงฺขริตฺวา
ชาติปปาตมฺปิ น ปปตนฺติ ชราปปาตมฺปิ น ปปตนฺติ มรณปปาตมฺปิ
น ปปตนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสปปาตมฺปิ น
ปปตนฺติ ฯ เต ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ
ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ
ตสฺมา ติห ภิกฺขเว ๑ อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ
ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๓๑] อตฺถิ ภิกฺขเว มหาปริฬาโห นาม นิรโย ตตฺถ
ยงฺกิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปญฺเญว ปสฺสติ โน๋
อิฏฺฐรูปํ อกนฺตรูปญฺเญว ปสฺสติ โน กนฺตรูปํ อมนาปรูปญฺเญว
ปสฺสติ โน มนาปรูปํ ยงฺกิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ ฯเปฯ
#๑ ยุ. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
ยงฺกิญฺจิ กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ ฯ ยงฺกิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ
อนิฏฺฐรูปญฺเญว วิชานาติ โน อิฏฺฐรูปํ อกนฺตรูปญฺเญว วิชานาติ
โน กนฺตรูปํ อมนาปรูปญฺเญว วิชานาติ โน มนาปรูปนฺติ ฯ

[๑๗๓๒] เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ มหา
วต โส ภนฺเต ปริฬาโห สุมหา วต โส ภนฺเต ปริฬาโห อตฺถิ
นุ โข ภนฺเต เอตมฺหา ปริฬาหา อญฺโญ ปริฬาโห มหนฺตตโร จ ๑
ภยานกตโร จาติ ฯ อตฺถิ โข ภิกฺขุ เอตมฺหา ปริฬาหา อญฺโญ
ปริฬาโห มหนฺตตโร จ ภยานกตโร จาติ ฯ กตโม ปน ภนฺเต
เอตมฺหา ปริฬาหา อญฺโญ ปริฬาโห มหนฺตตโร จ ภยานกตโร จาติ ฯ

[๑๗๓๓] เย หิ เกจิ ภิกฺขเว ๒ สมณา วา พฺราหฺมณา วา
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ฯ เต ชาติสํวตฺตนิเกสุ สงฺขาเรสุ
อภิรมนฺติ ฯเปฯ อภิรตา อภิสงฺขโรนฺติ ฯ อภิสงฺขริตฺวา ชาติปริฬาเหนปิ
ปริฑยฺหนฺติ ชราปริฬาเหนปิ ปริฑยฺหนฺติ มรณปริฬาเหนปิ
ปริฑยฺหนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสปริฬาเหนปิ
ปริฑยฺหนฺติ ฯ เต น ปริมุจฺจนฺติ ชาติยา ชราย มรเณน
โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ น ปริมุจฺจนฺติ
ทุกฺขสฺมาติ วทามิ ฯ