[๑๗๑๔] โย ภิกฺขเว เอวํ วเทยฺย อหํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ
อนภิสเมจฺจ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อนภิสเมจฺจ ทุกฺขนิโรธํ
อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อนภิสเมจฺจ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทํ อริยสจฺจํ
ยถาภูตํ อนภิสเมจฺจ สมฺมา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามีติ เนตํ
ฐานํ วิชฺชติ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โย เอวํ วเทยฺย อหํ ขทิรปตฺตานํ
วา สรลสปตฺตานํ วา อามลกปตฺตานํ วา ปุฏํ กริตฺวา อุทกํ วา
ตาลปตฺตํ วา หริสฺสามีติ ๑ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ เอวเมว โข
ภิกฺขเว โย เอวํ วเทยฺย อหํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อนภิสเมจฺจ
ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อนภิสเมจฺจ
สมฺมา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ

[๑๗๑๕] โย จ โข ภิกฺขเว เอวํ วเทยฺย อหํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ
ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ ทุกฺขนิโรธํ
อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทํ อริยสจฺจํ
ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ สมฺมา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามีติ ฐานเมตํ
วิชฺชติ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โย เอวํ วเทยฺย อหํ ปทุมปตฺตานํ
วา ปลาสปตฺตานํ วา มาลุวปตฺตานํ วา ปุฏํ กริตฺวา อุทกํ วา
ตาลปตฺตํ วา หริสฺสามีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว
โย เอวํ วเทยฺย อหํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ ฯเปฯ
#๑ ม. อาหริสฺสามีติ ฯ เอวมุปริปิ ฯ
ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทํ อริยสจฺจํ ยถาภูตํ อภิสเมจฺจ สมฺมา
ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว
อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๑๖] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ทณฺโฑ อุปริเวหาสํ ขิตฺโต สกิมฺปิ
มูเลน นิปตติ สกิมฺปิ มชฺเฌน นิปตติ สกิมฺปิ อคฺเคน นิปตติ ฯ
เอวเมว โข ภิกฺขเว อวิชฺชา นีวรณา สตฺตา ตณฺหาสญฺโญชนา
สนฺธาวนฺตา สํสรนฺตา สกิมฺปิ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉนฺติ
สกิมฺปิ ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกํ อาคจฺฉนฺติ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ
อทิฏฺฐตฺตา ภิกฺขเว จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ฯ กตเมสํ จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส
อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส ฯ
ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ
ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๑๗] อาทิตฺเต ภิกฺขเว เจเล วา สีเส วา กิมสฺส กรณียนฺติ ฯ่
อาทิตฺเต ภนฺเต เจเล วา สีเส วา ตสฺเสว เจลสฺส วา สีสสฺส
วา นิพฺพาปนาย อธิมตฺโต ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ
อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียนฺติ ฯ
อาทิตฺตํ ภิกฺขเว เจลํ วา สีสํ วา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อมนสิกริตฺวา
อนภิสเมตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมยาย อธิมตฺโต
ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานิ จ
สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียํ ฯ กตเมสํ จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส
อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส ฯ
ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ
ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๑๘] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวิตเมนํ
เอวํ วเทยฺย เอหมฺโภ ปุริส ปุพฺพณฺหสมยํ ตํ สตฺติสเตน
หนิสฺสนฺติ มชฺฌนฺติกสมยํ สตฺติสเตน หนิสฺสนฺติ สายณฺหสมยํ
สตฺติสเตน หนิสฺสนฺติ ฯ โส โข ตฺวํ อมฺโภ ปุริส ทิวเส
ทิวเส ตีหิ ๑ สตฺติสเตหิ หญฺญมาโน วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวี วสฺสสตสฺส
อจฺจเยน อนภิสเมตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อภิสเมสฺสสีติ ฯ
อตฺถวสิเกน ภิกฺขเว กุลปุตฺเตน อลํ อุปคนฺตุํ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ
อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ สตฺติปฺปหารานํ
อสิปฺปหารานํ อุสุปฺปหารานํ ๒ ผรสุปฺปหารานํ ฯ เอวํ เจตํ
ภิกฺขเว อสฺส น โข ปนาหํ ภิกฺขเว สห ทุกฺเขน สห โทมนสฺเสน
จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยํ วทามิ ฯ อปิจาหํ ภิกฺขเว สหาว
สุเขน สหาว โสมนสฺเสน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยํ วทามิ ฯ
กตเมสํ จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย
อริยสจฺจสฺส ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค
กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๑๙] เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส ยํ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ติณ-
#๑ ม. ยุ. อาเมณฺฑิตํ ฯ ๒ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
กฏฺฐสาขาปลาสํ ตจฺเฉตฺวา ๑ เอกชฺฌํ สํหเรยฺย เอกชฺฌํ สํหริตฺวา
สูลํ กเรยฺย สูลํ กตฺวา เย มหาสมุทฺเท มหนฺตกา ปาณา เต
มหนฺตเกสุ สูเลสุ อาวุเนยฺย เย มหาสมุทฺเท มชฺฌิมกา ปาณา
เต มชฺฌิมเกสุ สูเลสุ อาวุเนยฺย เย มหาสมุทฺเท สุขุมกา ปาณา
เต สุขุมเกสุ สูเลสุ อาวุเนยฺย ฯ อปริยาทินฺนา จ ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท
โอฬาริกา ปาณา อสฺสุ อถ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ
ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย ฯ อิโต ๒ พหุตรา
โข ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท สุขุมกา ปาณา เย น สุกรา สูเลน ๓
อาวุนิตุํ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ สุขุมกตฺตา ๔ ภิกฺขเว อตฺตภาวสฺส ฯ
เอวํ มหา โข ภิกฺขเว อปาโย ฯ เอวํ มหนฺตสฺมา โข ภิกฺขเว
อปายสฺมา ปริมุตฺโต ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ
ปชานาติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ ฯ
ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ
ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๒๐] สุริยสฺส ๕ ภิกฺขเว อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ
ยทิทํ อรุณุคฺคํ ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน จตุนฺนํ
อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมยาย เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ
ยทิทํ สมฺมาทิฏฺฐิ ฯ สมฺมาทิฏฺฐิกสฺเสตํ ๖ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานิสฺสติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานิสฺสติ ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ
#๑ ยุ. ตํ เฉตฺวา ฯ ๒ ยุ. อโต ฯ ๓ ม. ยุ. สูเลสุ ฯ ๔ ม. ยุ. สุขุมตฺตา ฯ
#๕ ม. สูริยสฺส ฯ ๖ ม. … ตสฺเสตํ ฯ
ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๒๑] ยาวกีวญฺจ ภิกฺขเว จนฺทิมสุริยา โลเก นุปฺปชฺชนฺติ เนว
ตาว มหโต อาโลกสฺส ปาตุภาโว โหติ มหโต โอภาสสฺส อนฺธตมํ
ตทา โหติ อนฺธการติมิสา เนว ตาว รตฺตินฺทิวา ปญฺญายนฺติ
น มาสทฺธมาสา ปญฺญายนฺติ น อุตุสํวจฺฉรา ปญฺญายนฺติ ฯ
ยโต จ โข ภิกฺขเว จนฺทิมสุริยา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อถ มหโต
อาโลกสฺส ปาตุภาโว โหติ มหโต โอภาสสฺส เนว อนฺธตมํ ๑
ตทา โหติ น อนฺธการติมิสา อถ รตฺตินฺทิวา ปญฺญายนฺติ
มาสทฺธมาสา ปญฺญายนฺติ อุตุสํวจฺฉรา ปญฺญายนฺติ ฯ เอวเมว
โข ภิกฺขเว ยาวกีวญฺจ ตถาคโต โลเก นุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ
เนว ตาว มหโต อาโลกสฺส ปาตุภาโว โหติ มหโต
โอภาสสฺส อนฺธตมํ ตทา โหติ อนฺธการติมิสา เนว ตาว จตุนฺนํ
อริยสจฺจานํ อาจิกฺขณา โหติ เทสนา ปญฺญาปนา ปฏฺฐปนา วิวรณา
วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ฯ ยโต จ โข ภิกฺขเว ตถาคโต โลเก
อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อถ มหโต อาโลกสฺส ปาตุภาโว
โหติ มหโต โอภาสสฺส เนว อนฺธตมํ ตทา โหติ น
อนฺธการติมิสา อถ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อาจิกฺขณา โหติ เทสนา
ปญฺญาปนา ปฏฺฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ฯ กตเมสํ
จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย
#๑ ม. อนฺธการตมํ ฯ
อริยสจฺจสฺส ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย
ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโยติ ฯ

[๑๗๒๒] เย หิ เกจิ ภิกฺขเว สมณา วา พฺราหฺมณา วา
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ เต อญฺญสฺส สมณสฺส วา(
พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ๑ อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ
ปสฺสํ ปสฺสตีติ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ตูลปิจุ วา กปฺปาสปิจุ วา
ลหุโก วาตุปาทาโน สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต ตเมนํ ปุรตฺถิโม วาโต
ปจฺฉิเมน สํหเรยฺย ปจฺฉิโม วาโต ปุรตฺถิเมน สํหเรยฺย อุตฺตโร
วาโต ทกฺขิเณน สํหเรยฺย ทกฺขิโณ วาโต อุตฺตเรน สํหเรยฺย ฯ
ตํ กิสฺส เหตุ ฯ ลหุกตฺตา ภิกฺขเว กปฺปาสปิจุโน ฯ เอวเมว
โข ภิกฺขเว เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิทํ
ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ เต อญฺญสฺส สมณสฺส วา
พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ
ปสฺสํ ปสฺสตีติ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ อทิฏฺฐตฺตา ภิกฺขเว จตุนฺนํ
อริยสจฺจานํ ฯ

[๑๗๒๓] เย จ โข เกจิ ภิกฺขเว สมณา วา พฺราหฺมณา วา
อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี
ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา
#๑ ม. ยุ. อุลฺโลเกนฺติ ฯ เอวมุปริปิ ฯ
พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ
ปสฺสํ ปสฺสตีติ ฯ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา
คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปิ ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย
อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ เนว [๑] สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย
น สมฺปจาเลยฺย ปจฺฉิมาย เจปิ ทิสาย ฯเปฯ อุตฺตราย เจปิ
ทิสาย ฯ ทกฺขิณาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ
เนว สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย ฯ ตํ กิสฺส
เหตุ ฯ คมฺภีรตฺตา ภิกฺขเว เนมสฺส สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส ฯ
เอวเมว โข ภิกฺขเว เย ๒ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิทํ
ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ
ยถาภูตํ ปชานนฺติ เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส
วา มุขํ โอโลเกนฺติ อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตีติ ฯ
ตํ กิสฺส เหตุ ฯ สุทิฏฺฐตฺตา ภิกฺขเว จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ฯ
กตเมสํ จตุนฺนํ ฯ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ฯเปฯ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาย
อริยสจฺจสฺส ฯ ตสฺมา ติห ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ
โยโค กรณีโย ฯเปฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค
กรณีโยติ ฯ