[๙๘] อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา ฯเปฯ เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ โลโก โลโกติ ภนฺเต
วุจฺจติ กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต โลโกติ วุจฺจตีติ ฯ ลุชฺชตีติ
โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ ฯ กิญฺจ ลุชฺชติ จกฺขุํ โข
ภิกฺขุ ลุชฺชติ รูปา ลุชฺชนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ ลุชฺชติ จกฺขุสมฺผสฺโส
#๑ ม. ยุ. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ๒ ม. ยุ. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ ๓ ม. วุสฺสตีติ ฯ
ลุชฺชติ ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา
ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ ฯเปฯ ชิวฺหา ลุชฺชติ ฯเปฯ
มโน ลุชฺชติ ธมฺมา ลุชฺชนฺติ มโนวิญฺญาณํ ลุชฺชติ
มโนสมฺผสฺโส ลุชฺชติ ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ
เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ ฯ
ปลุชฺชตีติ ๑ โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตีติ ฯ นวมํ ฯ

[๙๙] อถ โข อายสฺมา ผคฺคุโน ฯเปฯ เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข
อายสฺมา ผคฺคุโน ภควนฺตํ เอตทโวจ อตฺถิ นุ โข ภนฺเต ตํ
จกฺขุํ เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ
ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน
ปญฺญเปยฺย ๒ ฯเปฯ อตฺถิ นุ โข ภนฺเต สา ชิวฺหา ยาย ชิวฺหาย
อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฯเปฯ ปญฺญเปยฺย ฯเปฯ อตฺถิ นุ
โข โส ภนฺเต มโน เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต
ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต
ปญฺญาปยมาโน ปญฺญเปยฺยาติ ฯ

[๑๐๐] นตฺถิ นุ โข ตํ ผคฺคุน จกฺขุํ เยน จกฺขุนา อตีเต
พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ
สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญเปยฺยาติ ฯเปฯ นตฺถิ โข
สา ผคฺคุน ชิวฺหา ยาย ชิวฺหาย อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต
ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต
#๑ ม. ยุ. ลุชฺชตีติ ฯ ๒ ม. ยุ. ปญฺญาเปยฺย ฯ เอวมุปริปี ฯ
ปญฺญาปยมาโน ปญฺญเปยฺย ฯเปฯ นตฺถิ โข โส ผคฺคุน มโน
เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม
ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญเปยฺยาติ ฯ
ทสมํ ฯ
คิลานวคฺโค ตติโย ฯ
ตสฺสุทฺทานํ
คิลาเนน เทฺว วุตฺตา ราเธน อปเร ตโย
อวิชฺชาย จ เทฺว วุตฺตา ภิกฺขุ โลโก จ ผคฺคุโนติ ฯ
__________________
ฉนฺนวคฺโค จตุตฺโถ

[๑๐๑] อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ฯเปฯ
เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ
เอตทโวจ โลโก โลโกติ ภนฺเต วุจฺจติ กิตฺตาวตา นุ โข
ภนฺเต โลโกติ วุจฺจตีติ ฯ ยํ โข อานนฺท ปโลกธมฺมํ อยํ
วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก ฯ กิญฺจานนฺท ปโลกธมฺมํ จกฺขุํ
โข อานนฺท ปโลกธมฺมํ รูปา ปโลกธมฺมา จกฺขุวิญฺญาณํ
ปโลกธมฺมํ จกฺขุสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา
ฯเปฯ ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ ฯเปฯ ชิวฺหา ปโลกธมฺมา
รสา ปโลกธมฺมา ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ ชิวฺหาสมฺผสฺโส
ปโลกธมฺโม ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา ฯเปฯ ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ
ฯเปฯ มโน ปโลกธมฺโม ธมฺมา ปโลกธมฺมา มโนวิญฺญาณํ
ปโลกธมฺมํ มโนสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา
อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ
วา ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ ฯ ยํ โข อานนฺท ปโลกธมฺมํ อยํ
วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโกติ ฯ ปฐมํ ฯ

[๑๐๒] อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ฯเปฯ ภควนฺตํ เอตทโวจ
สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโกติ ภนฺเต วุจฺจติ กิตฺตาวตา นุ
โข ภนฺเต สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตีติ ฯ ยสฺมา จ โข อานนฺท
สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ
วุจฺจติ ฯ กิญฺจ อานนฺท สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา
จกฺขุํ โข อานนฺท สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา รูปา
สุญฺญา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ
อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ อตฺเตน วา
อตฺตนิเยน วา ฯเปฯ ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ
เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน
วา อตฺตนิเยน วา ฯ ยสฺมา [๑] โข อานนฺท สุญฺญํ อตฺเตน วา
อตฺตนิเยน วา ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตีติ ฯ ทุติยํ ฯ

[๑๐๓] เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ฯเปฯ
ภควนฺตํ เอตทโวจ สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ
เทเสตุ ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต
อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺยนฺติ ฯ ตํ กึ มญฺญสิ อานนฺท จกฺขุํ
นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ ฯ อนิจฺจํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ
วา ตํ สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ
กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม
อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วาติ ฯ
อนิจฺจา ภนฺเต ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุสมฺผสฺโส ยมฺปิทํ
จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ
วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ ฯ อนิจฺจํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ
#๑ ม. ยุ. จ ฯ
ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ
วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ
เอโส เม อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯเปฯ ชิวฺหา นิจฺจา
วา อนิจฺจา วาติ ฯ อนิจฺจา ภนฺเต ฯเปฯ ชิวฺหาวิญฺญาณํ
ชิวฺหาสมฺผสฺโส ฯเปฯ ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ
เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา
อนิจฺจํ วาติ ฯ อนิจฺจํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ
สุขํ วาติ ฯ ทุกฺขํ ภนฺเต ฯ ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ
กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม
อตฺตาติ ฯ โน เหตํ ภนฺเต ฯ เอวํ ปสฺสํ อานนฺท สุตวา
อริยสาวโก จกฺขุสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ จกฺขุวิญฺญาเณปิ
นิพฺพินฺทติ จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ ฯเปฯ ยมฺปิทํ
มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ
วา ตสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจติ ฯ
วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ ฯ ขีณา ชาติ วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ
กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ ฯ ตติยํ ฯ

[๑๐๔] เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ฯ
เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ สารีปุตฺโต อายสฺมา
จ มหาจุนฺโท อายสฺมา จ ฉนฺโน คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺติ ฯ
เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ฉนฺโน อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต
พาฬฺหคิลาโน ฯ อถ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต สายณฺหสมยํ
ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหาจุนฺโท เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาจุนฺทํ เอตทโวจ อายามาวุโส จุนฺท
เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมิสฺสาม คิลานปุจฺฉกาติ ฯ เอวมาวุโสติ
โข อายสฺมา มหาจุนฺโท อายสฺมโต สารีปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสิ ฯ
อถ โข อายสฺมา จ สารีปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท
เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมึสุ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน
นิสีทึสุ ฯ นิสชฺช โข อายสฺมา สารีปุตฺโต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ
เอตทโวจ กจฺจิ เต อาวุโส ฉนฺน ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ
กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ ปฏิกฺกโม สานํ
ปญฺญายติ โน อภิกฺกโมติ ฯ

[๑๐๕] น เม อาวุโส สารีปุตฺต ขมนียํ น ยาปนียํ พาฬฺหา
เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ อภิกฺกโม สานํ
ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโมติ ๑ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส พลวา ปุริโส
ติเณฺหน สิขเรน มุทฺธนํ ๒ อภิมตฺเถยฺย เอวเมว โข เม ๓ อาวุโส
อธิมตฺตา วาตา มุทฺธนิ ๔ อุปหนนฺติ ๕ ฯ น เม อาวุโส ขมนียํ น
ยาปนียํ ฯเปฯ โน ปฏิกฺกโมติ ๖ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส พลวา
ปุริโส ทเฬฺหน วรตฺตกฺขนฺเธน สีเส สีสเวฐํ ทเทยฺย เอวเมว
โข อาวุโส อธิมตฺตา วาตา ๗ สีเส สีสเวทนา ฯ น เม อาวุโส
#๑-๖ ม. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ยุ. มุทฺธานํ ฯ ม. มุทฺธนิ ฯ
#๓ ม. ยุ. เมสทฺโท นตฺถิ ฯ ๔ ยุ. มุทฺธานํ ฯ ๕ ม. อูหนนฺติ ฯ ๖ ม. อยํ
#ปาโฐ นตฺถิ ฯ ยุ. เม ฯ
ขมนียํ น ยาปนียํ ฯเปฯ โน ปฏิกฺกโมติ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส
ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา ติเณฺหน โควิกนฺตเนน
กุจฺฉึ ปริกนฺเตยฺย เอวเมว โข เม อาวุโส ๑ อธิมตฺตา วาตา
กุจฺฉึ ปริกนฺตนฺติ ฯ น เม อาวุโส ขมนียํ น ยาปนียํ ฯเปฯ
โน ปฏิกฺกโมติ ฯ เสยฺยถาปิ อาวุโส เทฺว พลวนฺโต ปุริสา
ทุพฺพลตรํ ปุริสํ นานา พาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุยา สนฺตาเปยฺยุํ
สํปริตาเปยฺยุํ เอวเมว โข เม ๒ อาวุโส อธิมตฺโต กายสฺมึ
ฑาโห ฯ น เม อาวุโส ขมนียํ น ยาปนียํ พาฬฺหา เม ทุกฺขา
เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ อภิกฺกโม สานํ ปญฺญายติ
โน ปฏิกฺกโมติ ฯ สตฺถํ อาวุโส สารีปุตฺต อาหริสฺสามิ นาวกงฺขามิ
ชีวิตนฺติ ๓ [๔] อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ ฯ

[๑๐๖] ยาเปตายสฺมา ฉนฺโน ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ
อิจฺฉาม สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ
อหํ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ โภชนานิ ปริเยสิสฺสามิ สเจ
อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อหํ อายสฺมโต
ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ เภสชฺชานิ ปริเยสิสฺสามิ สเจ อายสฺมโต
ฉนฺนสฺส นตฺถิ ปฏิรูปา อุปฏฺฐากา อหํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ
อุปฏฺฐหิสฺสามิ มา จ ๕ อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ ยาเปตายสฺมา
ฉนฺโน ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิจฺฉามาติ ฯ
น เม อาวุโส สารีปุตฺต นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ อตฺถิ เม
#๑ ม. เม อาวุโสติ ปททฺวยํ นตฺถิ ฯ ๒ ม. เมสทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ยุ. ชีวิตุนฺติ ฯ
#๔ ม. ยุ. มา ฯ ๕ ม. ยุ. จสทฺโท นตฺถิ ฯ
สปฺปายานิ โภชนานิ นปิ เม นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อตฺถิ
เม สปฺปายานิ เภสชฺชานิ นปิ เม นตฺถิ ปฏิรูปา อุปฏฺฐากา
อตฺถิ เม ปฏิรูปา อุปฏฺฐากา ฯ อปิ จ เม อาวุโส สตฺถา
ปริจิณฺโณ ทีฆรตฺตํ มนาเปเนว โน อมนาเปน ฯ เอตํ หิ
อาวุโส สาวกสฺส ปฏิรูปํ ยํ สตฺถารํ ปริจเรยฺย มนาเปเนว
โน อมนาเปน ตํ ๑ อนุปวชฺชํ ฉนฺโน ภิกฺขุ สตฺถํ อาหริสฺสตีติ
เอวเมตํ อาวุโส สารีปุตฺต ธาเรหีติ ฯ

[๑๐๗] ปุจฺเฉยฺยาม มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ กิญฺจิเทว เทสํ
สเจ อายสฺมา ฉนฺโน โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายาติ ฯ
ปุจฺฉาวุโส สารีปุตฺต สุตฺวา เวทยามาติ ๒ ฯ จกฺขุํ อาวุโส ฉนฺน
จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม เอตํ มม
เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสสิ ฯเปฯ ชิวฺหํ อาวุโส
ฉนฺน ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม เอตํ มม
เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสสิ ฯเปฯ มนํ อาวุโส
ฉนฺน มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม เอตํ มม
เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสสีติ ฯ จกฺขุํ อาวุโส
สารีปุตฺต จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม เนตํ
มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามิ ฯเปฯ ชิวฺหํ
อาวุโส สารีปุตฺต ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม
#๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๒ สี. เทสิสฺสามีติ ฯ ม. ยุ. เวทิสฺสามาติ ฯ
เนตํ มม เนโสหมสฺมิ ฯเปฯ มนํ อาวุโส สารีปุตฺต
มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม เนตํ มม
เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ ฯ