[๑๗] เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ
๖. วิตักกติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๑๘] สภาวธรรมที่ไม่ใช่มีทั้งวิตกและวิจารอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีทั้งวิตกและ
วิจารเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ
สภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ
สภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ)
[๑๙] เหตุปัจจัย มี ๔๘ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๔๕ วาระ
อธิปติปัจจัย มี ๔๗ วาระ ฯลฯ
ปุเรชาตปัจจัย มี ๔๔ วาระ
อาเสวนปัจจัย มี ๔๔ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๔๘ วาระ
๗. ปีติติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๐] สภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยปีติอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยปีติ
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคตด้วยสุข ฯลฯ อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สหรคต
ด้วยอุเบกขา (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๔๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๔๙ วาระ

๘. ทัสสนติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๑] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรค
เบื้องบน ๓ (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ
๙. ทัสสนเหตุติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๒] … อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรค
เบื้องบน ๓ (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๓๑ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๘ วาระ
อธิปติปัจจัย มี ๒๙ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๓๑ วาระ
๑๐. อาจยคามิติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๓] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และนิพพาน (ย่อ)

เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ
๑๑. เสกขติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๔] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคล ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นของอเสขบุคคล ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคล (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
อาเสวนปัจจัย มี ๑๗ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ
๑๒. ปริตตติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๕] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นปริตตะ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นมหัคคตะ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอัปปมาณะ (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๓๒ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๗ วาระ
อธิปติปัจจัย มี ๒๗ วาระ ฯลฯ
อัญญมัญญปัจจัย มี ๓๐ วาระ ฯลฯ
ปุเรชาตปัจจัย มี ๒๔ วาระ
อาเสวนปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๓๒ วาระ

๑๓. ปริตตารัมมณติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๖] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีปริตตะเป็นอารมณ์ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมหัคคตะเป็นอารมณ์ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๔๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๔๙ วาระ
๑๔. หีนติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๗] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นต่ำ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นกลาง ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นประณีต (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ
๑๕. มิจฉัตตติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๘] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีสภาวะผิดและให้ผลแน่นอน ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้น (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๒๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๒๔ วาระ ฯลฯ
วิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒๙ วาระ

๑๖. มัคคารัมมณติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๒๙] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมรรคเป็นเหตุ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมรรคเป็นอธิบดี (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๔๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๔๙ วาระ
๑๗. อุปปันนติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๓๐] สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้น
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้น
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่
มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่มิใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอน
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนเกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่
ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่ไม่ใช่จัก
เกิดขึ้นแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่
ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

สภาวธรรมที่มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่
มิใช่ยังไม่เกิดขึ้นและที่ไม่ใช่จักเกิดขึ้นแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓) (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ
๑๘. อตีตติกะ ๑๗. ปฏิจจวารเป็นต้น
[๓๑] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตเกิดขึ้นเพราะ
เหตุปัจจัย (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็นอนาคต
โดยเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็น
อนาคตโดยเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น
อดีตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น
อนาคตโดยเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นอดีตและที่ไม่เป็นอนาคตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น
อดีตและที่ไม่เป็นอนาคตโดยเหตุปัจจัย (๓) (ย่อ)

[๓๒] เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๑๘ วาระ
อธิปติปัจจัย มี ๑๘ วาระ ฯลฯ
นิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ
อุปนิสสยปัจจัย มี ๑๘ วาระ
ปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ
๑๙. อตีตารัมมณติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๓๓] … อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์ ฯลฯ
… อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์ (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๔๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๔๙ วาระ
๒๐. อัชฌัตตติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๓๔] สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นภายในตนอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นภายในตน
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นภายนอกตนอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เป็นภายนอกตน
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ
๒๑. อัชฌัตตารัมมณติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๓๕] สภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่
มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

สภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มี
ธรรมภายในตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๒)
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรม
ภายนอกตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีธรรม
ภายนอกตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๒) (ย่อ)
เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ
๒๒. สนิทัสสนติกะ ๑. ปฏิจจวาร
[๓๖] สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้
และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบ
ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และ
กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้อาศัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้อาศัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๖)
[๓๗] สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้
แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่
กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่
กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้อาศัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้อาศัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๖)
[๓๘] สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็น
ไม่ได้และกระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และ
กระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และ
กระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๖ วาระ
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบ
ได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๖ วาระ
สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบ
ได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๖ วาระ (ย่อ)
[๓๙] เหตุปัจจัย มี ๓๐ วาระ
อารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ
อัญญมัญญปัจจัย มี ๒๕ วาระ ฯลฯ
อวิคตปัจจัย มี ๓๐ วาระ
(พึงนับเหมือนสหชาตวาร ปัจจยวาร นิสสยวาร สังสัฏฐวาร สัมปยุตตวาร
และปัญหาวารในกุสลติกะที่นับไว้แล้ว)
ธัมมปัจจนียะ ติกปัฏฐาน จบ

พระอภิธรรมปิฎก
ธัมมปัจจนียะ ทุกปัฏฐาน
__________
ขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. เหตุทุกะ ๑๗. ปฏิจจวารเป็นต้น
ปัจจยจตุกกนัย – เหตุปัจจัย
[๑] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
ได้แก่ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้น ฯลฯ
ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ … (พึงเพิ่ม
ข้อความจนถึงมหาภูตรูป)
สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
ได้แก่ เหตุอาศัยขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะ
เหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุ
เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓)
สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย