๓. ปริญญาวาร
๑. ปัจจุปปันนวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นปัจจุบัน
[๒๔๙] อนุ. บุคคลใดกำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็กำลังกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
ปฏิ. บุคคลใดกำลังกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ
ใช่ไหม
วิ. ใช่
อนุ. บุคคลใดไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่กำลังกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
ปฏิ. บุคคลใดไม่ใช่กำลังกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่กำลังกำหนด
รู้จักขายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
๒. อตีตวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นอดีต
[๒๕๐] อนุ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็เคยกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
ปฏิ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็เคยกำหนดรู้จักขายตนะ
ใช่ไหม
วิ. ใช่
อนุ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่เคยกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่

ปฏิ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่เคยกำหนดรู้
จักขายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
๓. อนาคตวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นอนาคต
[๒๕๑] อนุ. บุคคลใดจักกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็จักกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
ปฏิ. บุคคลใดจักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็จักกำหนดรู้จักขายตนะ
ใช่ไหม
วิ. ใช่
อนุ. บุคคลใดไม่ใช่จักกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
ปฏิ. บุคคลใดไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้
จักขายตนะใช่ไหม
วิ. ใช่
๔. ปัจจุปปันนาตีตวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นปัจจุบันและที่เป็นอดีต
[๒๕๒] อนุ. บุคคลใดกำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็เคยกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่
ปฏิ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ
ใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่

อนุ. บุคคลใดไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่เคยกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. อรหันตบุคคลไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ แต่มิใช่ไม่เคยกำหนดรู้
โสตายตนะ เว้นบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและอรหันตบุคคลแล้ว
บุคคลที่เหลือไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะและก็ไม่เคยกำหนดรู้โสตายตนะ
ปฏิ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่กำลังกำหนดรู้
จักขายตนะใช่ไหม
วิ. บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคไม่เคยกำหนดรู้โสตายตนะ แต่มิ
ใช่ไม่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ เว้นบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและอรหันต-
บุคคลแล้ว บุคคลที่เหลือไม่เคยกำหนดรู้โสตายตนะและก็ไม่ใช่กำลังกำหนดรู้
จักขายตนะก็ใช่
๕. ปัจจุปปันนานาคตวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นปัจจุบันและที่เป็นอนาคต
[๒๕๓] อนุ. บุคคลใดกำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็จักกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่
ปฏิ. บุคคลใดจักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็กำลังกำหนดรู้จักขายตนะใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่
อนุ. บุคคลใดไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. บุคคลผู้จักได้มรรคไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ แต่มิใช่จักไม่กำหนดรู้
โสตายตนะ อรหันตบุคคลและบุคคลผู้เป็นปุถุชนซึ่งจักไม่ได้มรรคไม่ใช่กำลังกำหนดรู้
จักขายตนะและก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ

ปฏิ. บุคคลใดไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่กำลังกำหนดรู้
จักขายตนะใช่ไหม
วิ. บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ แต่
มิใช่ไม่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ อรหันตบุคคลและบุคคลผู้เป็นปุถุชนซึ่งจักไม่ได้
มรรคไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะและก็ไม่ใช่กำลังกำหนดรู้จักขายตนะ
๖. อตีตานาคตวาร
ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นอดีตและที่เป็นอนาคต
[๒๕๔] อนุ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็จักกำหนดรู้
โสตายตนะใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่
ปฏิ. บุคคลใดจักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็เคยกำหนดรู้จักขายตนะใช่ไหม
วิ. ไม่ใช่
อนุ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตา-
ยตนะใช่ไหม
วิ. บุคคลผู้จักได้มรรคไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ แต่มิใช่จักไม่กำหนดรู้
โสตายตนะ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและบุคคลผู้เป็นปุถุชนซึ่งจักไม่
ได้มรรคไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะและก็ไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ
ปฏิ. บุคคลใดไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ บุคคลนั้นก็ไม่เคยกำหนดรู้
จักขายตนะใช่ไหม
วิ. อรหันตบุคคลไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะ แต่มิใช่ไม่เคยกำหนดรู้
จักขายตนะ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและบุคคลผู้เป็นปุถุชนซึ่งจักไม่
ได้มรรคไม่ใช่จักกำหนดรู้โสตายตนะและก็ไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ
ปริญญาวาร จบ
อายตนยมก จบ

ธาตุยมก
๑. ปัณณัตติวารอุทเทส
[๑] ธาตุ ๑๘ คือ
๑. จักขุธาตุ ๒. โสตธาตุ
๓. ฆานธาตุ ๔. ชิวหาธาตุ
๕. กายธาตุ ๖. รูปธาตุ
๗. สัททธาตุ ๘. คันธธาตุ
๙. รสธาตุ ๑๐. โผฏฐัพพธาตุ
๑๑. จักขุวิญญาณธาตุ ๑๒. โสตวิญญาณธาตุ
๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ
๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ
๑๗. มโนวิญญาณธาตุ ๑๘. ธัมมธาตุ
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
[๒] จักขุเป็นจักขุธาตุใช่ไหม จักขุธาตุเป็นจักขุใช่ไหม
โสตะเป็นโสตธาตุใช่ไหม โสตธาตุเป็นโสตะใช่ไหม
ฯลฯ
จักขุวิญญาณเป็นจักขุวิญญาณธาตุใช่ไหม
จักขุวิญญาณธาตุเป็นจักขุวิญญาณใช่ไหม
ฯลฯ
มโนเป็นมโนธาตุใช่ไหม มโนธาตุเป็นมโนใช่ไหม
มโนวิญญาณเป็นมโนวิญญาณธาตุใช่ไหม
มโนวิญญาณธาตุเป็นมโนวิญญาณใช่ไหม
ธรรมเป็นธัมมธาตุใช่ไหม ธัมมธาตุเป็นธรรมใช่ไหม (๑๐)

ปัจจนีกะ
[๓] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุธาตุ ไม่เป็นจักขุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นโสตธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตธาตุ ไม่เป็นโสตะใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุวิญญาณ ไม่เป็นจักขุวิญญาณธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุวิญญาณธาตุ ไม่เป็นจักขุวิญญาณใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโน ไม่เป็นมโนธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนธาตุ ไม่เป็นมโนใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนวิญญาณ ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมธาตุ ไม่เป็นธรรมใช่ไหม (๑๑)
๒. ปทโสธนมูลจักกวาร
อนุโลม
[๔] จักขุเป็นจักขุธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นโสตธาตุใช่ไหม
ฯลฯ
จักขุเป็นจักขุธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นธัมมธาตุใช่ไหม (๑๒)
(พึงผูกเป็นจักกนัยในธาตุยมกนี้เหมือนในอายตนยมก)

ปัจจนีกะ
[๕] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นโสตธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นฆานธาตุใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุใช่ไหม (๑๓)
(พึงผูกเป็นจักกนัย)
๓. สุทธธาตุวาร
อนุโลม
[๖] จักขุเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นจักขุใช่ไหม
โสตะเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นโสตะใช่ไหม
ฆานะเป็นธาตุใช่ไหม
ฯลฯ
ชิวหาเป็นธาตุใช่ไหม
กายเป็นธาตุใช่ไหม รูปเป็นธาตุใช่ไหม

สัททะเป็นธาตุใช่ไหม คันธะเป็นธาตุใช่ไหม
รสะเป็นธาตุใช่ไหม โผฏฐัพพะเป็นธาตุใช่ไหม
จักขุวิญญาณเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นจักขุวิญญาณใช่ไหม
โสตวิญญาณเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นโสตวิญญาณใช่ไหม
ฆานวิญญาณ …
ชิวหาวิญญาณ …
กายวิญญาณ …
มโนเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นมโนใช่ไหม
มโนวิญญาณเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นมโนวิญญาณใช่ไหม
ธรรมเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นธรรมใช่ไหม (๑๔)
ปัจจนีกะ
[๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นโสตะใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นฆานะ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นชิวหา …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นกาย …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นรูป …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นสัททะ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันธะ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นรสะ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะ …

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุวิญญาณ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุวิญญาณใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตวิญญาณ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นฆานวิญญาณ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นชิวหาวิญญาณ …
สภาวธรรมที่ไม่เป็นกายวิญญาณ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นกายวิญญาณใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโน ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนวิญญาณ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นธรรมใช่ไหม (๑๕)
๔. สุทธธาตุมูลจักกวาร
อนุโลม
[๘] จักขุเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นโสตะใช่ไหม
ฯลฯ
จักขุเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นธรรมใช่ไหม
ฯลฯ
ธรรมเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นจักขุใช่ไหม
ฯลฯ
ธรรมเป็นธาตุใช่ไหม ธาตุเป็นมโนวิญญาณใช่ไหม (๑๖)
(พึงผูกเป็นจักกนัย)

ปัจจนีกะ
[๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นโสตะใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นฆานะใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นธรรมใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุใช่ไหม
ฯลฯ
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธาตุใช่ไหม
สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณใช่ไหม (๑๗)
(พึงผูกเป็นจักกนัย)
ปวัตติวารอุทเทส จบ
๑. ปัณณัตติวารนิทเทส
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
[๑๐] อนุ. จักขุเป็นจักขุธาตุใช่ไหม
วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เป็นจักขุแต่ไม่เป็นจักขุธาตุ จักขุธาตุเป็นจักขุก็ใช่
เป็นจักขุธาตุก็ใช่