พุทธธรรมสงฆ์
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 17 (เล่ม 31)

อนิจจานุปัสสนาในชราและมรณะควรรู้ยิ่ง ทุกขานุปัสสนาในชราและมรณะ …
อนัตตานุปัสสนาในชราและมรณะ … นิพพิทานุปัสสนาในชราและมรณะ …
วิราคานุปัสสนาในชราและมรณะ … นิโรธานุปัสสนาในชราและมรณะ …
ปฏินิสสัคคานุปัสสนาในชราและมรณะควรรู้ยิ่ง
[๑๐] ความเกิดขึ้นควรรู้ยิ่ง ความเป็นไป … นิมิต (เครื่องหมาย) … กรรม
เป็นเครื่องประมวลมา … ปฏิสนธิ … คติ (ภพที่ไปเกิด) … ความบังเกิด … ความ
อุบัติ … ความเกิด … ความแก่ … ความเจ็บไข้ … ความตาย … ความเศร้าโศก …
ความรำพัน … ความคับแค้นใจควรรู้ยิ่ง
ความไม่เกิดขึ้นควรรู้ยิ่ง ความไม่เป็นไป … อนิมิต (ความไม่มีเครื่องหมาย) …
ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมา … ความไม่มีปฏิสนธิ … อคติ (ความไม่มีภพ
ที่ไปเกิด) … ความไม่บังเกิด … ความไม่อุบัติ … ความไม่เกิด … ความไม่แก่ …
ความไม่เจ็บไข้ … ความไม่ตาย … ความไม่เศร้าโศก … ความไม่รำพัน … ความไม่คับ
แค้นใจควรรู้ยิ่ง
ความเกิดขึ้นควรรู้ยิ่ง ความไม่เกิดขึ้น … ความเป็นไป … ความไม่เป็นไป …
นิมิต … อนิมิต … กรรมเป็นเครื่องประมวลมา … ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมา
… ปฏิสนธิ … ความไม่มีปฏิสนธิ … คติ … อคติ … ความบังเกิด … ความไม่บังเกิด …
ความอุบัติ … ความไม่อุบัติ … ความเกิด … ความไม่เกิด … ความแก่ … ความไม่แก่
… ความเจ็บไข้ … ความไม่เจ็บไข้ … ความตาย … ความไม่ตาย … ความเศร้าโศก …
ความไม่เศร้าโศก … ความรำพัน … ความไม่รำพัน … ความคับแค้นใจ … ความไม่
คับแค้นใจควรรู้ยิ่ง
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์” … “ความเป็นไปเป็นทุกข์” … “นิมิต
เป็นทุกข์” …“กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นทุกข์” … “ปฏิสนธิเป็นทุกข์” …
“คติเป็นทุกข์” … “ความบังเกิดเป็นทุกข์” … “ความอุบัติเป็นทุกข์” … “ความเกิด
เป็นทุกข์” … “ความแก่เป็นทุกข์” … “ความเจ็บไข้เป็นทุกข์” … “ความตายเป็น
ทุกข์” … “ความเศร้าโศกเป็นทุกข์” … “ความรำพันเป็นทุกข์” ควรรู้ยิ่งว่า
“ความคับแค้นใจเป็นทุกข์”

17
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 18 (เล่ม 31)

ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข” … “ความไม่เป็นไปเป็นสุข” … “อนิมิต
เป็นสุข” … “ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นสุข” … “ความไม่มีปฏิสนธิ
เป็นสุข” … “อคติเป็นสุข” … “ความไม่บังเกิดเป็นสุข” … “ความไม่อุบัติเป็นสุข” …
“ความไม่เกิดเป็นสุข” … “ความไม่แก่เป็นสุข” … “ความไม่เจ็บไข้เป็นสุข” …
“ความไม่ตายเป็นสุข” … “ความไม่เศร้าโศกเป็นสุข” … “ความไม่รำพันเป็นสุข”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์ ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข” … “ความเป็น
ไปเป็นทุกข์ ความไม่เป็นไปเป็นสุข” … “นิมิตเป็นทุกข์ อนิมิตเป็นสุข” … “กรรม
เป็นเครื่องประมวลมาเป็นทุกข์ ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นสุข” …
“ปฏิสนธิเป็นทุกข์ ความไม่มีปฏิสนธิเป็นสุข” … “คติเป็นทุกข์ อคติเป็นสุข” …
“ความบังเกิดเป็นทุกข์ ความไม่บังเกิดเป็นสุข” … “ความอุบัติเป็นทุกข์ ความไม่
อุบัติเป็นสุข” … “ความเกิดเป็นทุกข์ ความไม่เกิดเป็นสุข” … “ความแก่เป็น
ทุกข์ ความไม่แก่เป็นสุข” … “ความเจ็บไข้เป็นทุกข์ ความไม่เจ็บไข้เป็นสุข” …
“ความตายเป็นทุกข์ ความไม่ตายเป็นสุข” … “ความเศร้าโศกเป็นทุกข์ ความไม่
เศร้าโศกเป็นสุข” … “ความรำพันเป็นทุกข์ ความไม่รำพันเป็นสุข” ควรรู้ยิ่งว่า
“ความคับแค้นใจเป็นทุกข์ ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย” … “ความเป็นไปเป็นภัย” … “นิมิตเป็นภัย”
… “กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นภัย” … “ปฏิสนธิเป็นภัย” … “คติเป็นภัย” …
“ความบังเกิดเป็นภัย” … “ความอุบัติเป็นภัย” … “ความเกิดเป็นภัย” … “ความแก่
เป็นภัย” … “ความเจ็บไข้เป็นภัย” … “ความตายเป็นภัย” … “ความเศร้าโศก
เป็นภัย” … “ความรำพันเป็นภัย” ควรรู้ยิ่งว่า “ความคับแค้นใจเป็นภัย”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่เกิดขึ้นปลอดภัย” … “ความไม่เป็นไปปลอดภัย” …
“อนิมิตปลอดภัย” … “ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาปลอดภัย” … “ความ
ไม่มีปฏิสนธิปลอดภัย” … “อคติปลอดภัย” … “ความไม่บังเกิดปลอดภัย” …
“ความไม่อุบัติปลอดภัย” … “ความไม่เกิดปลอดภัย” … “ความไม่แก่ปลอดภัย” …
“ความไม่เจ็บไข้ปลอดภัย” … “ความไม่ตายปลอดภัย” … “ความไม่เศร้าโศก
ปลอดภัย” … “ความไม่รำพันปลอดภัย” ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่คับแค้นใจปลอดภัย”

18
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 19 (เล่ม 31)

ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นปลอดภัย” … “ความเป็นไป
เป็นภัย ความไม่เป็นไปปลอดภัย” … “นิมิตเป็นภัย อนิมิตปลอดภัย” … “กรรม
เป็นเครื่องประมวลมาเป็นภัย ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาปลอดภัย” …
“ปฏิสนธิเป็นภัย ความไม่มีปฏิสนธิปลอดภัย” … “คติเป็นภัย อคติปลอดภัย” …
“ความบังเกิดเป็นภัย ความไม่บังเกิดปลอดภัย” … “ความอุบัติเป็นภัย ความไม่
อุบัติปลอดภัย” … “ความเกิดเป็นภัย ความไม่เกิดปลอดภัย” … “ความแก่เป็นภัย
ความไม่แก่ปลอดภัย” … “ความเจ็บไข้เป็นภัย ความไม่เจ็บไข้ปลอดภัย” … “ความ
ตายเป็นภัย ความไม่ตายปลอดภัย” … “ความเศร้าโศกเป็นภัย ความไม่เศร้าโศก
ปลอดภัย” … “ความรำพันเป็นภัย ความไม่รำพันปลอดภัย” ควรรู้ยิ่งว่า “ความ
คับแค้นใจเป็นภัย ความไม่คับแค้นใจปลอดภัย”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นอามิส๑” … “ความเป็นไปเป็นอามิส” … “นิมิต
เป็นอามิส” … “กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นอามิส” … “ปฏิสนธิเป็นอามิส” …
“คติเป็นอามิส” … “ความบังเกิดเป็นอามิส” … “ความอุบัติเป็นอามิส” … “ความ
เกิดเป็นอามิส” … “ความแก่เป็นอามิส” … “ความเจ็บไข้เป็นอามิส” … “ความ
ตายเป็นอามิส” … “ความเศร้าโศกเป็นอามิส” … “ความรำพันเป็นอามิส” ควรรู้
ยิ่งว่า “ความคับแค้นใจเป็นอามิส”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่เกิดขึ้นไม่เป็นอามิส” … “ความไม่เป็นไปไม่เป็นอามิส”…
“อนิมิตไม่เป็นอามิส” … “ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาไม่เป็นอามิส” …
“ความไม่มีปฏิสนธิไม่เป็นอามิส” … “อคติไม่เป็นอามิส” … “ความไม่บังเกิดไม่เป็น
อามิส” … “ความไม่อุบัติไม่เป็นอามิส” … “ความไม่เกิดไม่เป็นอามิส” … “ความ
ไม่แก่ไม่เป็นอามิส” … “ความไม่เจ็บไข้ไม่เป็นอามิส” … “ความไม่ตายไม่เป็น
อามิส” … “ความไม่เศร้าโศกไม่เป็นอามิส” … “ความไม่รำพันไม่เป็นอามิส” ควรรู้
ยิ่งว่า “ความไม่คับแค้นใจไม่เป็นอามิส”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นอามิส ความไม่เกิดขึ้นไม่เป็นอามิส” … “ความ
เป็นไปเป็นอามิส ความไม่เป็นไปไม่เป็นอามิส” … “นิมิตเป็นอามิส อนิมิตไม่เป็น
เชิงอรรถ :
๑ เป็นอามิส ในที่นี้หมายถึงสภาวะที่ไม่พ้นไปจากการเกี่ยวข้องอยู่ในวัฏฏะและโลก (ขุ.ป.อ. ๑/๑๐/๑๐๓)

19
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 20 (เล่ม 31)

อามิส” … “กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นอามิส ความไม่มีกรรมเป็นเครื่อง
ประมวลมาไม่เป็นอามิส” … “ปฏิสนธิเป็นอามิส ความไม่มีปฏิสนธิไม่เป็นอามิส” …
“คติเป็นอามิส อคติไม่เป็นอามิส” … “ความบังเกิดเป็นอามิส ความไม่บังเกิดไม่
เป็นอามิส” … “ความอุบัติเป็นอามิส ความไม่อุบัติไม่เป็นอามิส” … “ความเกิด
เป็นอามิส ความไม่เกิดไม่เป็นอามิส” … “ความแก่เป็นอามิส ความไม่แก่ไม่เป็น
อามิส” … “ความเจ็บไข้เป็นอามิส ความไม่เจ็บไข้ไม่เป็นอามิส” … “ความตายเป็น
อามิส ความไม่ตายไม่เป็นอามิส” … “ความเศร้าโศกเป็นอามิส ความไม่เศร้าโศก
ไม่เป็นอามิส” … “ความรำพันเป็นอามิส ความไม่รำพันไม่เป็นอามิส” ควรรู้ยิ่งว่า
“ความคับแค้นใจเป็นอามิส ความไม่คับแค้นใจไม่เป็นอามิส”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร” … “ความเป็นไปเป็นสังขาร” … “นิมิต
เป็นสังขาร” … “กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นสังขาร” … “ปฏิสนธิเป็นสังขาร” …
“คติเป็นสังขาร” … “ความบังเกิดเป็นสังขาร” … “ความอุบัติเป็นสังขาร” …
“ความเกิดเป็นสังขาร” … “ความแก่เป็นสังขาร” … “ความเจ็บไข้เป็นสังขาร” …
“ความตายเป็นสังขาร” … “ความเศร้าโศกเป็นสังขาร” … “ความรำพันเป็นสังขาร”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความคับแค้นใจเป็นสังขาร”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน” … “ความไม่เป็นไปเป็นนิพพาน” …
“อนิมิตเป็นนิพพาน” … “ความไม่มีกรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นนิพพาน” …
“ความไม่มีปฏิสนธิเป็นนิพพาน” … “อคติเป็นนิพพาน” … “ความไม่บังเกิดเป็น
นิพพาน” … “ความไม่อุบัติเป็นนิพพาน” … “ความไม่เกิดเป็นนิพพาน” … “ความ
ไม่แก่เป็นนิพพาน” … “ความไม่เจ็บไข้เป็นนิพพาน” … “ความไม่ตายเป็นนิพพาน” …
“ความไม่เศร้าโศกเป็นนิพพาน” … “ความไม่รำพันเป็นนิพพาน” ควรรู้ยิ่งว่า
“ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน”
ควรรู้ยิ่งว่า “ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน” … “ความ
เป็นไปเป็นสังขาร ความไม่เป็นไปเป็นนิพพาน” … “นิมิตเป็นสังขาร อนิมิตเป็น
นิพพาน” … “กรรมเป็นเครื่องประมวลมาเป็นสังขาร ความไม่มีกรรมเป็นเครื่อง
ประมวลมาเป็นนิพพาน” … “ปฏิสนธิเป็นสังขาร ความไม่มีปฏิสนธิเป็นนิพพาน” …
“คติเป็นสังขาร อคติเป็นนิพพาน” … “ความบังเกิดเป็นสังขาร ความไม่บังเกิดเป็น

20
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 21 (เล่ม 31)

นิพพาน” … “ความอุบัติเป็นสังขาร ความไม่อุบัติเป็นนิพพาน” … “ความเกิดเป็น
สังขาร ความไม่เกิดเป็นนิพพาน” … “ความแก่เป็นสังขาร ความไม่แก่เป็นนิพพาน”
… “ความเจ็บไข้เป็นสังขาร ความไม่เจ็บไข้เป็นนิพพาน” … “ความตายเป็นสังขาร
ความไม่ตายเป็นนิพพาน” … “ความเศร้าโศกเป็นสังขาร ความไม่เศร้าโศกเป็น
นิพพาน” … “ความรำพันเป็นสังขาร ความไม่รำพันเป็นนิพพาน” ควรรู้ยิ่งว่า
“ความคับแค้นใจเป็นสังขาร ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน”
ปฐมภาณวาร จบ
[๑๑] สภาวะที่ควรกำหนดควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นบริวาร … สภาวะที่เต็มรอบ
… สภาวะที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่าน … สภาวะที่ประคองไว้ …
สภาวะที่ไม่กระจัดกระจายไป … สภาวะที่ไม่ขุ่นมัว … สภาวะที่ไม่หวั่นไหว …
สภาวะที่ตั้งอยู่ด้วยอำนาจความปรากฏแห่งจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็น
อารมณ์ … สภาวะที่เป็นโคจร … สภาวะที่ละ … สภาวะที่สละ … สภาวะที่ออก …
สภาวะที่หลีกไป … สภาวะที่ละเอียด … สภาวะที่ประณีต … สภาวะที่หลุดพ้น …
สภาวะที่ไม่มีอาสวะ … สภาวะเครื่องข้าม … สภาวะที่ไม่มีนิมิต … สภาวะอันไม่มีที่ตั้ง
… สภาวะที่ว่าง … สภาวะที่มีรสเป็นอย่างเดียวกัน … สภาวะที่ไม่ล่วงเลยกัน …
สภาวะที่เป็นคู่กัน … สภาวะที่นำออก … สภาวะที่เป็นเหตุ … สภาวะที่เห็น …
สภาวะที่เป็นใหญ่ควรรู้ยิ่ง
[๑๒] สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งสมถะควรรู้ยิ่ง สภาวะที่พิจารณาเห็นแห่ง
วิปัสสนา … สภาวะที่มีรสเป็นอย่างเดียวกันแห่งสมถะและวิปัสสนา … สภาวะที่ไม่
ล่วงเลยกันแห่งธรรมที่เป็นคู่กัน … สภาวะที่สมาทานแห่งสิกขา … สภาวะที่เป็น
โคจรแห่งอารมณ์ … สภาวะที่ประคองจิตซึ่งย่อท้อ … สภาวะที่ข่มจิตที่ฟุ้งซ่าน …
สภาวะที่คุมจิตอันบริสุทธิ์จากความย่อท้อและความฟุ้งซ่านทั้ง ๒ ประการ …
สภาวะที่บรรลุคุณวิเศษ … สภาวะที่รู้แจ้งอริยมรรคอันยอดเยี่ยม … สภาวะที่ตรัสรู้
สัจจะ … สภาวะที่ให้จิตตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธควรรู้ยิ่ง

21
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 22 (เล่ม 31)

สภาวะที่น้อมใจเชื่อแห่งสัทธินทรีย์ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่ประคองไว้แห่งวิริยินทรีย์ …
สภาวะที่ตั้งมั่นแห่งสตินทรีย์ … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งสมาธินทรีย์ … สภาวะที่เห็น
แห่งปัญญินทรีย์ควรรู้ยิ่ง
สภาวะที่ไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธาแห่งสัทธาพละควรรู้ยิ่ง สภาวะที่
ไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้านแห่งวิริยพละ … สภาวะที่ไม่หวั่นไหวเพราะความ
ประมาทแห่งสติพละ … สภาวะที่ไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะแห่งสมาธิพละ …
สภาวะที่ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชาแห่งปัญญาพละควรรู้ยิ่ง
สภาวะที่ตั้งมั่นแห่งสติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความระลึก
ได้) ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เลือกเฟ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการ
ตรัสรู้คือความเลือกเฟ้นธรรม) … สภาวะที่ประคองไว้แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็น
องค์แห่งการตรัสรู้คือความเพียร) … สภาวะที่แผ่ไปแห่งปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็น
องค์แห่งการตรัสรู้คือความอิ่มใจ) … สภาวะที่สงบแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็น
องค์แห่งการตรัสรู้คือความสงบกายสงบใจ) … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์
(ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความตั้งจิตมั่น) … สภาวะที่พิจารณาแห่งอุเบกขา-
สัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความมีใจเป็นกลาง) ควรรู้ยิ่ง
สภาวะที่เห็นแห่งสัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ) ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่ตรึกตรองแห่งสัมมา-
สังกัปปะ (ดำริชอบ) … สภาวะที่กำหนดแห่งสัมมาวาจา (เจรจาชอบ) … สภาวะที่
เป็นสมุฏฐานแห่งสัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ) … สภาวะที่ผ่องแผ้วแห่งสัมมาอาชีวะ
(เลี้ยงชีพชอบ) … สภาวะที่ประคองไว้แห่งสัมมาวายามะ (พยายามชอบ) … สภาวะ
ที่ตั้งมั่นแห่งสัมมาสติ (ระลึกชอบ) … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งสัมมาสมาธิ (ตั้งจิต
มั่นชอบ) ควรรู้ยิ่ง
[๑๓] สภาวะที่เป็นใหญ่แห่งอินทรีย์ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่ไม่หวั่นไหวแห่งพละ …
สภาวะที่นำออกแห่งโพชฌงค์ … สภาวะที่เป็นเหตุแห่งมรรค … สภาวะที่ตั้งมั่นแห่ง
สติปัฏฐาน … สภาวะที่เริ่มตั้งแห่งสัมมัปปธาน … สภาวะที่สำเร็จแห่งอิทธิบาท …
สภาวะที่เป็นของแท้แห่งสัจจะ … สภาวะที่ระงับแห่งมรรค … สภาวะที่ทำให้แจ้ง
แห่งผลควรรู้ยิ่ง

22
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 23 (เล่ม 31)

สภาวะที่ตรึกตรองแห่งวิตกควรรู้ยิ่ง สภาวะที่ตรวจตราแห่งวิจาร … สภาวะที่
แผ่ไปแห่งปีติ … สภาวะที่ไหลมาแห่งสุข … สภาวะที่เป็นเอกัคคตารมณ์ (มีอารมณ์
เดียว) แห่งจิต … สภาวะที่นึก … สภาวะที่รู้แจ้ง … สภาวะที่รู้ชัด … สภาวะที่จำได้ …
สภาวะที่มีรสเป็นอย่างเดียวกันควรรู้ยิ่ง
สภาวะที่รู้แห่งอภิญญาควรรู้ยิ่ง สภาวะที่พิจารณาแห่งปริญญา … สภาวะที่
สละแห่งปหานะ … สภาวะที่มีรสเป็นอย่างเดียวกันแห่งภาวนา … สภาวะที่ถูกต้อง
แห่งสัจฉิกิริยา … สภาวะที่เป็นกองแห่งขันธ์ทั้งหลาย … สภาวะที่ทรงไว้แห่งธาตุ
ทั้งหลาย … สภาวะที่ต่อแห่งอายตนะทั้งหลาย … สภาวะที่ปัจจัยปรุงแต่งแห่ง
สังขตธรรม … สภาวะที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งแห่งอสังขตธรรมควรรู้ยิ่ง
[๑๔] สภาวะแห่งจิตควรรู้ยิ่ง สภาวะที่ไม่มีระหว่างคั่นแห่งจิต … สภาวะที่
ออกแห่งจิต … สภาวะที่หลีกไปแห่งจิต … สภาวะที่เป็นเหตุแห่งจิต … สภาวะที่เป็น
ปัจจัยแห่งจิต … สภาวะที่ตั้งมั่นแห่งจิต … สภาวะที่เป็นภูมิแห่งจิต … สภาวะที่เป็น
อารมณ์แห่งจิต … สภาวะที่เป็นโคจรแห่งจิต … สภาวะที่เที่ยวไปแห่งจิต … สภาวะ
ที่ไปแห่งจิต … สภาวะที่นำไปแห่งจิต … สภาวะที่นำออกแห่งจิต … สภาวะที่สลัด
ออกแห่งจิตควรรู้ยิ่ง
[๑๕] สภาวะที่นึกในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ (มีอารมณ์เดียว) ควรรู้ยิ่ง
สภาวะที่รู้แจ้งในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่รู้ชัดในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ …
สภาวะที่จำได้ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็นธรรมเอกผุดขึ้นในจิตที่เป็น
เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เนื่องในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่แล่นไปในจิต
ที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ผ่องใสในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตั้ง
มั่นในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่หลุดพ้นในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ …
สภาวะที่เห็นว่า “นี้ละเอียด” ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ทำให้
เป็นดุจญาณในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ทำให้เป็นที่ตั้งในจิตที่เป็น
เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตั้งขึ้นเนืองๆ ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่
อบรมในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ปรารภเสมอดีในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์
… สภาวะที่กำหนดในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็นบริวารในจิตที่เป็น

23
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 24 (เล่ม 31)

เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เต็มรอบในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ประชุม
ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่อธิษฐานในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะ
ที่ปฏิบัติในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เจริญในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะ
ที่ทำให้มากในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่รวมดีในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ …
สภาวะที่หลุดพ้นด้วยดีในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตรัสรู้๑ ในจิตที่เป็น
เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตรัสรู้ตาม๒ ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตรัสรู้
เฉพาะ๓ ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ตรัสรู้พร้อม๔ ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์
… สภาวะที่ให้ตรัสรู้ในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ให้ตรัสรู้ตามในจิตที่เป็น
เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ให้ตรัสรู้เฉพาะในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่ให้
ตรัสรู้พร้อมในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็นไปในฝ่ายตรัสรู้ในจิตที่เป็น
เอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็นไปในฝ่ายตรัสรู้ตามในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ …
สภาวะที่เป็นไปในฝ่ายตรัสรู้เฉพาะในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่เป็นไป
ในฝ่ายตรัสรู้พร้อมในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่สว่างในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์
… สภาวะที่สว่างขึ้นในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่สว่างเนืองๆ ในจิตที่
เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่สว่างเฉพาะในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ … สภาวะที่
สว่างพร้อมในจิตที่เป็นเอกัคคตารมณ์ควรรู้ยิ่ง
[๑๖] สภาวะที่อริยมรรคให้สว่างควรรู้ยิ่ง สภาวะที่อริยมรรคให้รุ่งเรือง …
สภาวะที่อริยมรรคทำให้กิเลสเร่าร้อน … สภาวะที่อริยมรรคไม่มีมลทิน … สภาวะที่
อริยมรรคปราศจากมลทิน … สภาวะที่อริยมรรคหมดมลทิน … สภาวะที่อริยมรรค
สงบ … สภาวะที่อริยมรรคให้กิเลสระงับ … สภาวะแห่งวิเวก … สภาวะที่ดำเนินไป
ในวิเวก … สภาวะแห่งความคลายกำหนัด … สภาวะที่ดำเนินไปในความคลาย
กำหนัด … สภาวะแห่งความดับ … สภาวะที่ดำเนินไปในความดับ … สภาวะแห่ง
การสละ … สภาวะที่ดำเนินไปในการสละ … สภาวะแห่งความพ้น … สภาวะที่
ดำเนินไปในความพ้นควรรู้ยิ่ง
เชิงอรรถ :
๑ สภาวะที่ตรัสรู้ ในที่นี้หมายถึงตรัสรู้โสดาปัตติมรรค (ขุ.ป.อ. ๑/๑๕/๑๑๐)
๒ สภาวะที่ตรัสรู้ตาม ในที่นี้หมายถึงตรัสรู้สกทาคามิมรรค (ขุ.ป.อ. ๑/๑๕/๑๑๐)
๓ สภาวะที่ตรัสรู้เฉพาะ ในที่นี้หมายถึงตรัสรู้อนาคามิมรรค (ขุ.ป.อ. ๑/๑๕/๑๑๐)
๔ สภาวะที่ตรัสรู้พร้อม ในที่นี้หมายถึงตรัสรู้อรหัตตมรรค (ขุ.ป.อ. ๑/๑๕/๑๑๐)

24
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 25 (เล่ม 31)

สภาวะแห่งฉันทะควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นมูลแห่งฉันทะ … สภาวะที่เป็นบาท
แห่งฉันทะ … สภาวะที่เป็นประธานแห่งฉันทะ … สภาวะที่สำเร็จแห่งฉันทะ …
สภาวะที่น้อมไปแห่งฉันทะ … สภาวะที่ประคองไว้แห่งฉันทะ … สภาวะที่ตั้งมั่นแห่ง
ฉันทะ … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งฉันทะ … สภาวะที่เห็นแห่งฉันทะควรรู้ยิ่ง
สภาวะแห่งวิริยะควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นมูลแห่งวิริยะ … สภาวะที่เป็นบาท
แห่งวิริยะ … สภาวะที่เป็นประธานแห่งวิริยะ … สภาวะที่สำเร็จแห่งวิริยะ … สภาวะ
ที่น้อมไปแห่งวิริยะ … สภาวะที่ประคองไว้แห่งวิริยะ … สภาวะที่ตั้งมั่นแห่งวิริยะ …
สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งวิริยะ … สภาวะที่เห็นแห่งวิริยะควรรู้ยิ่ง
สภาวะแห่งจิตตะควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นมูลแห่งจิตตะ … สภาวะที่เป็นบาทแห่ง
จิตตะ … สภาวะที่เป็นประธานแห่งจิตตะ … สภาวะที่สำเร็จแห่งจิตตะ … สภาวะที่
น้อมไปแห่งจิตตะ … สภาวะที่ประคองไว้แห่งจิตตะ … สภาวะที่ตั้งมั่นแห่งจิตตะ …
สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิตตะ … สภาวะที่เห็นแห่งจิตตะควรรู้ยิ่ง
สภาวะแห่งวิมังสาควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นมูลแห่งวิมังสา … สภาวะที่เป็นบาท
แห่งวิมังสา … สภาวะที่เป็นประธานแห่งวิมังสา … สภาวะที่สำเร็จแห่งวิมังสา …
สภาวะที่น้อมไปแห่งวิมังสา … สภาวะที่ประคองไว้แห่งวิมังสา … สภาวะที่ตั้งมั่น
แห่งวิมังสา … สภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่านแห่งวิมังสา … สภาวะที่เห็นแห่งวิมังสาควรรู้ยิ่ง
[๑๗] สภาวะแห่งทุกข์ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่บีบคั้นแห่งทุกข์ … สภาวะที่ปัจจัย
ปรุงแต่งแห่งทุกข์ … สภาวะที่ทำให้เดือดร้อนแห่งทุกข์ … สภาวะที่แปรผันแห่ง
ทุกข์ … สภาวะแห่งสมุทัย … สภาวะที่ประมวลมาแห่งสมุทัย … สภาวะที่เป็นเหตุ
แห่งสมุทัย … สภาวะที่เกี่ยวข้องแห่งสมุทัย … สภาวะที่พัวพันแห่งสมุทัย … สภาวะ
แห่งนิโรธ … สภาวะที่เป็นเครื่องสลัดออกแห่งนิโรธ … สภาวะที่เป็นวิเวกแห่งนิโรธ …
สภาวะที่เป็นอสังขตะแห่งนิโรธ … สภาวะที่เป็นอมตะแห่งนิโรธ … สภาวะแห่ง
มรรค … สภาวะที่นำออกแห่งมรรค … สภาวะที่เป็นเหตุแห่งมรรค … สภาวะที่เห็น
แห่งมรรค … สภาวะที่เป็นใหญ่แห่งมรรคควรรู้ยิ่ง

25
ฉบับมหาจุฬาฯ
พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค หน้าที่ 26 (เล่ม 31)

สภาวะที่เป็นของแท้ควรรู้ยิ่ง สภาวะที่เป็นอนัตตา … สภาวะที่เป็นจริง …
สภาวะที่รู้แจ้ง … สภาวะที่รู้ยิ่ง … สภาวะที่กำหนดรู้ … สภาวะที่เป็นธรรม …
สภาวะที่เป็นธาตุ … สภาวะที่รู้ … สภาวะที่ทำให้แจ้ง … สภาวะที่ถูกต้อง … สภาวะ
ที่ตรัสรู้ควรรู้ยิ่ง
[๑๘] เนกขัมมะ (การออกจากกาม) ควรรู้ยิ่ง อพยาบาท (ความไม่พยาบาท)
… อาโลกสัญญา (ความหมายรู้ในนิมิตแห่งแสงสว่าง) … อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน)
… ธัมมววัตถาน (ความกำหนดธรรม) … ญาณ (ความรู้) … ปามุชชะ (ความปราโมทย์)
ควรรู้ยิ่ง
ปฐมฌานควรรู้ยิ่ง ทุติยฌาน … ตติยฌาน … จตุตถฌาน … อากาสานัญ-
จายตนสมาบัติ … วิญญาณัญจายตนสมาบัติ … อากิญจัญญายตนสมาบัติ …
เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติควรรู้ยิ่ง
อนิจจานุปัสสนาควรรู้ยิ่ง ทุกขานุปัสสนา … อนัตตานุปัสสนา … นิพพิทานุ-
ปัสสนา … วิราคานุปัสสนา … นิโรธานุปัสสนา … ปฏินิสสัคคานุปัสสนา … ขยานุ-
ปัสสนา (การพิจารณาเห็นความสิ้นไป) … วยานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความ
เสื่อมไป) … วิปริณามานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความแปรผัน) … อนิมิตตานุ-
ปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่มีนิมิต) … อัปปณิหิตานุปัสสนา (การพิจารณา
เห็นความไม่มีที่ตั้ง) … สุญญตานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความว่าง) …
อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา (การพิจารณาเห็นธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง) … ยถาภูต-
ญาณทัสสนะ (การรู้เห็นตามความเป็นจริง) … อาทีนวานุปัสสนา (การพิจารณา
เห็นโทษ) … ปฏิสังขานุปัสสนา (การตามพิจารณา) … วิวัฏฏนานุปัสสนา (การ
พิจารณาเห็นอุบายที่จะหลีกไป) ควรรู้ยิ่ง
[๑๙] โสดาปัตติมรรคควรรู้ยิ่ง โสดาปัตติผลสมาบัติ … สกทาคามิมรรค …
สกทาคามิผลสมาบัติ … อนาคามิมรรค … อนาคามิผลสมาบัติ … อรหัตตมรรค …
อรหัตตผลสมาบัติควรรู้ยิ่ง
ชื่อว่าสัทธินทรีย์ เพราะมีสภาวะน้อมใจเชื่อควรรู้ยิ่ง ชื่อว่าวิริยินทรีย์ เพราะมี
สภาวะประคองไว้ … ชื่อว่าสตินทรีย์ เพราะมีสภาวะตั้งมั่น … ชื่อว่าสมาธินทรีย์
เพราะมีสภาวะไม่ฟุ้งซ่าน … ชื่อว่าปัญญินทรีย์ เพราะมีสภาวะเห็นควรรู้ยิ่ง

26