ทฺวาทสมสิกฺขาปเท ฯ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตํ สพฺพํ
ตึสกกณฺเฑ ปริณามนสิกฺขาปเท วุตฺตนยเมว ฯ อยเมว หิ
วิเสโส ตตฺถ อตฺตโน ปริณามิตตฺตา นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ
อิธ ปุคฺคลสฺส ปริณามิตตฺตา สุทฺธิกปาจิตฺติยนฺติ ฯ ติสมุฏฺฐานํ
กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
อกุสลจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปริณามนสิกฺขาปทํ ทฺวาทสมํ ฯ

สมตฺโต วณฺณนากฺกเมน สหธมฺมิกวคฺโค อฏฺฐโม ฯ
ราชวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ฯ โอร โกติ ปริตฺตโก ฯ
อุปริปาสาทวรคโตติ ปาสาทวรสฺส อุปริ คโต ฯ อยฺยานํ วาหสาติ
อยฺยานํ การณา ฯ เตหิ ชาตาปิตตฺตา ชานามีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ ปิตรํ ปฏฺเฐตีติ อนฺตรํ ปสฺสิตฺวา ฆาเตตุํ อิจฺฉติ ฯ
ราชนฺเตปุรํ หตฺถิสมฺมทฺทนฺติอาทีสุ หตฺถีหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ
หตฺถิสมฺมทฺทํ ฯ หตฺถิสมฺพาธนฺติ อตฺโถ ฯ อสฺสรถสมฺมทฺทปเทสุปิ
เอเสว นโย ฯ สมฺมตนฺติ เกจิ ปฐนฺติ ฯ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ
รญฺโญ อนฺเตปุเร หตฺถิสมฺมทฺทนฺติปิ ปาโฐ ฯ ตตฺถ หตฺถีนํ
สมฺมทฺทํ หตฺถิสมฺมทฺทนฺติ อตฺโถ ฯ รญฺโญ อนฺเตปุเร หตฺถิ-
สมฺมทฺโท อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ (๑)ฯ เอส นโย เสสปเทสุปิ ฯ
รชนียานีติ ตสฺมึ อนฺเตปุเร อีทิสานิ รูปาทีนิ ฯ มุทฺธา-
ภิสิตฺตสฺสาติ มุทฺธนิ อภิสิตฺตสฺส ฯ อนิกฺขนฺตราชเกติ อนิกฺขนฺโต
ราชา อิโตติ อนิกฺขนฺตราชกํ ฯ ตสฺมึ อนิกฺขนฺตราชเก
สยนีฆเรติ อตฺโถ ฯ รตนํ วุจฺจติ มเหสี ฯ นีภฏนฺติ นิกฺขนฺตํ ฯ
อนีภฏํ รตนํ อิโตติ อนีภฏรตนกํ ฯ ตสฺมึ อนีภฏรตนเก (๒)
สยนีฆเรติ อตฺโถ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ กฐินสมุฏฺฐานํ
# ๑. อมฺหากํ มติยา เทฺว อตฺถวิกปฺปา วณฺเณตพฺพา ฯ สมฺมทฺทนฺติ เอตฺถาติ
# สมฺมทฺทํ ฯ หตฺถีนํ สมฺมทฺทํ หตฺถิสมฺมทฺทํ ฯ หตฺถิอากิณฺณนฺติ อตฺโถ ฯ
# กินฺตํ ฯ รญฺโญ อนฺเตปุรํ ฯ อถวา หตฺถีหิ หตฺถีนํ การณา สุฏฺฐุ มชฺชนฺติ
# เอตฺถาติ หตฺถิสมฺมทํ ฯ อาคตาคเต หตฺถิโน ทิสฺวา ปริพฺภมนฺตา วิย
# อตฺตานํ สญฺชานนฺตีติ อตฺโถ ฯ
# ๒. อนิคฺคตรตนเกติ ปาลิวจนํ ทิสฺสติ ฯ
กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยากิริยํ
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
อนฺเตปุรสิกฺขาปทํ ปฐมํ ฯ

ทุติยสิกฺขาปเท ฯ วิสฺสริตฺวาติ ปมุสฺสิตฺวา ฯ ปุณฺณปตฺตํ
นาม สตโต ปญฺจ กหาปณา ฯ กฺยาหํ กริสฺสามีติ กึ อหํ
กริสฺสามิ ฯ อาภรณํ โอมุญฺจิตฺวาติ มหาลตํ นาม นวโกฏิ-
อคฺฆนกํ อลงฺการํ อปเนตฺวา ฯ อนฺเตวาสีติ ปริจาริกา ฯ
อปริกฺขิตฺตสฺส อุปจาโรติ เอตฺถ อุปจาโร นาม อารามสฺส
เทฺว เลฑฺฑุปาตา ฯ อาวสถสฺส ปน สุปฺปปาโต วา มุสลปาโต
วาติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ อุคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ
เอตฺถ ชาตรูปรชตํ อตฺตโน อตฺถาย อุคฺคณฺหนฺตสฺส วา
อุคฺคณฺหาเปนฺตสฺส วา นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ ฯ สงฺฆคณปุคฺคล-
เจติยนวกมฺมานํ อตฺถาย ทุกฺกฏํ ฯ อวเสสํ มุตฺตาทิรตนํ
อตฺตโน วา สงฺฆาทีนํ วา อตฺถาย อุคฺคณฺหนฺตสฺส วา
อุคฺคณฺหาเปนฺตสฺส วา ทุกฺกฏํ ฯ กปฺปิยวตฺถุํ วา อกปฺปิยวตฺถุํ
วา โหติ อนฺตมโส มาตุสนฺตกํ กณฺณปิลนฺธนํ ตาลปณฺณํปิ
คิหิสนฺตกํ ภณฺฑาคาริกสีเสน ปฏิสาเมนฺตสฺส ปาจิตฺติยเมว ฯ
สเจ ปน มาตาปิตูนํ สนฺตกํ อวสฺสํ ปฏิสาเมตพฺพํ กปฺปิย-
ภณฺฑํ โหติ อตฺตโน อตฺถาย คเหตฺวา ปฏิสาเมตพฺพํ ฯ อิทํ
ปฏิสาเมตฺวา เทหีติ ปน วุตฺเต น วฏฺฏตีติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ ฯ
สเจ ปฏิสาเมหีติ ปาเตตฺวา คจฺฉนฺติ ปลิโพโธ นาม โหติ
ปฏิสาเมตุํ วฏฺฏติ ฯ วิหาเร กมฺมํ กโรนฺตา วฑฺฒกิอาทโย
วา ราชวลฺลภา วา อตฺตโน อุปกรณภณฺฑํ วา สยนภณฺฑํ
วา ปฏิสาเมตฺวา เทถาติ วทนฺติ ฯ ฉนฺเทนปิ ภเยนปิ น
กาตพฺพเมว ฯ คุตฺตฏฺฐานํ ปน ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ ฯ พลกฺกาเรน
ปาเตตฺวา คเตสุ จ ปฏิสาเมตุํ วฏฺฏติ ฯ อชฺฌาราเม วา
อชฺฌาวสเถ วาติ เอตฺถ สเจ มหาวิหารสทิโส มหาอาราโม
โหติ ตตฺถ ปาการปริกฺขิตฺเต ปริเวเณ ยตฺถ ภิกฺขูหิ วา
สามเณเรหิ วา คหิตํ ภวิสฺสตีติ สงฺกา อุปฺปชฺชติ ตาทิเสเอว
ฐาเน อุคฺคณฺหิตฺวา วา อุคฺคณฺหาเปตฺวา วา ฐเปตพฺพํ ฯ
มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐกอมฺพงฺคณสทิเสสุ ปน มหาชนสญฺจรณฏฺฐาเนสุ
น คเหตพฺพํ ฯ ปลิโพโธ น โหติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ
เอโก มคฺคํ คจฺฉนฺโต นิมฺมนุสฺเส ฐาเน กิญฺจิ ภณฺฑํ
ปสฺสติ ฯ อากิณฺณมนุสฺเสปิ ชาเต มนุสฺสา ตเมว ภิกฺขุํ
อาสงฺกนฺติ ฯ ตสฺมา มคฺคา โอกฺกมฺม นิสีทิตพฺพํ ฯ สามิเกสุ
อาคเตสุ ตํ อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ สเจ สามิเก น ปสฺสติ ปฏิรูปํ
กริสฺสตีติ ฯ รูเปน วา นิมิตฺเตน วา สญฺญาณํ กตฺวาติ
เอตฺถ รูปนฺนาม อนฺโตภณฺฑิกาย ภณฺฑํ ฯ ตสฺมา ภณฺฑิกํ
โอมุญฺจิตฺวา คเณตฺวา เอตฺตกา กหาปณา วา ชาตรูปรชตํ
วาติ สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ นิมิตฺตนฺติ ลญฺฉนาทิ ฯ ตสฺมา ลญฺฉิตาย
ภณฺฑิกาย มตฺติกาลญฺฉนนฺติ วา ลาขาลญฺฉนนฺติ วา
นีลปิโลติกาย ภณฺฑิกา กตาติ วา เสตปิโลติกาย กตาติ
วา เอวมาทิ สพฺพํ สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ ภิกฺขู ปฏิรูปาติ ลชฺชิโน
กุกฺกุจฺจกา ฯ โลลชาติกานํ หิ หตฺเถ ฐเปตุํ น ลพฺภติ ฯ
โย ปน เนว ตมฺหา อาวาสา ปกฺกมติ น สามิเก ปสฺสติ
เตนาปิ อตฺตโน จีวราทิมูลํ น กาตพฺพํ ฯ ถาวรํ ปน
เสนาสนํ วา เจติยํ วา โปกฺขรณี วา กาเรตพฺพา ฯ สเจ
ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน สามิโก อาคจฺฉติ อุปาสก ตว
สนฺตเกน อิทํ นาม กตํ อนุโมทาหีติ วตฺตพฺโพ ฯ สเจ
อนุโมทติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ อนุโมทติ มม ธนํ
เทถาติ โจเทติเยว อญฺญํ สมาทเปตฺวา ทาตพฺพํ ฯ รตนสมฺมตํ
วิสฺสาสํ คณฺหาตีติอาทีสุ อามาสเมว สนฺธาย วุตฺตํ ฯ อนามาสํ
น วฏฺฏติเยว ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
รตนสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ

ตติยสิกฺขาปเท ฯ ติรจฺฉานกถนฺติ อริยมคฺคสฺส ติรจฺฉานภูตํ
กถํ ฯ ราชกถนฺติ ราชปฏิสํยุตฺตํ กถํ ฯ โจรกถาทีสุปิ เอเสว
นโย ฯ สนฺตํ ภิกฺขุนฺติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ จาริตฺตสิกฺขาปเท
วุตฺตนยเมว ฯ สเจ สมฺพหุลา เกนจิ กมฺเมน คามํ ปวิสนฺติ
วิกาเล คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามาติ สพฺเพหิ อญฺญมญฺญํ
อาปุจฺฉิตพฺพํ ฯ ตสฺมึ คาเม ตํ กมฺมํ น สมฺปชฺชตีติ อญฺญํ
คามํ คจฺฉนฺติ คามสตํปิ โหตุ ปุน อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ สเจ
ปน อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา วิหารํ คจฺฉนฺตา อนฺตรา
อญฺญํ คามํ ปวิสิตุกามา โหนฺติ อาปุจฺฉิตพฺพเมว ฯ กุลฆเร
วา อาสนสาลายํ วา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา เตลภิกฺขาย วา
สปฺปิภิกฺขาย วา จริตุกาโม โหติ ฯ สเจ ปสฺเส ภิกฺขุ อตฺถิ
อาปุจฺฉิตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ อสนฺเต นตฺถีติ คนฺตพฺพํ ฯ วีถึ
โอตริตฺวา ภิกฺขุํ ปสฺสติ อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ
จริตพฺพเมว ฯ คามมชฺเฌน มคฺโค โหติ ฯ เตน คจฺฉนฺตสฺส
เตลาทิภิกฺขาย จริสฺสามีติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน สเจ ปสฺเส ภิกฺขุ
อตฺถิ อาปุจฺฉิตฺวา จริตพฺพํ ฯ มคฺคา อโนกฺกมฺม จรนฺตสฺส
ปน อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อุปจาโร
อทินฺนาทาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ อนฺตรารามนฺติอาทีสุ
น เกวลํ อนาปุจฺฉา กายพนฺธนํ อพนฺธิตฺวา สงฺฆาฏึ
อปารุปิตฺวา คจฺฉนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ อาปทาสูติ สีโห วา
พฺยคฺโฆ วา อาคจฺฉติ เมโฆ วา อุฏฺฐหติ อญฺโญ วา
โกจิ อุปทฺทโว อุปฺปชฺชติ อนาปตฺติ ฯ เอวรูปาสุ อาปทาสุ
พหิคามโต อนฺโตคามํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
กฐินสมุฏฺฐานํ กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ
กิริยากิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
วิกาเล คามปฺปเวสนสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ เภทนเมว เภทนกํ ฯ ตํ อสฺส อตฺถีติ
เภทนกเมว ฯ อรณิเกติ อรณิธนุเก ฯ วีเถติ วีถเก ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
สูจิฆรสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ

ปญฺจมสิกฺขาปเท ฯ เฉทนกํ วุตฺตนยเมว ฯ ฉินฺทิตฺวา
ปริภุญฺชตีติ เอตฺถ สเจ น ฉินฺทิตุกาโม โหติ ภูมิยํ นิขนิตฺวา
ปมาณํ อุปริ ทสฺเสติ อุตฺตานํ วา กตฺวา ปริภุญฺชติ อุกฺขิปิตฺวา
วา ตุลาสงฺฆาเฏ ฐเปตฺวา อฏฺฏํ กตฺวา ปริภุญฺชติ สพฺพํ
วฏฺฏติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ ฯ
มญฺจสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ

ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ ตูลํ โอนทฺธํ เอตฺถาติ ตูโลนทฺธํ ฯ
ตูลํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริ จิมิลิกาย โอนทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ ฯ
ตูโลนทฺธสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ นิสีทนํ อนุญฺญาตํ โหตีติ กตฺถ
อนุญฺญาตํ ฯ จีวรกฺขนฺธเก ปณีตโภชนวตฺถุสฺมึ ฯ วุตฺตํ หิ ตตฺถ
อนุชานามิ ภิกฺขเว กายคุตฺติยา จีวรคุตฺติยา เสนาสนคุตฺติยา
นิสีทนนฺติ (๑) ฯ เสยฺยถาปิ ปุราณสิโกฏฺโฐติ ยถา นาม ปุราณ-
จมฺมกาโรติ อตฺโถ ฯ ยถา หิ ปุราณจมฺมกาโร จมฺมํ วิตฺถตํ
กริสฺสามีติ อิโตจีโตจ สมญฺฉติ นิกฺกฑฺฒติ เอวํ โสปิ
ตํ นิสีทนํ ฯ เตน ตํ ภควา เอวมาห ฯ นิสีทนนฺนาม สทสํ
วุจฺจตีติ สนฺถตสทิสํ สนฺถริตฺวา เอกสฺมึ อนฺเต สุคตวิทตฺถิยา
วิทตฺถิมตฺเต ปเทเส ทฺวีสุ ฐาเนสุ ผาเลตฺวา ติสฺโส ทสา
กริยนฺติ ตาหิ ทสาหิ สทสนฺนาม วุจฺจติ ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ ฯ
นิสีทนสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ กณฺฑุปฏิจฺฉาที อนุญฺญาตา โหตีติ
กตฺถ อนุญฺญาตา ฯ จีวรกฺขนฺธเก เวฬฏฺฐสีสวตฺถุสฺมึ ฯ วุตฺตญฺหิ
ตตฺถ อนุชานามิ ภิกฺขเว ยสฺส กณฺฑุ วา ปิฬกา วา
อสฺสาโว วา ถูลกจฺโฉ วา อาพาโธ กณฺฑุปฏิจฺฉาทินฺติ (๒) ฯ
ยสฺส อโธนาภิ อพฺภชานุมณฺฑลนฺติ ยสฺส ภิกฺขุโน นาภิยา
เหฏฺฐา ชานุมณฺฑลานํ อุปริ ฯ กณฺฑูติ กจฺฉุ ฯ ปิฬกาติ
โลหิตคณฺฑิกา สุขุมปิฬกา ฯ อสฺสาโวติ อริสภคนฺทรมธุเมหาทีนํ
# ๑. วิ. มหา. ๕/๑๕๖/๒๑๖ ฯ ๒. วิ. มหา. ๕/๑๕๕/ ๒๑๔ ฯ
วเสน อสุจิปคฺฆรณํ ฯ ถูลกจฺโฉ วา อาพาโธติ มหาปิฬกาพาโธ
วุจฺจติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ ฯ
กณฺฑุปฏิจฺฉาทีสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวมสิกฺขาปเท ฯ วสฺสิกสาฏิกา อนุญฺญาตา โหตีติ กตฺถ
อนุญฺญาตา ฯ จีวรกฺขนฺธเก วิสาขาวตฺถุสฺมึ ฯ วุตฺตํ หิ ตตฺถ
อนุชานามิ ภิกฺขเว วสฺสิกสาฏิกนฺติ (๑) ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
ฉสฺสมุฏฺฐานํ ฯ
วสฺสิกสาฏิกสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ