เอวํ ภควา อิเม อานิสํเส ทสฺเสนฺโต วินยปริยตฺติยา
วณฺณํ ภาสตีติ เวทิตพฺโพ ฯ อาทิสฺส อาทิสฺสาติ ปุนปฺปุนํ
ววฏฺฐเปตฺวา วิสุํ วิสุํ กตฺวา ฯ อายสฺมโต อุปาลิสฺส วณฺณํ
ภาสตีติ วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อุปาลิตฺเถรสฺส คุณํ ภาสติ
โถเมติ ปสํสติ ฯ กสฺมา ฯ อปฺเปว นาม มม วณฺณนํ สุตฺวาปิ
ภิกฺขู อุปาลิสฺส สนฺติเก วินยํ อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ
มญฺเญยฺยย เอวมิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ ภวิสฺสติ ปญฺจ วสฺสสหสฺสานิ ปวตฺติสฺสตีติ ฯ เตธ พหู ภิกฺขูติ (๑) เต อิมํ ภควโต วณฺณนํ
สุตฺวา อิเม กิรานิสํเส เนว สุตฺตนฺติกา น อาภิธมฺมิกา
ลภนฺตีติ ยถาปริกิตฺติกานิสํสาธิคเมน อุสฺสาหชาตา พหู ภิกฺขู
เถรา จ นวา จ มชฺฌิมา จ อายสฺมโต อุปาลิสฺส
# ๑. ภิกฺขูติ เอตฺตกเมว ปาลิยํ อาคตํ ฯ
สนฺติเก วินยํ ปริยาปุณนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ ฯ อิธาติ ปทํ
นิปาตมตฺตเมว ฯ อุทฺทิสฺสมานนติ อาจริเยน อนฺเตวาสิกสฺส
อุทฺทิสฺสมาเน ฯ โส ปน ยสฺมา อาจริเย อตฺตโน รุจิยา
อุทฺทิสนฺเต วา ตํ อาจริยํ ยาจิตฺวา อนฺเตวาสิเก อุทฺทิสาเปนฺเต
วา โย นํ ธาเรติ ตสฺมึ สชฺฌายํ กโรนฺเต วา อุทฺทิสฺสมาโน
นาม โหติ ตสฺมา อุทฺทิสนฺเต วา อุทฺทิสาเปนฺเต วา
สชฺฌายํ กโรนฺเต วาติ ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ ขุทฺทานุขุทฺทเกหีติ
ขุทฺทเกหิ จ อนุขุทฺทเกหิ จ ฯ ยาวเทวาติ เตสํ สํวตฺตน-
มริยาทปริจฺเฉทวจนํ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ เอตานิ หิ เย
อุทฺทิสนฺติ วา อุทฺทิสาเปนฺติ วา สชฺฌายนฺติ วา เตสํ ตาว
สํวตฺตนฺติ ยาว กปฺปติ นุโข น กปฺปติ นุโขติ กุกฺกุจฺจา-
สงฺขาโต วิปฏิสาโร วิเหสา วิจิกิจฺฉาสงฺขาโต มโนวิเลโข จ
อุปฺปชฺชติเยว ฯ อถวา ยาวเทวาติ อติสยววฏฺฐาปนํ ฯ ตสฺส
สํวตฺตนฺตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ กุกฺกุจฺจาย วิเหสาย วิเลขาย
อติวิย สํวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ อุปสมฺปนฺนสฺส วินยํ วิวณฺเณตีติ
อุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเก ตสฺส ตสฺมึ วิมตึ อุปฺปาเทตุกาโม
วินยํ วิวณฺเณติ นินฺทติ ครหติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
วิเลขนสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ

ตติยสิกฺขาปเท ฯ อนฺวฑฺฒมาสนฺติ อนุปฏิปาฏิยา อฑฺฒมาเส
อฑฺฒมาเส ฯ ยสฺมา ปน โส อุโปสถทิวเส อุทฺทิสิยติ
ตสฺมา อนุโปสถิกนฺติ (๑) ปทภาชเน วุตฺตํ ฯ อุทฺทิสฺสมาเนติ
อุทฺทิสิยมาเน ฯ ยสฺมา ปน โส ปาฏิโมกฺขุทฺเทสเกน อุทฺทิสนฺเตน
อุทฺทิสิยมาโน นาม โหติ ตสฺมา อุทฺทิสนฺเตติ ปทภาชเน
วุตฺตํ ฯ ยญฺจ ตตฺถ อาปตฺตึ อาปนฺโนติ ตสฺมึ อนาจาเร
อาจิณฺเณ ยํ อาปตฺตึ อาปนฺโน ฯ ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพติ
อญฺญาเณน อาปนฺนตฺตา ตสฺส อาปตฺติยา โมกฺโข นตฺถิ ฯ
ยถา ปน ธมฺโม จ วินโย จ ฐิโต ตถา กาเรตพฺโพ ฯ
เทสนาคามินิญฺจ อาปนฺโน โหติ เทสาเปตพฺโพ วุฏฺฐานคามินิญฺจ
วุฏฺฐาเปตพฺโพติ อตฺโถ ฯ สาธุกนฺติ สุฏฺฐุ ฯ อฏฺฐิกตฺวาติ
อฏฺฐิกภาวํ กตฺวา ฯ อตฺถิโก หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ ธมฺมกมฺเมติ-
อาทีสุ โมหาโรปนกมฺมํ อธิปฺเปตํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
โมหนสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ ปหารํ เทนฺตีติ อาวุโส ปีฐกํ ปญฺญาเปถ
ปาทโธวนํ อาหรถาติอาทีนิ วตฺวา ตถา อกโรนฺตานํ ปหารํ
# ๑. ยํ อนวฑฺฒมาสนฺติ อนุโปสถิกนฺติ ปทภาชเน วุตฺตํ ตํ เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต
# สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ อนฺวฑฺฒมาสํ อุทฺเทสํ อาคจฺฉตีติ มาติกาย น สเมติ ฯ
เทนฺติ ฯ ปหารํ เทติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอตฺถ ปหริตุ-
กามตาย ปหาเร ทินฺเน สเจปิ มรติ ปาจิตฺติยเมว ฯ ปหาเรน
หตฺโถ วา ปาโท วา ภิชฺชติ สีสํ วา ภินฺนํ โหติ
ปาจิตฺติยเมว ฯ ยถายํ สงฺฆมชฺเฌ น วิโรจติ ตถา นํ
กโรมีติ เอวํ วิรูปกรณาธิปฺปาเยน กณฺณํ วา นาสํ วา
ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ อนุปสมฺปนฺนสฺสาติ คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส
วา อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา อนฺตมโส ติรจฺฉานคตสฺสาปิ
ปหารํ เทติ ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปน รตฺตจิตฺโต (๑) อิตฺถิยา ปหรติ
สงฺฆาทิเสโส ฯ เกนจิ วิเหฐิยมาโนติ มนุสฺเสน วา ติรจฺฉาน-
คเตน วา วิเหฐิยมาโน ฯ โมกฺขาธิปฺปาโยติ ตโต อตฺตโน
โมกฺขํ ปฏฺฐยมาโน ฯ ปหารํ เทตีติ กายกายปฏิพทฺธนิสฺสคฺคิยานํ
อญฺญตเรน ปหารํ เทติ อนาปตฺติ ฯ สเจปิ อนฺตรามคฺเค
โจรํ วา ปจฺจตฺถิกํ วา วิเหเฐตุกามํ ทิสฺวา อุปาสก เอตฺเถว
ติฏฺฐ มา อาคมีติ วตฺวา วจนํ อนาทิยิตฺวา อาคจฺฉนฺตํ
คจฺฉ เรติ มุคฺคเรน วา สตฺถเกน วา ปหริตฺวา ยาติ ฯ โส
เจ เตน ปหาเรน มรติ อนาปตฺติเยว ฯ พาฬมิเคสุปิ เอเสว
นโย ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ สมุฏฺฐานาทีนิ ปนสฺส
ปฐมปาราชิกสทิสานิ ฯ อิทํ ปน ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ปหารสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ
# ๑. อิมสฺมึ สิกฺขาปเท ทุฏฺฐจิตฺโตติ นิยโม กโต ฯ ตโต อญฺญถา น วณฺเณตพฺพํ ฯ

ปญฺจมสิกฺขาปเท ฯ ตลสตฺติกํ อุคฺคิรนฺตีติ ปหารทานาการํ
ทสฺเสนฺโต กายํปิ กายปฏิพทฺธํปิ อุจฺจาเรนฺติ ฯ เต ปหาร-
สมุจฺจิตา โรทนฺตีติ เต ปหารปริจิตา ปุพฺเพปิ ลทฺธปฺปหารตฺตา
อิทานิ ปหารํ ทสฺสนฺตีติ มญฺญมานา โรทนฺตีติ อตฺโถ ฯ
ปหารสฺส มุจฺฉิตาติปิ สชฺฌายนฺติ ฯ ตตฺถ ปหารสฺส ภีตาติ
อตฺโถ ฯ อุคฺคิรติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอตฺถ สเจ อุคฺคิริตฺวา
วิรทฺโธ ปหารํ เทติ ฯ อวสฺสํ ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ปหาโร
สหสา ปตติ นปฺปหริตุกามตาย ทินฺนตฺตา ทุกฺกฏํ ฯ เตน
ปหาเรน หตฺถาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ภิชฺชติ ทุกฺกฏเมว ฯ ปหาริตุ-
กามสฺส เยน เกนจิ ทณฺฑาทินา ปหาโร วา โมกฺขิโต
อตฺตนา วา สตึ ปฏิลภิตฺวา น ปหรติ ทุกฺกฏํ ฯ ปหรนฺตสฺส
เกนจิ วา หตฺโถ ธาริโต ทุกฺกฏํ ฯ โมกฺขาธิปฺปาโย ตลสตฺติกํ
อุคฺคิรตีติ เอตฺถ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ วตฺถูสุ ปุริมนเยเนว ตลสตฺติกํ
อุคฺคิรนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ สเจปิ วิรชฺฌิตฺวา ปหารํ เทติ
อนาปตฺติเยว ฯ เสสํ ปุริมสทิสเมว สทฺธึ สมุฏฺฐานาทีหีติ ฯ
ตลสตฺติกสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ

ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ อนุทฺธํเสนฺตีติ เต หิ สยํ อากิณฺณ-
โทสตฺตา เอวํ ภิกฺขู อมฺเห เนว โจเทสฺสนฺติ น สาเรสฺสนฺตีติ
อตฺตปริตฺตาณํ กโรนฺตา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อมูลเกน สงฺฆาทิ-
เสเสน โจเทนฺติ ฯ เสสเมตฺถ เตรสกณฺฑมฺหิ อมูลกสิกฺขาปเท
วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ
สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อมูลกสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ อุปทหนฺตีติ อุปฺปาเทนฺติ ฯ กุกฺกุจฺจํ
อุปทหติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ วาจาย วาจาย อาปตฺติ
ปาจิตฺติยสฺส ฯ อนุปสมฺปนฺนสฺสาติ สามเณรสฺส มาตุคาเมน
สทฺธึ รโห มญฺเญ ตยา นิสินฺนํ นิปนฺนํ ภุตฺตํ ปีตํ สงฺฆมชฺเฌ
อิทญฺจีทญฺจ กตนฺติอาทินา นเยน กุกฺกุจฺจํ อุปทหติ วาจาย
วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ สมุฏฺฐานาทีนิปิ
อมูลกสทิสาเนวาติ ฯ
สญฺจิจฺจสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ อธิกรณชาตานนฺติ เอเตหิ ภณฺฑนาทีหิ
อนุปฺปนฺนวิวาทาธิกรณานํ ฯ อุปสฺสุตินฺติ (๑) สุติสมีปํ ยตฺถ ฐตฺวา
สกฺกา โหติ เตสํ วจนํ โสตุํ ตตฺถาติ อตฺโถ ฯ คจฺฉติ
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ
มนฺเตนฺตนฺติ อญฺเญน สทฺธึ อญฺญสฺมึ มนฺติยมาเน ฯ มนฺเตนฺเตติ
วา ปาโฐ ฯ อยมตฺโถ ฯ วูปสมิสฺสามีติ อุปสมิสฺสามิ อุปสมํ
คมิสฺสามิ กลหํ น กริสฺสามิ ฯ อตฺตานํ ปริโมเจสฺสามีติ มม
อการกภาวํ กเถตฺวา อตฺตานํ โมเจสฺสามิ ฯ เสสเมตฺถ
# ๑. อุปสฺสุตีติปิ ปาโฐ ฯ
อุตฺตานเมว ฯ เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต
จ สมุฏฺฐาติ สิยา กิริยา โสตุกามตาย คมนวเสน สิยา
อกิริยา ฐิตฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มนฺตยมานานํ อชานาปน-
วเสน ฯ รูปิยํ อญฺญวาทกํ อุปสฺสุตีติ อิมานิ หิ ตีณิ
สิกฺขาปทานิ เอกปริจฺเฉทานิ ฯ สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อุปสฺสุติสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวมสิกฺขาปเท ฯ สเจ จ (๑) มยํ ชาเนยฺยามาติ สเจ มยํ
ชาเนยฺยาม ฯ จกาโร ปน นิปาตมตฺตเมว ฯ ธมฺมิกานนฺติ
ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน กตตฺตา ธมฺโม เอเตสุ อตฺถีติ
ธมฺมิกานิ ฯ เตสํ ธมฺมิกานํ จตุนฺนํ สงฺฆกมฺมานํ ฯ ขียติ
อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอตฺถ วาจาย วาจาย ปาจิตฺติยํ ฯ
เสสเมตถ อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ
สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
กมฺมปฏิพาหนสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ

ทสมสิกฺขาปเท ฯ วตฺถุํ วา อาโรจิตํ โหตีติ โจทเกน
จ จุทิตเกน จ อตฺตโน กถา กถิตา อนุวิชฺชโก สมฺมโต
เอตฺตาวตาปิ วตฺถุเอว อาโรจิตํ โหติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
ธุรนิกฺเขปสมุฏฺฐานํ กายวาจาจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ กิริยากิริยํ
# ๑. สฺยา. จสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ
สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ฉนฺทํ อทตฺวา คมนสิกฺขาปทํ ทสมํ ฯ

เอกาทสมสิกฺขาปเท ฯ ยถามิตฺตตาติ ยถามิตฺตตาย ฯ โย
โย มิตฺโต ตสฺส ตสฺส เทตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ เอเสว นโย
สพฺพปเทสุ ฯ เสสํ อุชฺฌาปนกาทีสุ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถ-
เมวาติ ฯ ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ทพฺพสิกฺขาปทํ เอกาทสมํ ฯ