สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ จุณฺเณน วา มตฺติกาย วาติ เอตฺถ
จุณฺณมตฺติกานํ อภิสงฺขรณกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพปโยเคสุ
ทุกฺกฏํ ฯ ปารํ คจฺฉนฺโต นหายตีติ เอตฺถ สุกฺขาย นทิยา
วาลุกํ อุกฺกีริตฺวา กตอาวาเฏสุปิ นหายิตุํ วฏฺฏติ ฯ อาปทาสูติ
ภมราทีทิ อนุพทฺธสฺส อุทเก นิมุชฺชิตุํ วฏฺฏตีติ ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมวาติ ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ
อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
นหานสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ นวํ ปน ภิกฺขุนา จีวรลาเภนาติ เอตฺถ
อลภีติ ลโภ ลโภเอว ลาโภ ฯ กึ อลภิ ฯ จีวรํ ฯ กีทิสํ ฯ
นวํ ฯ อิติ นวจีวรลาเภนาติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา
นวํ จีวรลาเภนาติ วุตฺตํ ฯ ปฏิลทฺธนวจีวเรนาติ อตฺโถ ฯ
มชฺเฌ ฐิตปททฺวเย ปนาติ นิปาโต ฯ ภิกฺขุนาติ เยน ลทฺธํ
ตสฺส นิทสฺสนํ ฯ ปทภาชเน ปน พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา ยํ
ลทฺธํ ตํ ทสฺเสตุํ จีวรํ นาม ฉนฺนํ จีวรานนฺติอาทิ วุตฺตํ ฯ
จีวรนฺติ เจตฺถ ยํ นิวาเสตุํ วา ปารุปิตุํ วา สกฺกา โหติ
ตเทว เวทิตพฺพํ ฯ เตเนว วิกปฺปนูปคํ ปจฺฉิมนฺติ น วุตฺตํ ฯ
กํสนีลนฺติ จมฺมการนีลํ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน อยมลํ โลหมลํ
เอตํ กํสนีลํ นามาติ วุตฺตํ ฯ ปลาสนีลนฺติ โย โกจิ นีลวณฺโณ
ปณฺณกรโส ฯ ทุพฺพณฺณกรณํ อาทาตพฺพนฺติ เอตํ กปฺปพินฺทุํ
สนฺธาย วุตฺตํ ฯ น นีลาทีหิ สกลจีวรสฺส ทุพฺพณฺณกรณํ ฯ
ตญฺจ ปน กปฺปํ อาทิยนฺเตน จีวรํ รชิตฺวา จตูสุ วา
โกเณสุ ตีสุ วา ทฺวีสุ วา เอกสฺมึ วา โกเณ โมรสฺส
อกฺขิมณฺฑลมตฺตํ วา มงฺกุณปิฏฺฐิมตฺตํ วา อาทาตพฺพํ ฯ
มหาปจฺจริยํ ปเฏ วา คณฺฐิยํ วา น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ
มหาอฏฺฐกถายํ ปน วฏฺฏติเยวาติ วุตฺตํ ฯ ปาลิกปฺปกณฺณิก-
กปฺปาทโย ปน สพฺพตฺถ ปฏิสิทฺธา ตสฺมา ฐเปตฺวา เอกํ
วฏฺฏพินฺทุํ อญฺเญน เกนจิปิ วิกาเรน กปฺโป น กาตพฺโพ ฯ
อคฺคเฬติ อาทีสุ เอตานิ อคฺคฬาทีนิ กปฺปกตจีวเร ปจฺฉา
อาโรเปตฺวา กปฺปกรณกิจฺจํ นตฺถิ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ
เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กิริยากิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ทุพฺพณฺณกรณสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวมสิกฺขาปเท ฯ ตสฺส วา อทินฺนนฺติ จีวรสฺสามิกสฺส
ปริภุญฺชาหิ วา วิสฺสชฺเชหิ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรหีติ
เอวํ วตฺวา อทินฺนํ ฯ ตสฺส วา อวิสฺสาเสนฺโตติ เยน (๑) วินย-
กมฺมํ กตํ ตสฺส อวิสฺสาเสน วา ฯ เตน ปน ทินฺเนน (๒) วา
ตสฺส วิสฺสาเสน วา ปริภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ
ตึสกกณฺฑวณฺณนายํ วุตฺตนยตฺตาว อุตฺตานเมวาติ ฯ กฐิน-
สมุฏฺฐานํ กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา-
กิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
วิกปฺปนสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ
# ๑. กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ สมฺปทานวจนํ สุฏฺฐุ ปากฏํ โหติ ฯ ๒. ทินฺนํ ฯ

ทสมสิกฺขาปเท ฯ อปนิเธนฺตีติ อปเนตฺวา นิเธนฺติ ฯ
หสฺสาเปกฺโขติ หสฺสาธิปฺปาโย ฯ อญฺญํ ปริกฺขารนฺติ ปาลิยา
อนาคตํ ปตฺตตฺถวิกาทึ ฯ ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ สมเณน นาม
อนิหิตปริกฺขาเรน ภวิตุํ น วฏฺฏตีติ เอวํ ธมฺมกถํ กเถตฺวา
ทสฺสามีติ นิกฺขิปโต อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
จีวราปนิธานสิกฺขาปทํ ทสมํ ฯ

สมตฺโต วณฺณนากฺกเมน สุราปานวคฺโค ฉฏฺโฐ ฯ
สปฺปาณกวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ฯ อิสฺสาโส โหตีติ คิหิกาเล
ธนุคฺคหาจริโย โหติ ฯ ชีวิตา โวโรปิตาติ ชีวตา วิโยชิตา ฯ
สิกฺขาปเทปิ โวโรเปยฺยาติ วิโยเชยฺย ฯ ยสฺมา ปน โวหาร-
มตฺตเมเวตํ น เหตฺถ กิญฺจิ วิโยชิเต สีสาลงฺกาเร สีสํ วิย
ชีวตา โวโรปิเต ปาเณ ชีวิตํ นาม วิสุํ ติฏฺฐติ อญฺญทตฺถุ
อนฺตรธานเมว คจฺฉติ ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ปทภาชเน
ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทตีติอาทิ วุตฺตํ ฯ อิมสฺมึ จ สิกฺขาปเท
ติรจฺฉานคโตเยว ปาโณติ เวทิตพฺโพ ฯ ตํ ขุทฺทกํปิ มหนฺตํปิ
มาเรนฺตสฺส อาปตฺติ ฯ นานากรณํ นตฺถิ ฯ มหนฺเต ปน
อุปกฺกมมหนฺตตฺตา อกุสลมหตฺตํ โหติ ฯ ปาเณ ปาณสญฺญีติ
อนฺตมโส มญฺจปีฐํ โสเธนฺโต มงฺกุณพีชเกปิ ปาณกสญฺญี
นิกฺการุณิกตาย ตํ ภินฺทนฺโต อปเนติ ปาจิตฺติยํ ฯ ตสฺมา
เอวรูเปสุ ฐาเนสุ การุญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา อปฺปมตฺเตน วตฺตํ
กาตพฺพํ ฯ เสสํ มนุสฺสวิคฺคเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ สทฺธึ
สมุฏฺฐานาทีหิ ฯ
สญฺจิจฺจปาณสิกฺขาปทํ ปฐมํ ฯ

ทุติยสิกฺขาปเท ฯ สปฺปาณกนฺติ เย ปาณกา ปริโภเคน
มรนฺติ เตหิ ปาณเกหิ สปฺปาณกํ ฯ ตาทิสํ หิ ชานํ
ปริภุญฺชโต โยเค ปโยเค ปาจิตฺติยํ ฯ ปตฺตปูรํปิ อวิจฺฉินฺทิตฺวา
เอกปฺปโยเคน ปิวโต เอกา อาปตฺติ ฯ ตาทิเสน อุทเกน สามิสํ
ปตฺตํ อาวิชฺฌิตฺวา โธวโตปิ ตาทิเส อุทเก อุณฺหยาคุปตฺตํ
นิพฺพาปยโตปิ ตํ อุทกํ หตฺเถน วา อุฬุงฺเกน วา คเหตฺวา
นหายโตปิ ปโยเค ปโยเค ปาจิตฺติยํ ฯ อุทกโสณฺฑึ วา โปกฺขรณึ
วา ปวิสิตฺวา พหิ นิกฺขมนตฺถาย วีจึ อุฏฺฐาปยโตปิ ฯ โสณฺฑึ
วา โปกฺขรณึ วา โสเธนฺเตหิ ตโต คหิตอุทกํ อุทเกเยว
อาสิญฺจิตพฺพํ ฯ สมีปมฺหิ อุทเก อสติ กปฺปิยอุทกสฺส อฏฺฐ
วา ทส วา ฆเฏ อุทกสณฺฐานกปฺปเทเส อาสิญฺจิตฺวา ตตฺถ
อาสิญฺจิตพฺพํ ฯ ปวฏฺฏิตฺวา อุทเก ปติสฺสตีติ อุณฺหปาสาเณ
อุทกํ นาสิญฺจิตพฺพํ ฯ กปฺปิยอุทเกน ปน ปาสาณํ นิพฺพาเปตฺวา
อาสิญฺจิตุํวฏฺฏติ ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ
สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
เอตฺถ จ ปฏงฺคปาณกานํ ปตนํ ญตฺวาปิ สุทฺธจิตฺตตาย
ทีปุชฺชลเน วิย สปฺปาณกภาวํ ญตฺวาปิ อุทกสญฺญาย
ปริภุญฺชิตพฺพโต ปณฺณตฺติวชฺชตา เวทิตพฺพาติ ฯ
สปฺปาณกสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ

ตติยสิกฺขาปเท ฯ อุกฺโกเฏนฺตีติ ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ
คนฺตฺวา อกตํ กมฺมนฺติอาทีนิ วทนฺตา อุจฺจาเลนฺติ ยถา-
ปติฏฺฐิตภาเวน ปติฏฺฐาตุํ น เทนฺติ ฯ ยถาธมฺมนฺติ โย ยสฺส
อธิกรณสฺส วูปสมนาย ธมฺโม วุตฺโต เตเนว ธมฺเมนาติ
อตฺโถ ฯ นีหฏาธิกรณนฺติ นีหฏํ อธิกรณํ สตฺถารา วุตฺตธมฺเมเนว
วูปสมิตํ อธิกรณนฺติ อตฺโถ ฯ ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญีติ
เยน กมฺเมน ตํ อธิกรณํ วูปสมิตํ ตญฺเจ ธมฺมกมฺมํ โหติ
ตสฺมึ ธมฺมกมฺเม อยํปิ ธมฺมกมฺมสญฺญี หุตฺวา ยทิ อุกฺโกเฏติ
ปาจิตฺติยํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ ฯ เอเตน นเยน เสสปทานิปิ
เวทิตพฺพานิ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน อิเมสํ จตุนฺนํ
อธิกรณานํ กติ อุกฺโกฏนาติอาทินา นเยน ปริวาเร วุตฺโต ฯ
อฏฺฐกถาสุ ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ตสฺเสวตฺโถ วณฺณิโต ฯ มยํ
ปน นํ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม ฯ อิธ อาหริตฺวา วณฺณิยมาเน
หิ สุฏฺฐุตรํ สมฺโมโห ภเวยฺยาติ น ตํ วณฺณยิมฺหา ฯ เสสเมตฺถ
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๐๔๖/๓๗๒.
อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อุกฺโกฏนสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ ทุฏฺฐุลฺลา นาม อาปตฺตีติ เอตฺถ
จตฺตาริ ปาราชิกานิ อตฺถุทฺธารวเสน ทสฺสิตานิ สงฺฆาทิ
เสสาปตฺติ ปน อธิปฺเปตา ฯ ตํ ฉาเทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ ธุรํ
นิกฺขิตฺตมตฺเตติ ธุเร นิกฺขิตฺตมตฺเต ฯ สเจปิ ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา
ปจฺฉา อาโรเจติ น รกฺขติ ฯ ธุรํ นิกฺขิตฺตมตฺเตเยว ปาจิตฺติยนฺติ
วุตฺตํ โหติ ฯ สเจ ปน เอวํ ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา ปฏิจฺฉาทนตฺถเมว
อญฺญสฺส อาโรเจติ โสปิ อญฺญสฺสาติ เอเตนูปาเยน สมณสตํปิ
สมณสหสฺสํปิ อาปตฺตึ อาปชฺชติเยว ยาว โกฏิ น ฉิชฺชติ ฯ
กทา ปน โกฏิ ฉิชฺชตีติ ฯ มหาสุมตฺเถโร ตาว วทติ
อาปตฺตึ อาปนฺโน เอกสฺส อาโรเจติ โส ปฏินิวตฺติตฺวา
ตสฺเสว อาโรเจติ เอวํ โกฏิ ฉิชฺชตีติ ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปนาห
อยํ หิ วตฺถุปุคฺคโลเยว อาปตฺตึ อาปนฺโน ปน เอกสฺส
ภิกฺขุโน อาโรเจติ อยํ อญฺญสฺส อาโรเจติ โส ปฏินิวตฺติตฺวา
เยนสฺส อาโรจิตํ ตสฺเสว อาโรเจติ เอวํ ตติเยน ปุคฺคเลน
ทุติยสฺส อาโรจิเต โกฏิ ฉินฺนา โหตีติ ฯ อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตินฺติ
อวเสเส ปญฺจาปตฺติกฺขนฺเธ ฯ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุฏฺฐุลฺลํ วา
อทุฏฺฐุลฺลํ วา อชฺฌาจารนฺติ เอตฺถ อนุปสมฺปนฺนสฺส สุกฺกวิสฏฺฐิ
จ กายสํสคฺโค จาติ อยํ ทุฏฺฐุลฺลอชฺฌาจาโร นาม ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ ธุรนิกฺเขปสมุฏฺฐานํ กายวาจาจิตฺตโต
สมุฏฺฐาติ อกิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ทุฏฺฐุลฺลสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ

ปญฺจมสิกฺขาปเท ฯ องฺคุลิโย ทุกฺขา ภวิสฺสนฺตีติ อกฺขรานิ
ลิขนฺตสฺส องฺคุลิโย ทุกฺขา ภวิสฺสนฺตีติ จินฺเตสุํ ฯ อุรสฺส ทุกฺโขติ
คณนํ สิกฺขนฺเตน พหุปิ จินฺเตตพฺพํ โหติ เตนสฺส อุโร ทุกฺโข
ภวิสฺสตีติ มญฺญึสุ ฯ อกฺขีนิสฺส ทุกฺขานีติ รูปสุตฺตํ สิกฺขนฺเตน
กหาปณานิ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ปสฺสิตพฺพานิ โหนฺติ
เตนสฺส อกฺขีนิ ทุกฺขานิ ภวิสฺสนฺตีติ มญฺญึสุ ฯ ฑํสาทีสุ
ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกาโย ฯ ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ ฯ ติพฺพานนฺติ
พหลานํ ฯ ขรานนฺติ ติกฺขิณานํ ฯ กฏุกานนฺติ ผรุสานํ ฯ
อมนาปตาย วา กฏุกรสสทิสานํ ฯ อสาตานนฺติ อมธุรานํ ฯ
ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ ฯ สีมํ สมฺมนฺนตีติ นวํ สีมํ
พนฺธติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน อุทกุกฺเขปํ ปริจฺฉินฺทเนปิ ทุกฺกฏํ
วุตฺตํ ฯ ปริปุณฺณวีสติวสฺโสติ ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย
ปริปุณฺณวีสติวสฺโส ฯ

คพภวีโสปิ หิ ปริปุณฺณวีสติวสฺโสเตฺวว
สงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ ยถาห ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา
กุมารกสฺสโป คพฺภวีโส อุปสมฺปนฺโน โหติ ฯ อถโข อายสฺมโต
กุมารกสฺสปสฺส เอตทโหสิ ภควตา ปญฺญตฺตํ น อูนวีสติวสฺโส
ปุคฺคโล อุปสมฺปาเทตพฺโพติ อหญฺจมฺหิ คพฺภวีโส อุปสมฺปนฺโน
อุปสมฺปนฺโน นุโขมฺหิ น นุโข อุปสมฺปนฺโน ฯ ภควโต
เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ ยํ ภิกฺขเว มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ
อุปฺปนฺนํ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ ตทุปาทาย สาวสฺส ชาติ
อนุชานามิ ภิกฺขเว คพฺภวีสํ อุปสมฺปาเทตุนฺติ (๑) ฯ ตตฺถ โย
ทฺวาทส มาเส มาตุกุจฺฉิสฺมึ วสิตฺวา มหาปวารณาย ชาโต
โส ตโตปฏฺฐาย ยาว เอกูนวีสติเม วสฺเส มหาปวารณา
ตํ อติกฺกมิตฺวา ปาฏิปเท อุปสมฺปาเทตพฺโพ ฯ เอเตนูปาเยน
หาปนวฑฺฒนํ เวทิตพฺพํ ฯ โปราณกตฺเถรา ปน เอกูนวีสติ-
วสฺสํ สามเณรํ นิกฺขมนียปุณฺณมาสึ อติกฺกมฺม ปาฏิปททิวเส
อุปสมฺปาเทนฺติ ฯ ตํ กสฺมาติ ฯ วุจฺจเต ฯ เอกสฺมึ วสฺเส ฉ
จาตุทฺทสิกา อุโปสถา โหนฺติ อิติ วีสติยา วสฺเสสุ จตฺตาโร
มาสา ปริหายนฺติ ฯ ราชาโน ตติเย ตติเย วสฺเส วสฺสํ
อุกฺกฑฺฒนฺติ อิติ อฏฺฐารสสุ วสฺเสสุ ฉมฺมาสา วฑฺฒนฺติ ฯ
ตโต อุโปสถวเสน ปริหีเน จตฺตาโร มาเส อปเนตฺวา
เทฺว มาสา อวเสสา โหนฺติ ฯ เต เทฺว มาเส คเหตฺวา
วีสติ วสฺสานิ ปริปุณฺณานิ โหนฺตีติ นิกฺกงฺขา หุตฺวา
นิกฺขมนียปุณฺณมาสึ อติกฺกมฺม ปาฏิปเท อุปสมฺปาเทนฺติ ฯ
เอตฺถ ปน โย ปวาเรตฺวา วีสติวสฺโส ภวิสฺสติ ตํ สนฺธาย
# ๑. วิ. มหา. ๔/๑๔๑/๑๘๘ ฯ
เอกูนวีสติวสฺสนฺติ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา โย มาตุกุจฺฉิสฺมึ ทฺวาทส
มาเส วสิ โส เอกวีสติวสฺโส โหติ ฯ โย สตฺตมาเส วสิ
โส สตฺตมาสาธิกวีสติวสฺโส ฯ ฉมฺมาเส ชาโต ปน น ชีวติ ฯ
อนาปตฺติ อูนวีสติวสฺสํ ปุคฺคลํ ปริปุณฺณสญฺญีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ
อุปสมฺปาเทนฺตสฺส อนาปตฺติ ปุคฺคโล ปน อนุปสมฺปนฺโนว
โหติ ฯ สเจ ปน โส ทสวสฺสจฺจเยน อญฺญํ อุปสมฺปาเทติ
ตญฺเจ มุญฺจิตฺวา คโณ ปูรติ สูปสมฺปนฺโน ฯ โสปิ จ ยาว
น ชานาติ ตาวสฺส เนว สคฺคนฺตราโย น โมกฺขนฺตราโย ฯ
ญตฺวา ปน ปุน อุปสมฺปชฺชิตพฺพํ ฯ เสสํ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ
กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ