จตุตฺถปญฺจมสิกฺขาปเทสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตํ สพฺพํ
อนิยตทฺวเย วุตฺตนยเมว ฯ ยถา จ สโภชนสิกฺขาปทํ เอวเมตานิปิ
ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานาเนวาติ ฯ
ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ เทถาวุโส ภตฺตนฺติ เอตฺถ ตํ กิร
ภตฺตํ อภิหฏํ อโหสิ ตสฺมา เอวมาหํสุ ฯ อนภิหเฏ ปน เอวํ
วตฺตุํ น ลพฺภติ ปยุตฺตวาจา โหติ ฯ เตนหิ ภิกฺขเว
ปฏิคฺคเหตฺวา นิกฺขิปถาติ อิทํ ปน ภควา กุลสฺส สทฺธานุ-
รกฺขณตฺถาย อาห ฯ ยทิ หิ ภควา ภาเชตฺวา ขาทถาติ
วเทยฺย มนุสฺสานํ ปสาทญฺญถตฺตํ สิยา ฯ อุสฺสาทยิตฺถาติ
ปฏิหรียิตฺถ ฯ ฆรํเยว นํ คเหตฺวา อคมํสูติ วุตฺตํ โหติ ฯ
สนฺตํ ภิกฺขุนฺติ เอตฺถ กิตฺตาวตา สนฺโต โหติ กิตฺตาวตา
อสนฺโต ฯ อนฺโตวิหาเร ยตฺถํ ฐิตสฺส กุลานิ ปยิรุปาสนจิตฺตํ
อุปฺปนฺนํ โหติ ตโต ปฏฺฐาย ยํ ปสฺเส วา อภิมุเข วา
ปสฺสติ ยสฺส สกฺกา โหติ ปกติวจเนน อาโรเจตุํ อยํ
สนฺโต นาม ฯ อิโตจีโตจ ปริเยสิตฺวา อาโรจนกิจฺจํ ปน
นตฺถิ ฯ โย หิ เอวํ ปริเยสิตพฺโพ โส อสนฺโตเยว ฯ อปิจ
อนฺโตอุปจารสีมายํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา อาปุจฺฉิสฺสามีติ คนฺตฺวา ตตฺถ
ยํ ปสฺสติ โส อาปุจฺฉิตพฺโพ ฯ โน เจ ปสฺสติ อสนฺตํ ภิกฺขุํ
อนาปุจฺฉา ปวิฏฺโฐ นาม โหติ ฯ อนฺตรารามนฺติ อนฺโตคาเม
วิหาโร โหติ ตํ คจฺฉติ ฯ ภตฺติยฆรนฺติ นิมนฺติตฆรํ วา
สลากภตฺตาทิทายกานํ วา ฆรํ ฯ อาปทาสูติ ชีวิตพฺรหฺม-
จริยนฺตราเยสุ สติ คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
กฐินสมุฏฺฐานํ กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ
กิริยากิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
จาริตฺตสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ มหานาโม นาม ภควโต จูฬปิตุปุตฺโต
มาสมตฺเตน มหลฺลกตโร ทฺวีสุ ผเลสุ ปติฏฺฐิโต อริยสาวโก ฯ
เภสชฺชํ อุสฺสนฺนํ โหตีติ วชโต อาหริตฺวา ฐปิตสปฺปิ พหุ
โหติ ฯ สาทิตพฺพาติ ตสฺมึ สมเย โรโค นตฺถีติ น ปฏิกฺขิปิ-
ตพฺพา โรเค สติ วิญฺญาเปสฺสามีติ อธิวาเสตพฺพา ฯ เอตฺตเกหิ
เภสชฺเชหิ ปวาเรมีติ นามวเสน สปฺปิเตลาทีสุ ทฺวีหิ ตีหิ วา
ปริมาณวเสน ปตฺเถน นาฬิยา อาฬฺหเกนาติ วา ฯ อญฺญํ
เภสชฺชํ วิญฺญาเปตีติ สปฺปินา ปวาริโต เตลํ วิญฺญาเปติ
อาฬฺหเกน ปวาริโต โทณํ ฯ น เภสชฺเชน กรณีเยติ มิสฺสก-
ภตฺเตนปิ เจ ยาเปตุํ สกฺโกติ น เภสชฺชกรณียํ นาม
โหติ ฯ ปวาริตานนฺติ เย อตฺตโน ปุคฺคลิกาย ปวารณาย
ปวาริตา เตสํ ปวาริตานุรูเปน วิญฺญตฺติยา อนาปตฺติ ฯ
สงฺฆวเสน ปวาริเตสุ ปน ปมาณํ สลฺลกฺเขตพฺพเมวาติ ฯ เสสํ
อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
มหานามสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐเม ฯ อพฺภุยฺยาโตติ อภิอุยฺยาโต ปรเสนํ อภิมุโข
คมิสฺสามีติ นครโต นิคฺคโตติ อตฺโถ ฯ อุยฺยุตฺตนฺติ กตอุยฺยาตํ
คามโต นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ ฯ ทฺวาทสปุริโส หตฺถีติ จตฺตาโร
อาโรหกา เอเกกปาทรกฺขกา เทฺว เทฺวติ เอวํ ทฺวาทสปุริโส
โหติ ฯ ติปุริโส อสฺโสติ เอโก อาโรหโก เทฺว ปาทรกฺขกาติ
เอวํ ติปุริโส โหติ ฯ จตุปฺปุริโส รโถติ เอโก สารถิ เอโก
โยโธ เทฺว อาณิรกฺขกาติ เอวํ จตุปฺปุริโส โหติ ฯ จตฺตาโร
ปุริสา สรหตฺถาติ อาวุธหตฺถา จตฺตาโร ปุริสาติ ฯ อยํ
ปจฺฉิมโกฏิยา จตุรงฺคสมนฺนาคตา เสนา นาม ฯ อีทิสํ เสนํ
ทสฺสนาย คจฺฉโต ปเท ปเท ทุกฺกฏํ ฯ ทสฺสนูปจารํ วิชหิตฺวาติ
เกนจิ อนฺตริตา วา นินฺนํ โอรุฬฺหา วา น ทิสฺสติ
อิธ ฐตฺวา น สกฺกา ทฏฺฐุนฺติ อญฺญํ ฐานํ คนฺตฺวา
ปสฺสโต ปโยเค ปโยเค ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ ฯ เอกเมกนฺติ หตฺถี-
อาทีสุ จตูสุ องฺเคสุ เอกเมกํ อนฺตมโส เอกปุริสารุฬฺหกหตฺถึปิ
เอกํปิ สรหตฺถํ ปุริสํ ฯ อนุยฺยุตฺตา นาม ราชา อุยฺยานํ
วา นทึ วา คจฺฉติ เอวํ อนุยฺยุตฺตา โหติ ฯ อาปทาสูติ
ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราเยสุ สติ เอตฺถ คโต มุจฺจิสฺสามีติ คจฺฉโต
อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
อุยฺยุตฺตสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวเม ฯ อตฺถงฺคเต สุริเย เสนาย วสตีติ ติฏฺฐตุ วา
นิสีทตุ วา สยตุ วา สเจปิ อากาเส อิทฺธิยา กญฺจิ อิริยาปถํ
กปฺเปติ ปาจิตฺติยเมว ฯ เสนา วา ปฏิเสนาย รุทฺธา โหตีติ
ยถา สญฺจาโร ฉิชฺชติ เอวํ รุทฺธา โหติ ฯ ปลิพุทฺโธติ เวริเกน
วา อิสฺสเรน วา รุทฺโธ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ เอฬกโลม-
สมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ
กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
เสนาวาสสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ

ทสเม ฯ อุคฺคนฺตฺวา เอตฺถ ยุชฺฌนฺตีติ อุยฺโยธิกํ ฯ
สํปหารฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ พลสฺส อคฺคํ ชานนฺติ เอตฺถาติ
พลคฺคํ ฯ พลคณนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ ฯ เสนาย วิยูหํ เสนา-
พฺยูหํ ฯ เสนานิเวสสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ตโย หตฺถี ปจฺฉิมกํ
หตฺถานีกนฺติ โย ปุพฺเพ วุตฺโต ทฺวาทสปุริโส หตฺถี เตน
หตฺถินา ตโย หตฺถี ฯ เสเสสุปิ เอเสว นโย ฯ เสสํ
อุยฺยุตฺตเสนาสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ สทฺธึ
สมุฏฺฐานาทีหีติ ฯ
อุยฺโยธิกสิกฺขาปทํ ทสมํ ฯ
สมตฺโต วณฺณนากฺกเมน อเจลกวคฺโค ปญฺจโม ฯ

สุราปานวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ฯ ภทฺทวติกาต เอโก
คาโม ฯ โส ภทฺทิกาย วติยา สมนฺนาคตตฺตา เอตํ นามํ
ลภติ ฯ ปถาวิโนติ อทฺธิกา ฯ เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตชสา
อานุภาเวน นาคสฺส เตชํ ฯ กาโปติกาติ กาโปตานํ ปาทสม-
วณฺณรตฺโตภาสา ฯ ปสนฺนาติ สุรามณฺฑสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ
อนนุจฺฉวิยํ ภิกฺขเว สาคตสฺสาติ ปญฺจาภิญฺญสฺส สโต
มชฺชปานนฺนาม น อนุจฺฉวิยนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ปุปฺผาสโว
นาม มธุกปุปฺผาทีนํ รเสน กโต ฯ ผลาสโว นาม มุทฺทิกา-
ผลาทีนิ มทฺทิตฺวา เตสํ รเสน กโต ฯ มธุวาสโว นาม
มุทฺทิกาทีนํ ชาติรเสน กโต ฯ มกฺขิกามธุนาปิ กริยตีติ
วทนฺติ ฯ คุฬาสโว นาม อุจฺฉุรสาทีหิ กริยติ ฯ สุรา นาม
ปิฏฺฐกิณฺณปกฺขิตฺตา นาฬิเกราทีนํปิ รเสน กตา สุราเตฺวว
สงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ ตสฺสาเยว กิณฺณปกฺขิตฺตาย มณฺเฑ คหิเต
เมรโยเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ วทนฺติ ฯ อนฺตมโส กุสคฺเคนปิ
ปิวตีติ เอตํ สุรํ วา เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนปิ
ปิวโต ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ ฯ เอเกน ปน ปโยเคน พหุํปิ
ปิวนฺตสฺส เอกาว อาปตฺติ ฯ วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปิวโต
ปโยคคฺณนาย อาปตฺติโย ฯ อมชฺชญฺจ โหติ มชฺชวณฺณํ
มชฺชคนฺธํ มชฺชรสนฺติ โลณโสจิรกํ วา สุรตฺตํ วา โหติ ฯ
สูปสํปาเกติ วาสคาหาปนตฺถํ อีสกํ มชฺชํ ปกฺขิปิตฺวา สูปํ
ปจนฺติ ตสฺมึ อนาปตฺติ ฯ มํสสํปาเกปิ เอเสว นโย ฯ เตลํ
ปน วาตเภสชฺชตฺถํปิ มชฺเชน สทฺธึ ปจนฺติ ตสฺมึปิ อนติกฺขิตฺต-
มชฺเชเยว อนาปตฺติ ฯ ยํ ปน อติกฺขิตฺตมชฺชํ โหติ ยตฺถ
มชฺชสฺส วณฺณคนฺธรสา ปญฺญายนฺติ ตสฺมึ อาปตฺติเยว ฯ อมชฺชํ
อริฏฺฐนฺติ โย อริฏฺโฐ มชฺชํ น โหติ ตสฺมึ อนาปตฺติ ฯ
อามลกาทีนํเยว กิร รเสน อริฏฺฐํ กโรนฺติ ฯ โส มชฺชวณฺณ-
คนฺธรโส เจว โหติ น จ มชฺชํ ฯ ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ฯ โย
ปน สมฺภารปกฺขิตฺโต โส มชฺชํ โหติ พีชโต ปฏฺฐาย น
วฏฺฏติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ วตฺถุสฺส อชานนตาย เจตฺถ อจิตฺตกตา
เวทิตพฺพา ฯ อกุสเลเนว ปาตพฺพตาย โลกวชฺชตาติ ฯ
สุราปานสิกฺขาปทํ ปฐมํ ฯ

ทุติยสิกฺขาปเท ฯ องฺคุลีปโฏทเกติ องฺคุลีหิ อุปกจฺฉาทิ-
ฆฏฺฏนํ วุจฺจติ ฯ อุตฺตสนฺโตติ อติหาเสน กิลมนฺโต ฯ อนสฺสาสโกติ
อุปจฺฉินฺนอสฺสาสปฺปสฺสาสสญฺจาโร หุตฺวา ฯ อนุปสมฺปนฺนํ กาเยน
กายนฺติ เอตฺถ ภิกฺขุนีปิ อนุปสมฺปนฺนฏฺฐาเน ฐิตา ฯ ตํปิ
ขิฑฺฑาธิปฺปาเยน ผุสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทฺวิเวทนนฺติ ฯ
องฺคุลีปโฏทกสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ

ตติยสิกฺขาปเท ฯ อปฺปกตญฺญุโนติ ยํ ภควตา ปกตํ
ปญฺญตฺตํ ตํ ชานนฺตีติ อตฺโถ ฯ อุทเก หสฺสธมฺโมติ
อุทกกีฬิกา วุจฺจติ ฯ อุปริโคปฺผเกติ โคปฺผกานํ อุปริภาคปฺ
ปมาเณ ฯ หสฺสาธิปฺปาโยติ กีฬาธิปฺปาโย ฯ นิมุชฺชติ วาติ อาทีสุ
นิมุชฺชนตฺถาย โอโรหนฺตสฺส ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ นิมุชฺช-
นุมฺมุชฺชเนสุ ปโยเค ปโยเค ปาจิตฺติยํ ฯ นิมุชฺชิตฺวา อนฺโต-
อุทเกเยว คจฺฉนฺตสฺส หตฺถวารปทวาเรสุ สพฺพตฺถ ปาจิตฺติยํ ฯ
ปลวตีติ ตรติ ฯ หตฺเถหิ ตรนฺตสฺส หตฺถวาเร หตฺถวาเร
ปาจิตฺติยํ ฯ ปาเทสุปิ เอเสว นโย ฯ เยน เยน องฺเคน
ตรติ ตสฺส ตสฺส ปโยเค ปโยเค ปาจิตฺติยํ ฯ ตีรโต วา
รุกฺขโต วา อุทเก ปตติ ปาจิตฺติยเมว ฯ นาวาย กีฬตีติ
ผิยาริตฺตาทีหิ นาวํ ปาเชนฺโต วา ตีเร อุสฺสาเทนฺโต วา
นาวาย กีฬติ ทุกฺกฏํ ฯ หตฺเถน วาติ อาทีสุปิ ปโยเค ปโยเค
ทุกฺกฏํ ฯ เกจิ หตฺเถน อุทเก ขิตฺตาย กฐลาย ปตนุปฺปตนวาเรสุ
ทุกฺกฏนฺติ วทนฺติ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ ตตฺถ หิ เอกปฺปโยคตฺตา
เอกเมว ทุกฺกฏํ ฯ อปิจ อุปริโคปฺผเก วุตฺตานิ อุมฺมุชฺชนาทีนิ
ฐเปตฺวา อญฺเญน เยนเกนจิ อากาเรน อุทกํ โอตริตฺวา
วา อโนตริตฺวา วา ยตฺถ กตฺถจิ ฐิตํ อุทกํ อนฺตมโส
พินฺทุํ คเหตฺวา ขิปนกีฬายปิ กีฬนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ อตฺถโชตกํ
ปน อกฺขรํ ลิขิตุํ วฏฺฏติ ฯ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมว ฯ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
หสฺสธมฺมสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ กถายํ นสฺเสยฺยาติ กถํ อยํ ธมฺโม
ตนฺติ ปเวณิ นสฺเสยฺย ฯ ตํ วา น สิกฺขิตุกาโมติ เยน
ปญฺญตฺเตน วุจฺจติ ตํ ปญฺญตฺตํ น สิกฺขิตุกาโม ฯ
อปฺปญฺญตฺเตนาติ สุตฺเต วา อภิธมฺเม วา อาคเตน ฯ เอวํ
อมฺหากํ อาจริยานํ อุคฺคโหติ เอตฺถ คารยฺโห อาจริยุคฺคโห
น คเหตพฺโพ ฯ ปเวณิยา อาคโต อาจริยุคฺคโหว คเหตพฺโพ ฯ
กุรุนฺทิยํ โลกวชฺเช อาจริยุคฺคโห น วฏฺฏติ ปณฺณตฺติวชฺเช
ปน วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยํ สุตฺตํ สุตฺตานุโลมํ จ
อุคฺคหิตกานํเยว อาจริยานํ อุคฺคโห ปมาณํ อชานนฺตานํ กถา
อปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ ฯ ตํ สพฺพํ ปเวณิยา อาคเต สโมธานํ
คจฺฉติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต
วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญา-
วิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อนาทริยสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ

ปญฺจมสิกฺขาปเท รูปูปหาราทโย มนุสฺสวิคฺคเห วุตฺต-
นเยเนว เวทิตพฺพา ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ สมุฏฺฐานาทีนิ
อนาทริยสทิสาเนวาติ ฯ
ภึสาปนสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ
ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ ภคฺคาติ ชนปทสฺเสตํ นามํ ฯ สุํสุมาร-
คีรนฺติ นครสฺส นามํ ฯ เภสกลาวนนฺติ ตนฺนิสฺสิตวนสฺส
นามํ ฯ ตํ ปน มิคานํ ผาสุวิหารตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทายาติ
วุจฺจติ ฯ สมาทหิตฺวาติ ชาเลตฺวา ฯ ปริปาเตสีติ อนุพนฺธิ ฯ
สยํ สมาทหตีติ เอตฺถ โชตึ สมาทหิตุกามตาย อรณีสณฺฐปนโต
ปฏฺฐาย ยาว ชาลา น อุฏฺฐหติ ตาว สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ ฯ
ปทีเปปีติ ปทีปุชฺชลเนปิ ฯ โชติเกปีติ ปตฺตปจนเสทกมฺมาทีสุ
โชติกรเณ ฯ ตถารูปปจฺจยาติ ปทีปาทิปจฺจยา ฯ ปฏิลาตํ อุกฺขิปตีติ
ฑยฺหมานํ อลาตํ ปตติ ตํ อุกฺขิปติ ปุน ยถาฐาเน ฐเปตีติ
อตฺโถ ฯ เอวํ อวิชฺฌาตํ อุกฺขิปิตฺวา ปกฺขิปนฺตสฺเสว ทุกฺกฏํ ฯ
วิชฺฌาตํ ปน ชาลาเปนฺตสฺส ปาจิตฺติยเมว ฯ ตถารูปปจฺจยาติ
ฐเปตฺวา ปทีปาทีนิ อญฺเญนปิ ตถารูเปน ปจฺจเยน สมาท-
หนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อาปทาสูติ สปฺปทฏฺฐโจรรุทฺธพาฬมิค-
อมนุสฺเสหิ อุปทฺทโว โหติ ตตฺถ สมาทหนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ
เสสํ อุตฺตานเมว ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ
อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
โชติสมาทหนสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ