หตฺถปาเส ฐิโตติ เอตฺถ ปน สเจ ภิกฺขุ นิสินฺโน โหติ
อาสนสฺส ปจฺฉิมนฺตโต ปฏฺฐาย สเจ ฐิโต ปญฺหิอนฺตโต ปฏฺฐาย
สเจ นิปนฺโน เยน ปสฺเสน นิปนฺโน ตสฺส ปาริมนฺตโต
ปฏฺฐาย ทายกสฺส นิสินฺนสฺส วา ฐิตสฺส วา นิปนฺนสฺส วา
ฐเปตฺวา ปสาริตหตฺถํ ยํ อาสนฺนตรํ องฺคํ ตสฺส โอริมนฺเตน
ปริจฺฉินฺทิตฺวา อฑฺฒเตยฺยหตฺโถ หตฺถปาโสติ เวทิตพฺโพ ฯ ตสฺมึ
ฐตฺวา อภิหฏํ ปฏิกฺขิปนฺตสฺเสว ปวารณา โหติ น ตโต ปรํ ฯ
อภิหรตีติ หตฺถปาสพฺภนฺตเร ฐิโต คหณตฺถํ อุปนาเมติ ฯ
สเจ ปน อนนฺตรานิสินฺโน ภิกฺขุ หตฺเถ วา อุรูสุ วา
อาธารเก วา ฐิตํ ปตฺตํ อนภิหริตฺวา ว ภตฺตํ คณฺหาหีติ
วทติ ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา นตฺถิ ฯ ภตฺตปจฺฉึ อาเนตฺวา
ปุรโต ภูมิยํ ฐเปตฺวา คณฺหาติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย ฯ
อีสกํ ปน อุทฺธริตฺวา วา อุปนาเมตฺวา วา คณฺหาถาติ
วุตฺเต ปน ปฏิกฺขิปโต ปวารณา โหติ ฯ เถราสเน นิสินฺโน
เถโร ทูเร นิสินฺนสฺส ทหรภิกฺขุสฺส ปตฺตํ เปเสตฺวา อิโต
โอทนํ คณฺหาหีติ วทติ คณฺหิตฺวา ปน คโต ตุณฺหี
ติฏฺฐติ ฯ ทหโร อลํ มยฺหนฺติ ปฏิกฺขิปติ น ปวาเรติ ฯ
กสฺมา ฯ เถรสฺส ทูรภาวโต ทูตสฺส จ อนภิหรณโตติ ฯ
สเจ ปน คเหตฺวา อาคโต ภิกฺขุ อิมํ ภตฺตํ คณฺหาติ
วทติ ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา โหติ ฯ ปริเวสนาย เอโก
เอเกน หตฺเถน โอทนปจฺฉึ เอเกน กฏจฺฉุํ คเหตฺวา ภิกฺขู
ปริวิสติ ฯ ตตฺร เจ อญฺโญ อาคนฺตฺวา อหํ ปจฺฉึ ธาเรสฺสามิ
ตฺวํ โอทนํ เทหีติ วตฺวา คหิตมตฺตเมว กโรติ ปริเวสโกเอว
ปน ตํ โอทนปจฺฉึ ธาเรติ ตสฺมา สา อภิหฏาว โหติ ฯ
ตโต ทาตุกามตาย คณฺหนฺตํ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส ปวารณา
โหติ ฯ สเจ ปน ปริเวสเกน ผุฏฺฐมตฺตาว โหติ อิตโรว
นํ ธาเรติ ตโต ทาตุกามตาย คณฺหนฺตํ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส
ปวารณา น โหติ ฯ กฏจฺฉุนา อุทฺธนมตฺเต ปน โหติ ฯ
กฏจฺฉุอภิหาโรเยว หิ ตสฺส อภิหาโร ฯ ทฺวินฺนํ สมภาเรปิ
ปฏิกฺขิปนฺโต ปวาเรติเยวาติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ อนนฺตรสฺส
ภิกฺขุโน ภตฺเต ทียมาเน อิตโร ปตฺตํ หตฺเถหิ ปิทหติ ปวารณา
นตฺถิ ฯ กสฺมา ฯ อญฺญสฺส อภิหเฏ ปฏิกฺขิตตฺตา ฯ

ปฏิกฺเขโป
ปญฺญายตีติ เอตฺถ วาจาย อภิหฏํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา นตฺถิ
กาเยน อภิหฏํ ปน กาเยน วา วาจาย วา ปฏิกฺขิปนฺตสฺส
ปวารณา โหตีติ เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ กาเยน ปฏิกฺเขโป นาม
องฺคุลึ วา หตฺถํ วา มจฺฉิกวีชนึ วา จีวรกณฺณํ วา จาเลติ
ภมุกาย วา อาการํ กโรติ กุทฺโธ วา โอโลเกติ ฯ วาจาย
ปฏิกฺเขโป นาม อลนฺติ วา น คณฺหามีติ วา มา
อากีราติ วา อปคจฺฉาติ วา วทติ ฯ เอวํ เยน เกนจิ
อากาเรน กาเยน วา วาจาย วา ปฏิกฺขิตฺเต ปวารณา
โหติ ฯ เอโก อภิหเฏ ภตฺเต ปวารณาย ภีโต หตฺเถ อปเนตฺวา
ปุนปฺปุนํ ปตฺเต โอทนํ อากีรนฺตํ อากีรากีร โกฏฺเฏตฺวา
โกฏฺเฏตฺวา ปูเรหีติ วทติ เอตฺถ กถนฺติ ฯ มหาสุมตฺเถโร
ตาว อนากีรณตฺถาย วุตฺตตฺตา ปวารณา โหตีติ อาห ฯ
มหาปทุมตฺเถโร ปน อากีร ปูเรหีติ วทนฺตสฺส นาม กสฺสจิ
ปวารณา อตฺถีติ วตฺวา น ปวาเรตีติ อาห ฯ อปโร
ภตฺตํ อภิหรนฺตํ ภิกฺขุํ สลฺลกฺเขตฺวา กึ อาวุโส อิโตปิ
กิญฺจิ คณฺหิสฺสสิ ทมฺมิ เต กิญฺจีติ อาห ฯ ตตฺราปิ เอวํ
นาคมิสฺสตีติ วุตฺตตฺตา ปวารณา โหตีติ มหาสุมตฺเถโร อาห ฯ
มหาปทุมตฺเถโร ปน คณฺหิสฺสสีติ วทนฺตสฺส นาม กสฺสจิ
ปวารณา อตฺถีติ วตฺวา น ปวาเรตีติ อาห ฯ เอโก
สมํสกรสํ อภิหริตฺวา รสํ คณฺหาถาติ วทติ ฯ ตํ สุตฺวา
ปฏิกฺขิปโต ปวารณา นตฺถิ ฯ มจฺฉรสํ มํสรสนฺติ วุตฺเต
ปฏิกฺขิปโต โหติ ฯ อิทํ คณฺหาถาติ วุตฺเตปิ โหติเยว ฯ มํสํ
วิสุํ กตฺวา มํสรสํ คณฺหาถาติ วทติ ฯ ตตฺถ เจ สาสปมตฺตํปิ
มํสขณฺฑํ อตฺถิ ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา โหติ ฯ สเจ ปน
ปริสฺสาวิโต โหติ วฏฺฏตีติ ฯ อภยตฺเถโร อาห มํสรเสน
อาปุจฺฉนฺตํ มหาเถโร มุหุตฺตํ อาคเมหีติ วตฺวา ถาลกํ
อาวุโส อาหราติ อาห เอตฺถ กถนฺติ ฯ มหาสุมตฺเถโร ตาว
อภิหารกสฺส คมนํ อุปจฺฉินฺนํ ตสฺมา ปวาเรตีติ อาห ฯ
มหาปทุมตฺเถโร ปน อยํ กุหึ คจฺฉติ กีทิสํ เอตสฺส คมนํ
คณฺหนฺตสฺสาปิ นาม ปวารณา อตฺถีติ วตฺวา น ปวาเรตีติ
อาห ฯ กลีรปนสาทีหิ มิสฺเสตฺวา มจฺฉมํสํ ปจนฺติ ฯ ตํ
คเหตฺวา กลีรสูปํ คณฺหาถ ปนสพฺยญฺชนํ คณฺหาถาติ
วทนฺติ ฯ เอตํปิ น ปวาเรติ ฯ กสฺมา ฯ อปฺปวารณารหสฺส
นาเมน วุตฺตตฺตา ฯ สเจ ปน มจฺฉสูปํ มํสสูปนฺติ วา
อิทํ คณฺหาถาติ วา วทนฺติ ปวาเรติ ฯ มํสกรมฺพโก นาม
โหติ ตํ ทาตุกาโมปิ กรมฺพกํ คณฺหาถาติ วทติ วฏฺฏติ
น ปวาเรติ ฯ มํสกรมฺพกนฺติ วา อิทนฺติ วา วุตฺเต ปน
ปวาเรติ ฯ เอเสว นโย สพฺเพสุ มจฺฉมํสมิสฺสเกสุ ฯ โย
ปน นิมนฺตเน ภุญฺชมาโน มํสํ อภิหฏํ อุทฺทิสฺส กตนฺติ
มญฺญมาโน ปฏิกฺขิปติ ปวาริโตว โหตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ

มิสฺสกกถา ปน กุรุนฺทิยํ สุฏฺฐุ วุตฺตา ฯ เอวํ หิ ตตฺถ
วุตฺตํ ปิณฺฑปาตจาริโก ภิกฺขุ ภตฺตมิสฺสกํ ยาคุํ อาหริตฺวา
ยาคุํ คณฺหาถาติ วทติ น ปวาเรติ ฯ ภตฺตํ คณฺหาถาติ
วุตฺเต ปวาเรติ ฯ กสฺมา ฯ เยนาปุจฺฉิโต ตสฺส อตฺถิตาย ฯ
อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ฯ ยาคุมิสฺสกํ คณฺหาถาติ วทติ ฯ ตตฺร
เจ ยาคุ พหุตรา วา โหติ สมสมา วา น ปวาเรติ ฯ
ยาคุ มนฺทา ภตฺตํ พหุตรํ ปวาเรติ ฯ อิทํ จ สพฺพฏฺฐกถาสุ
วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ การณํ ปเนตฺถ ทุทฺทสํ ฯ
ภตฺตมิสฺสกํ คณฺหาถาติ วทติ ฯ ภตฺตํ พหุตรํ วา สมํ
วา อปฺปตรํ วา โหติ ปวาเรติเยว ฯ ภตฺตํ วา ยาคุํ
วา อนามสิตฺวา มิสฺสกํ คณฺหาถาติ วทติ ฯ ตตฺร เจ
ภตฺตํ พหุตรํ วา สมกํ วา โหติ ปวาเรติ อปฺปตรํ น
ปวาเรติ ฯ อิทํ จ กรมฺพเกน น สมาเนตพฺพํ ฯ กรมฺพโก
หิ มํสมิสฺสโกปิ โหติ อมํสมิสฺสโกปิ ตสฺมา กรมฺพกนฺติ
วุตฺเต ปวารณา นตฺถิ ฯ อิทํ ปน ภตฺตมิสฺสกเมว ฯ เอตฺถ
วุตฺตนเยเนว ปวารณา โหติ ฯ พหุรเส ภตฺเต รสํ พหุขีเร
ขีรํ พหุสปฺปิมฺหิ จ ปายาเส สปฺปึ คณฺหาถาติ วิสุํ กตฺวา
เทติ ฯ ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา นตฺถิ ฯ โย ปน คจฺฉนฺโต
ปวาเรติ โส คจฺฉนฺโตว ภุญฺชิตต ลภติ ฯ กทฺทมํ วา อุทกํ
วา ปตฺวา ฐิเตน อติริตฺตํ กาเรตพฺพํ ฯ สเจ อนฺตรา นที
ปูรา โหติ นทีตีเร คุมฺพํ อนุปริยายนฺเตน ภุญฺชิตพฺพํ ฯ อถ
นาวา วา เสตุ วา อตฺถิ ตํ อภิรุหิตฺวาปิ จงฺกมนฺเตเนว
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ คมนํ น อุปจฺฉินฺทิตพฺพํ ฯ ยาเน วา หตฺถิ-
อสฺสปิฏฺเฐ วา จนฺทมณฺฑเล วา สุริยมณฺฑเล วา นิสีทิตฺวา
ปวาริเตน ยาว มชฺฌนฺติกํ ตาว เตสุ คจฺฉนฺเตสุปิ นิสินฺเนเนว
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ โย ฐิโต ปวาเรติ ฐิเตเนว โย นิสินฺโน
นิสินฺเนเนว ภุญฺชิตพฺพํ ฯ ตํ อิริยาปถํ โกเปนฺเตน อติริตฺตํ
กาเรตพฺพํ ฯ โย อุกฺกุฏิโก นิสีทิตฺวา ปวาเรติ เตน อุกฺกุฏิเกเนว
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ ตสฺส ปน เหฏฺฐา ปลาสปีฐํ วา กิญฺจิ วา
นิสีทนกํ ทาตพฺพํ ฯ ปีฐเก นิสีทิตฺวา ปวาริเตน อาสนํ
อจาเลตฺวาว จตสฺโส ทิสา ปริวตฺตนฺเตน ภุญฺชิตุํ ลพฺภติ ฯ
มญฺเจ นิสีทิตฺวา ปวาริเตน อิโต วา เอโต วา สํสริตุํ
น ลพฺภติ ฯ สเจ ปน นํ สห มญฺเจน อุกฺขิปิตฺวา
อญฺญตฺร เนนฺติ วฏฺฏติ ฯ นิปชฺชิตฺวา ปวาริเตน นิปนฺเนเนว
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ ปริวตฺตนฺเตน เยน ปสฺเสน นิปนฺโน ตสฺส
ฐานํ นาติกฺกเมตพฺพํ ฯ

อนติริตฺตนฺติ น อติริตฺตํ น อธิกนฺติ อตฺโถ ฯ ตํ
ปน ยสฺมา อกปฺปิยกตาทีหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ อกตํ
วา คิลานสฺส อนธิกํ วา โหติ ตสฺมา ปทภาชเน
อกปฺปิยกตนฺติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อกปฺปิยกตนฺติ ยํ ตตฺถ ผลํ
วา กณฺฑมูลาทิ วา ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ กปฺปิยํ อกตํ
ยญฺจ อกปฺปิยมํสํ วา อกปฺปิยโภชนํ วา เอตํ อกปฺปิยํ นาม
ตํ อกปฺปิยํ อลเมตํ สพฺพนฺติ เอวํ อติริตฺตํ กตํ อกปฺปิย-
กตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อปฺปฏิคฺคหิตกตนฺติ ภิกฺขุนา อปฏิคฺคหิตํเยว
ปุริมนเยน อติริตฺตํ กตํ ฯ อนุจฺจาริตกตนฺติ กปฺปิยํ การาเปตุํ
อาคเตน ภิกฺขุนา อีสกํปิ อนุกฺขิตฺตํ วา อนุปนามิตํ วา
กตํ ฯ อหตฺถปาเส กตนฺติ กปฺปิยํ การาเปตุํ อาคตสฺส
หตฺถปาสโต พหิ ฐิเตน กตํ ฯ อภุตฺตาวินา กตนฺติ โย
อลเมตํ สพฺพนฺติ อติริตฺตํ กโรติ เตน ปวารณปโหนกํ โภชนํ
อภุตฺเตน (๑) กตํ ฯ ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อาสนา วุฏฺฐิเตน กตนฺติ
อิทํ อุตฺตานเมว ฯ อลเมตํ สพฺพนฺติ อวุตฺตนฺติ วจีเภทํ กตฺวา
# ๑. อภุญฺชิตฺวา ฯ
เอวํ อวุตฺตํ โหติ ฯ อิติ อิเมหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ
ยํ อติริตฺตํ กปฺปิยํ อกตํ ยญฺจ น คิลานาติริตฺตํ ตทุภยํปิ
อนติริตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อติริตฺตํ ปน ตสฺเสว ปฏิกฺเขเปน
เวทิตพฺพํ ฯ อปิเจตฺถ ภุตฺตาวินา กตํ โหตีติ อนนฺตรา นิสินฺนสฺส
สภาคสฺส ภิกฺขุโน ปตฺตโต เอกํปิ สิฏฺฐํ วา มํสหิรํ วา
ขาทิตฺวา กตํปิ ภุตฺตาวินาว กตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ ฯ อาสนา
อวุฏฺฐิเตนาติ เอตฺถ ปน อสมฺโมหตฺถํ อยํ วินิจฺฉโย ฯ เทฺว
ภิกฺขู ปาโตว ภุญฺชมานา ปวาริตา โหนฺติ ฯ เอเกน ตตฺเถว
นิสีทิตพฺพํ ฯ อิตเรน นิจฺจภตฺตํ วา สลากภตฺตํ วา อาเนตฺวา
อุปฑฺฒํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากีริตฺวา หตฺถํ โธวิตฺวา
เสสํ เตน ภิกฺขุนา กปฺปิยํ การาเปตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ ฯ
กสฺมา ฯ ยํ หิ ตสฺส หตฺเถ ลคฺคํ ตํ อกปฺปิยํ โหติ ฯ
สเจ ปน ปฐมํ นิสินฺโน ภิกฺขุ สยเมว ตสฺส ปตฺตโต
หตฺเถน คณฺหาติ หตฺถโธวนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ สเจ ปน เอวํ
กปฺปิยํ กาเรตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส ปุน กิญฺจิ พฺยญฺชนํ วา
ขาทนียํ วา ปตฺเต อากีรนฺติ เยน ปฐมํ กปฺปิยํ กตํ โส
ปุน กาตุํ น ลภติ ฯ เยน อกตํ เตน กาตพฺพํ ฯ ยํ
จ อกตํ ตํ กาตพฺพํ ฯ เยน อกตนฺติ อญฺเญน ภิกฺขุนา
เยน ปฐมํ น กตํ เตน กาตพฺพํ ฯ ยํ จ อกตนฺติ เยน
ปฐมํ กปฺปิยํ กตํ เตนาปิ ยํ อกตํ ตํ กาตพฺพํ ฯ ปฐมภาชเน
ปน กาตุํ น ลพฺภติ ฯ ตตฺถ หิ กริยมานํ ปฐมกเตน
สทฺธึ กตํ โหติ ตสฺมา อญฺญสฺมึ ภาชเน กาตุํ วฏฺฏตีติ
อธิปฺปาโย ฯ เอวํ กตํ ปน เตน ภิกฺขุนา ปฐมกเตน สทฺธึ
ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ กปฺปิยํ กโรนฺเตน จ น เกวลํ ปตฺเตเยว
กุณฺเฑปิ ปจฺฉิยํปิ ยตฺถ กตฺถจิ ปุรโต ฐเปตฺวา โอนมิตภาชเน
กาตพฺพํ ฯ ตํ สเจปิ ภิกฺขุสตํ ปวาริตํ โหติ สพฺเพสํ ภุญฺชิตุํ
วฏฺฏติ อปฺปวาริตานํปิ วฏฺฏติ ฯ เยน ปน กปฺปิยํ กตํ
ตสฺส น วฏฺฏติ ฯ สเจปิ ปวาเรตฺวา ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ภิกฺขุํ
ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อวสฺสํ ภุญฺชนเก มงฺคลนิมนฺตเน
นิสีทาเปนฺติ อติริตฺตํ กาเรตฺวาว ภุญฺชิตพฺพํ ฯ สเจ ตตฺถ
อญฺโญ ภิกฺขุ นตฺถิ อาสนสาลํ วา วิหารํ วา ปตฺตํ
เปเสตฺวา กาเรตพฺพํ ฯ กปฺปิยํ กโรนฺเตน ปน อนุปสมฺปนฺนสฺส
หตฺเถ ฐิตํ น กาตพฺพํ ฯ สเจ อาสนสาลายํ อพฺยตฺโต
ภิกฺขุ โหติ สยํ คนฺตฺวา กปฺปิยํ การาเปตฺวา อาเนตฺวา
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ คิลานาติริตฺตนฺติ เอตฺถ น เกวลํ ยํ คิลานสฺส
ภุตฺตาวเสสํ โหติ ตํ คิลานาติริตฺตํ อถโข ยงฺกิญฺจิ คิลานํ
อุทฺทิสฺส อชฺช วา เสฺว วา ยทา วา อิจฺฉติ ตทา
ขาทิสฺสตีติ อาหฏํ ตํ สพฺพํ คิลานาติริตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
ยํ ยามกาลิกาทีสุ อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร ทุกฺกฏํ ตํ
อสํสฏฺฐวเสน วุตฺตํ ฯ สเจ ปน อามิสสํสฏฺฐานิ โหนฺติ
อาหารตฺถายปิ อนาหารตฺถายปิ ปฏิคฺคเหตฺวา อชฺโฌหรนฺตสฺส
ปาจิตฺติยเมว ฯ สติ ปจฺจเยติ ยามกาลิกํ ปิปาสาย สติ
ปิปาสจฺเฉทนตฺถํ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกญฺจ เตน เตน
อุปสเมตพฺพเก อาพาเธ สติ ตสฺส อุปสมนตฺถํ ปริภุญฺชโต
อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
กฐินสมุฏฺฐานํ กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ
กิริยากิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปฐมปฺปวารณาสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ

ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ อนาจารํ อาจรตีติ ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ
กโรติ ฯ อุปนทฺธีติ อุปนาหํ ชเนนฺโต ตสฺมึ ปุคฺคเล อตฺตโน
โกธํ พนฺธิ ปุนปฺปุนํ อาฆาตํ ชเนสีติ อตฺโถ ฯ อุปนทฺโธ
ภิกฺขูติ โส ชนิตอุปนาโห ภิกฺขุ ฯ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยาติ
อภิหริตฺวา หนฺท ภิกฺขุ ขาท วา ภุญฺช วาติ เอวํ
ปวาเรยฺย ฯ ปทภาชเน ปน หนฺท ภิกฺขูติ อาทึ อนุทฺธริตฺวา
สาธารณเมว อภิหฏฺฐุํ ปวารณาย อตฺถํ ทสฺเสตุํ ยาวตกํ
อิจฺฉสิ ตาวตกํ คณฺหาหีติ วุตฺตํ ฯ ชานนฺติ ปวาริตภาวํ
ชานนฺโต ฯ ตํ ปนสฺส ชานนํ ยสฺมา ตีหากาเรหิ โหติ ตสฺมา
ชานาติ นาม สามํ วาฅ ชานาตีติอาทินา นเยน ปทภาชนํ
วุตฺตํ ฯ อาสาทนาเปกฺโขติ อาสาทนํ โจทนํ มงฺกุกรณภาวํ
อเปกฺขมาโน ฯ ปฏิคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ยสฺส อภิหฏํ
ตสฺมึ ปฏิคฺคณฺหนฺเต อภิหารกสฺส ทุกฺกฏํ ฯ อิตรสฺส ปน
สพฺโพ อาปตฺติเภโท ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺโต ฯ อิมสฺมึ ปน
สิกฺขาปเท สพฺพา อาปตฺติโย อภิหารกสฺเสว เวทิตพฺพา ฯ
เสสํ ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ
กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา
สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ทุติยปฺปวารณาสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ คิรคฺคสมชฺโชติ คิริมฺหิ อคฺคสมชฺโช
คิรสฺส วา อคฺคปฺปเทเส สมชฺโช ฯ โส กิร สตฺตเม ทิวเส
ภวิสฺสตีติ นคเร โฆสนา กริยติ ฯ นครสฺส พหิทฺธา สเม
ภูมิภาเค ปพฺพตจฺฉายายํ มหาชนกาโย สนฺนิปติ ฯ อเนกปฺ-
ปการานิ นฏนาฏกานิ ปวตฺตนฺติ ฯ เตสํ ทสฺสนตฺถํ มญฺจาติ-
มญฺเจ พนฺธนฺติ ฯ สตฺตรสวคฺคิยา อปฺปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท
ทหราว อุปสมฺปนฺนา ฯ เต นาฏกานิ อาวุโส ปสฺสิสฺสามาติ
ตตฺถ อคมํสุ ฯ อถ เนสํ ญาตกา อมฺหากํ อยฺยา
อาคตาติ ตุฏฺฐจิตฺตา นหาเปตฺวา วิลิมฺปิตฺวา โภเชตฺวา
อญฺญํปิ ปูวขาทนียาทึ หตฺเถ อทํสุ ฯ เต สนฺธาย วุตฺตํ
มนุสฺสา สตฺตรสวคฺคิเย ภิกฺขู ปสฺสิตฺวาติ อาทิ ฯ วิกาเลติ วิคเต
กาเล ฯ กาโลติ ภิกฺขูนํ โภชนกาโล อธิปฺเปโต ฯ โส จ
สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน มชฺฌนฺติโก ตสฺมึ วีติวตฺเตติ
อธิปฺปาโย ฯ เตเนวสฺส ปทภาชเน วิกาโล นาม มชฺฌนฺติเก
วีติวตฺเต ยาว อรุณุคฺคมนาติ วุตฺตํ ฯ ฐิตมชฺฌนฺติโกปิ กาล-
สงฺคหํ คจฺฉติ ฯ ตโต ปฏฺฐาย ขาทิตุํ วา ภุญฺชิตุํ วา
น สกฺกา สหสา ปิวิตุํ สกฺกา ภเวยฺย กุกฺกุจฺจเกน ปน น
กตฺตพฺพํ ฯ กาลปริจฺเฉทชานนตฺถํ จ กาลตฺถมฺโภ โยเชตพฺโพ ฯ
กาลนฺตเร วา ภตฺตกิจฺจํ กาตพฺพํ ฯ อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ
เอตฺถ ยํ ตาว สกฺขลิโมทกาทิ ปุพฺพนฺนาปรนฺนมยํ ตตฺถ
วตฺตพฺพเมวมตฺถิ ฯ ยํปิ ปณฺณมูลาทิปฺปเภทํ อามิสคติกํ โหติ
เสยฺยถีทํ มูลขาทนียํ กณฺฑขาทนียํ มูฬาลขาทนียํ มตฺถก-
ขาทนียํ ขนฺธขาทนียํ ตจขาทนียํ ปตฺตขาทนียํ ปุปฺผขาทนียํ
ผลขาทนียํ อฏฺฐิขาทนียํ ปิฏฺฐขาทนียํ นิยฺยาสขาทนียนฺติ อิทํปิ
ขาทนียสงฺคหเมว คจฺฉติ ฯ ตตฺถ ปน อามิสคติกํ สลฺลกฺขณตฺถํ
อิทํ ขาทนียํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ ฯ

มูลขาทนีเย ตาว มูลกมูลํ วารกมูลํ ปุจฺจุมูลํ ตมฺพกมูลํ
ตณฺฑุเลยฺยกมูลํ วตฺถเลยฺยกมูลํ วชฺชกลิมูลํ ชชฺฌริมูลนฺติ เอวมาทีนิ
สูเปยฺยปณฺณมูลานิ อามิสคติกานิ ฯ เอตฺถ จ วชฺชกลิมูเล ชรฑฺฒํ
ฉินฺทิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ ตํ ยาวชีวิกํ โหติ ฯ อญฺญํปิ เอวรูปํ
เอเตเนว นเยน เวทิตพฺพํ ฯ มูลกวารกชชฺฌริมูลานิ ปน
ชรฑฺฒานิปิ อามิสคติกาเนวาติ วุตฺตํ ฯ ยานิ ปน ปาลิยํ อนุชานามิ
ภิกฺขเว มูลานิ เภสชฺชานิ หลิทฺทํ สิงฺคเวรํ วจํ
วจตฺถํ อติวิสํ กฏุกโรหิณึ อุสีรํ ภทฺทมุตฺตกํ ยานิ วา
ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูลานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ
ผรนฺติ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ (๑) วุตฺตานิ ตานิ
ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํ จูฬปญฺจมูลํ มหาปญฺจมูลนฺติ อาทินา นเยน
คณิยมานานํ คณนาย อนฺโต นตฺถิ ฯ ขาทนียตฺถญฺจ โภชนี-
ยตฺถญฺจ อผรณภาโวเยว ปเนเตสํ ลกฺขณํ ฯ ตสฺส ยงฺกิญฺจิ
มูลํ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ
ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรติ ตํ ยาวกาลิกํ อิตรํ ยาว-
ชีวิกนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ สุพหุํ วตฺวาปิ หิ อิมสฺมึเยว ลกฺขเณ
ฐาตพฺพํ ฯ นามสญฺญาสุ ปน วุจฺจมานาสุ ตํ ตํ นามํ
อชานนฺตานํ สมฺโมโหเยว โหติ ฯ ตสฺมา นามสญฺญาย อาทรํ
อกตฺวา ลกฺขณเมว ทสฺสิตํ ฯ ยถา จ มูเล เอวํ กณฺฑาทีสุปิ
ยํ ลกฺขณํ ทสฺสิตํ ตสฺเสว วเสน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ
ยญฺจ ตํ ปาลิยํ หลิทฺทาทิ อฏฺฐวิธํ วุตฺตํ ตสฺส ขนฺธตจ-
ปุปฺผผลํปิ สพฺพํ ยาวชีวิกนฺติ วุตฺตํ ฯ กณฺฑขาทนีเย ทุวิโธ
กณฺโฑ ทีโฆ จ วฏฺโฏ จ ฯ ทีโฆ จ รสฺโส จ ภิสกึสุก-
กณฺฑาทิ วฏฺโฏ อุปฺปลกเสรุกกณฺฑาทิ ยํ คณฺฐีติปิ วทนฺติ ฯ
# ๑. วิ. มหา. ๕/๒๘/๔๑ ฯ
ตตฺถ สพฺเพสํ กณฺฑานํ ชิณฺณชรฑฺฒฏฺฐานํ จ ฉลฺลิ จ
สุขุมมูลานิ จ ยาวชีวิกานิ ฯ ตรุโณ ปน สุขขาทนีโย
สาลกลฺยาณีโปตกกณฺโฑ กึสุกโปตกกณฺโฑ อมฺพาตกกณฺโฑ
เกตกกณฺโฑ มาลุวกณฺโฑ ภิสสงฺขาโต ปทุมปุณฺฑรีกกณฺโฑ
ปิณฺฑาลุมสาลุอาทโย จ วลฺลีกณฺฑา อาลุวกณฺโฑ สิคฺคุกณฺโฑ ตาลกณฺโฑ นีลุปฺปลรตฺตุปฺปลกุมุทโสคนฺธิกานํ กณฺฑา กทฺทลี-
กณฺโฑ เวฬุกณฺโฑ กเสรุกกณฺโฑติ เอวมาทโย เตสุ เตสุ
ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ
จ ผรณกณฺฑา ยาวกาลิกา ฯ ขีรวลฺลีกณฺโฑ อโธโต ยาว-
ชีวิโก โธโต ยาวกาลิโก ฯ ขีรกาโกลิชีวิกอุสภกลสุณาทิกณฺฑา
ปน ยาวชีวิกา ฯ เต ปาลิยํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ
มูลานิ เภสชฺชานีติ เอวํ มูลเภสชฺชสงฺคเหเนว สงฺคหิตา ฯ
มูฬาลขาทนีเย ปทุมมูฬาลํ ปุณฺฑริกมูฬาลสทิสเมว ฯ เอรกมูลํ
กณฺฑลมูลนฺติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหาร-
วเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถญฺจ ผรณกมูฬาลํ
ยาวกาลิกํ ฯ
หลิทฺทสิงฺคเวรมกจิจตุรสฺสวลฺลีเกตกตาลหินฺตาลกุนฺตาลนาฬิ-
เกรปูครุกฺขาทิมูฬาลํ ปน ยาวชีวิกํ ฯ ตํ สพฺพํปิ ปาลิยํ
ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูลานิ เภสชฺชานีติ เอวํ
มูลเภสชฺชสงฺคเหเนว สงฺคหิตํ ฯ มตฺถกขาทนีเย ตาลหินฺตาล-
กุนฺตาลเกตกนาฬิเกรปูครุกฺขขชฺชูรีเวตฺตเอรกกทฺทลีนํ กลีรสงฺขาตา
มตฺถกา เวฬุกลีโร นฬกลีโร อุจฺฉุกลีโร มูลกกลีโร สาสปกลีโร
สตาวริกลีโร สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ กลีราติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ
ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ
จ ผรณโก รุกฺขวลฺลีอาทีนํ มตฺถโก ยาวกาลิโก ฯ หลิทฺทสิงฺค-
เวรวจมกจิลสุณานํกลีรานํตาลหินฺตาลกุนฺตาลนาฬิเกรกลีรานํ
จ ฉินฺทิตฺวา ปาติโต ชรฑฺฒพุนฺโธ ยาวชีวิโก ฯ

ขนฺธขาทนีเย
อนฺโตปฐวีคโต สาลกลฺยาณิกฺขนฺโธ อุจฺฉุกฺขนฺโธ นิลุปฺปล-
รตฺตุปฺปลกุมุทโสคนฺธิกานํ ขนฺธาติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ
ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถญฺจ
ผรณโก ขนฺโธ ยาวกาลิโก ฯ อุปฺปลชาตีนํ ปณฺณทณฺฑโก
ปทุมชาตีนํ สพฺโพปิ ทณฺฑโก อรวินฺทกทณฺฑาทโย จ อวเสสา
สพฺเพ ขนฺธา ยาวชีวิกา ฯ ตจขาทนีเย อุจฺฉุตฺตโจว เอโก
ยาวกาลิโก ฯ โสปิ สรโส ฯ เสโส สพฺโพ ยาวชีวิโก ฯ เตสํ
ปน มตฺถกกฺขนฺธตฺตจานํ ติณฺณํปิ ปาลิยํ กสาวเภสชฺเชน
สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ วุตฺตํ เหตํ อนุชานามิ ภิกฺขเว กสาวานิ
เภสชฺชานิ นิมฺพกสาวํ กุทชกสาวํ ปคฺควกสาวํ นตฺตมาลกสาวํ
ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ กสาวานิ เภสชฺชานิ เนว
ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ ผรนฺติ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ
ผรนฺตีติ ฯ เอตฺถ เอเตสํปิ สงฺคโห สิชฺฌติ ฯ วุตฺตกสาวานิ
จ สพฺพกปฺปิยานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ ปตฺตขาทนีเย มูลโก วารโก
ปุจฺจุตมฺพโก ตณฺฑุเลยฺยโก ปุนฺนาโค วตฺถเลยฺยโก วชฺชกลิ
ชชฺฌริ เสลุ สิคฺคุ กาสมทฺทโก อุมฺมาจีนมุคฺโค มาโส
ราชมาโส ฐเปตฺวา มหานิปฺผาวํ อวเสสนิปฺผาโว อคฺคิมฏฺโฐ
สุนิสณฺณโก เสตวรโณ นาลิโก ภูมิยํ ชาตโลณีติ เอเตสํ
ปตฺตานิ อญฺญานิ จ เอวรูปานิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติ-
อาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนยตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกานิ
ปตฺตานิ เอกํเสน ยาวกาลิกานิ ฯ ยา ปนญฺญาปิ มหานขปิฏฺฐิ-
มตฺตปณฺณาโลณิ รุกฺเข วา คจฺเฉ วา อาโรหติ ตสฺสา
ปตฺตํ ยาวชีวิกํ พฺรหฺมิปตฺตญฺจ ยาวชีวิกนฺติ ทีปวาสิโน
วทนฺติ ฯ อมฺพปลฺลวํ ยาวกาลิกํ ฯ อโสกปลฺลวํ ปน ยาว-
ชีวิกํ ฯ ยานิ วา ปนญฺญานิ ปาลิยํ อนุชานามิ ภิกฺขเว
ปณฺณานิ เภสชฺชานิ นิมฺพปณฺณํ กุทชปณฺณํ ปโฏลปณฺณํ
คุลสิปณฺณํ กปฺปาสิกปณฺณํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ
ปณฺณานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ น โภชนีเย
โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ วุตฺตานิ ตานิ ยาวชีวิกานิ ฯ น
เกวลญฺจ ปณฺณานิเตสํ ปุปฺผผลาทีนิปิ ฯ ยาวชีวิกปณฺณานํ
ปโฏลปณฺณํ ปคฺควปณฺณํ อชฺชุกปณฺณํ ผณิชฺชกปณฺณํ
ตมฺโพลปณฺณํ ปทุมินีปณฺณนฺติ เอวํ คณนาวเสน อนฺโต
นตฺถิ ฯ

ปุปฺผขาทนีเย มูลกปุปฺผํ วารกปุปฺผํ ปุจฺจุปุปฺผํ
ตมฺพกปุปฺผํ วชฺชกลิปุปฺผํ ชชฺฌริปุปฺผํ จูฬนิปฺผาวปุปฺผํ
มหานิปฺผาวปุปฺผํ กเสรุกปุปฺผํ นาฬิเกรตาลเกตกานํ ตรุณ-
ปุปฺผานิ เสตวรณปุปฺผํ สิคฺคุปุปฺผํ อุปฺปลปทุมชาติกานํ ปุปฺผานิ
กณฺณิการปุปฺผํ อคนฺธิกปุปฺผํ กณฺณวิรปุปฺผํ ชีวปุปฺผนฺติ
เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ
ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกปุปฺผํ ยาวกาลิกํ ฯ อโสก-
พกุลกุเลยฺยกปุนฺนาคจมฺปกชาติกณฺณวิรกณฺณิการกณฺฑวนมาลิก-
มลฺลิกาทีนํ ปน ปุปฺผํ ยาวชีวิกํ ฯ ตสฺส คณนาย อนฺโต
นตฺถิ ฯ ปาลิยํ ปนสฺส กสาวเภสชฺเชเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ
ผลขาทนีเย ปนสลพุชตาลนาฬิเกรอมฺพชมฺพูอมฺพาตกตินฺติณิก-
มาตุลุงฺคกปิฏฺฐลาวุกุมฺภณฺฑปุสฺสผลติมฺพรุสกติปุสวาติงฺคณโจจโมจ
มธุกาทีนํ ผลานิ ยานิ โลเก เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหาร-
วเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรนฺติ สพฺพานิ
ตานิ ยาวกาลิกานิ ฯ นามคณนาวเสน จ เนสํ น สกฺกา
ปริยนฺตํ ทสฺเสตุํ ฯ ยานิ จ ปน ปาลิยํ อนุชานามิ
ภิกฺขเว ผลานิ เภสชฺชานิ วิลงฺคํ ปิปฺผลิ มริจํ หรีตกํ วิภีตกํ
อามลกํ โกฏฺฐผลํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ ผลานิ
เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ ผรนฺติ น โภชนีเย
โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ วุตฺตานิ ตานิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํปิ
อปริปกฺกานิ อจฺฉิว พิมฺพวรณเกตกกสฺมิริอาทีนํ ผลานิ ชาติผลํ
กฏุกผลํ เอลา ตกฺโกลนฺติ เอวํ นามวเสน น สกฺกา ปริยนฺตํ
ทสฺเสตุํ ฯ อฏฺฐิขาทนีเย ลพุชฏฺฐิ ปนสฏฺฐิ อมฺพาตกฏฺฐิ สาลฏฺฐิ
ขชฺชูรีเกตกติมฺพรุสกานํ ตรุณผลฏฺฐิ ตินฺติณิกฏฺฐิ พิมฺพผลฏฺฐิ
โกสมฺพฏฺฐิ อุปฺปลปทุมชาตีนํ โปกฺขรฏฺฐีติ เอวมาทีนิ เตสุ เตสุ
ชนปเทสุ มนุสฺสานํ ปกติอาหารวเสน ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ
จ ผรณกานิ อฏฺฐินิ ยาวกาลิกานิ ฯ มธุกฏฺฐิ ปุนฺนาคฏฺฐิ
หรีตกาทีนํ อฏฺฐีนิ สิทฺธฏฺฐกฏฺฐิ ราชิกฏฺฐีติ เอวมาทีนิ
อฏฺฐีนิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํ ปาลิยํ ผลเภสชฺเชเนว สงฺคโห
เวทิตพฺโพ ฯ ปิฏฺฐขาทนีเย สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ธญฺญานุโลมานํ
อปรนฺนานญฺจ ปิฏฺฐํ ปนสปิฏฺฐํ ลพุชปิฏฺฐํ อมฺพาตกปิฏฺฐํ
สาลปิฏฺฐํ โธตกตาลปิฏฺฐํ จ ขีรวลฺลีปิฏฺฐญฺจาติ เอวมาทีนิ
เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ
โภชนียตฺถํ จ ผรณกานิ ปิฏฺฐานิ ยาวกาลิกานิ ฯ อโธตก-
ตาลปิฏฺฐํ ขีรวลฺลีปิฏฺฐํ อสฺสคนฺธาทิปิฏฺฐานิ ยาวชีวิกานิ ฯ
เตสํ ปาลิยํ กาสาเวหิ จ มูลผเลหิ จ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ
นิยฺยาสขาทนีเย เอโก อุจฺฉุนิยฺยาโส สตฺตาหกาลิโก ฯ เสสา
อนุชานามิ ภิกฺขเว ชตูนิ เภสชฺชานิ หึคุ หึคุชตุ หึคุสิปาฏิกา
ตกฺกํ ตกฺกปตฺติ ตกฺกปณฺณิ สชฺชุลสํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ
อตฺถิ ชตูนิ เภสชฺชานีติ เอวํ ปาลิยํ วุตฺตนิยฺยาสา
ยาวชีวิกา ฯ ตตฺถ เยวาปนกวเสน สงฺคหิตานํ กณฺณิการ-
นิยฺยาโส อมฺพนิยฺยาโสติ เอวํ นามวเสน น สกฺกา ปริยนฺตํ
ทสฺเสตุํฯ
เอวํ อิเมสุ มูลขาทนียาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ยาวกาลิกํ สพฺพํปิ
อิมสฺมึ อตฺเถ อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ สงฺคหิตํ ฯ โภชนียํ
นาม ปญฺจ โภชนานีติอาทิมฺหิ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว ฯ
ขาทิสฺสามิ ภุญฺชิสฺสามีติ ปฏิคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
โย ภิกฺขุ วิกาเล เอตํ ขาทนียํ โภชนียํ จ ปฏิคฺคณฺหาติ
ตสฺส ปฏิคฺคหเณ ตาว อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมว ฯ
เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ
กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ เวฬฏฺฐสีโส นาม ชฏิลสหสฺสสฺส
อพฺภนฺตโร มหาเถโร ฯ อรญฺเญ วิหรตีติ เชตวนสฺส อวิทูเร
ปธานฆเร เอกสฺมึ อาวาเส วสติ ฯ สุกฺขกูรนฺติ อสูปพฺยญฺชนํ
โอทนํ ฯ โส กิร อนฺโตคาเม ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉา ปิณฺฑาย
จริตฺวา ตาทิสํ โอทนํ อาหรติ ฯ ตญฺจโข อปฺปิจฺฉตาย น
ปจฺจยคิทฺธตาย ฯ เถโร กิร สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺติยา
วีตินาเมตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ตํ ปิณฺฑปาตํ อุทเกน
เตเมตฺวา ภุญฺชติ ฯ ตโต ปุน สตฺตาหํ สมาปตฺติยา นิสีทติ ฯ
เอวํ เทฺวปิ ตีณิปิ จตฺตาริปิ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา คามํ
ปิณฺฑาย ปวิสติ ฯ เตน วุตฺตํ จิเรน คามํ ปิณฺฑาย ปวิสตีติ ฯ
กาโร กรณํ กิริยาติ อตฺถโต เอกํ ฯ สนฺนิธิกาโร อสฺสาติ
สนฺนิธิการํ ฯ สนฺนิธิการเมว สนฺนิธิการกํ ฯ สนฺนิธิกิริยนฺติ
อตฺโถ ฯ ปฏิคฺคเหตฺวา เอกรตฺตํ วีตินามิตสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ
เตเนวสฺส ปทภาชเน วุตฺตํ สนฺนิธิการกํ นาม อชฺช ปฏิคฺคหิตํ
อปรชฺชุนฺติ (๑) ฯ ปฏิคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ สนฺนิธิกตํ
ยงฺกิญฺจิ ยาวกาลิกํ ยามกาลิกํ วา อชฺโฌหริตุกามตาย
คณฺหนฺตสฺส ปฏิคฺคหเณ ตาว อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ อชฺโฌหรโต
ปน เอกเมกสฺมึ (๒) อชฺโฌหาเร ปาจิตฺติยํ ฯ สเจปิ ปตฺโต ทุทฺโธโต
โหติ ยํ องฺคุลิยา ฆํสนฺตสฺส เลขา ปญฺญายติ คณฺฐิกปตฺตสฺส
วา คณฺฐิกนฺตเร เสฺนโห (๓) ปวิฏฺโฐ โส อุณฺเห โอตาเปนฺตสฺส
# ๑. อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ ขาทิตํ โหตีติ ปทภาชเน วุตฺตํ ฯ
# ๒. เอเกกสฺมึ ฯ ๓. สิเนโห ฯ
ปคฺฆรติ อุณฺหยาคุยา วา คหิตาย สนฺทิสฺสติ ตาทิเส ปตฺเตปิ
ปุนทิวเส ภุญฺชนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ ตสฺมา ปตฺตํ โธวิตฺวา
ปุน ตตฺถ อจฺโฉทกํ วา อาสิญฺจิตฺวา องฺคุลิยา วา ฆํสิตฺวา
นิสฺเสฺนหภาโว (๑) ชานิตพฺโพ ฯ สเจปิ อุทเก เสฺนภาโว (๒)ปตฺเต
วา องฺคุลีเลขา ปญฺญายติ ทุทฺโธโต โหติ ฯ เตลวณฺณปตฺเต
ปน องฺคุลีเลขา ปญฺญายติ สา อพฺโพหาริกา ฯ ยํ ภิกฺขู
นิรเปกฺขา สามเณรานํ ปริจฺจชนฺติ ตญฺเจ สามเณรา นิทหิตฺวา
เทนฺติ สพฺพํ วฏฺฏติ ฯ สยํ ปฏิคฺคเหตฺวา อปริจฺจตฺตเมว หิ
ทุติยทิวเส น วฏฺฏติ ฯ ตโต หิ เอกํ สิฏฺฐํปิ อชฺโฌหรโต
ปาจิตฺติยเมว ฯ อกปฺปิยมํเสสุ มนุสฺสมํเส ถุลฺลจฺจเยน สทฺธึ
ปาจิตฺติยํ ฯ อวเสเสสุ ทุกฺกเฏน สทฺธึ ฯ ยามกาลิกํ สติ ปจฺจเย
อชฺโฌหรโต ปาจิตฺติยํ ฯ อาหารตฺถาย อชฺโฌหรโต ทุกฺกเฏน
สทฺธึ ปาจิตฺติยํ ฯ สเจ ปวาริโต หุตฺวา อนติริตฺตํ กตํ
อชฺโฌหรติ ปกติอามิเส เทฺว ปาจิตฺติยานิ ฯ มนุสฺสมํเส
ถุลฺลจฺจเยน สทฺธึ เทฺว ฯ เสเส อกปฺปิยมํเส ทุกฺกเฏน สทฺธึ ฯ
ยามกาลิกํ สติ ปจฺจเย สามิเสน มุเขน อชฺโฌหรโต เทฺว ฯ
นิรามิเสน เอกเมว ฯ อาหารตฺถาย อชฺโฌหรโต วิกปฺปทฺวเยปิ
ทุกฺกฏํ วฑฺฒติ ฯ สเจ วิกาเล อชฺโฌหรติ ปกติโภชเน
สนฺนิธิปจฺจยา จ วิกาลโภชนปจฺจยา จ เทฺว ปาจิตฺติยานิ ฯ
# ๑. นิสฺสิเนหภาโว ฯ ๕. สิเนโห ฯ
อกปฺปิยมํเส ถุลฺลจฺจยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ วฑฺฒติ ฯ ยามกาลิเกสุ
วิกาลโภชนปจฺจยา อนาปตฺติ ฯ อนติริตฺตปจฺจยา ปน วิกาเล
สพฺพวิกปฺเปสุ อนาปตฺติ ฯ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ อาหารตฺถายาติ
อาหารตฺถาย ปฏิคฺคณฺหโต ปฏิคฺคหณปจฺจยา ตาว ทุกฺกฏํ ฯ
อชฺโฌหรโต ปน สเจ นิรามิสํ โหติ อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร
ทุกฺกฏํ ฯ อถ อามิสสํสฏฺฐํ ปฏิคฺคเหตฺวา ฐปิตํ โหติ ยถาวตฺถุกํ
ปาจิตฺติยเมว ฯ อนาปตฺติ ยาวกาลิกนฺติ อาทิมฺหิ วิกาลโภชน-
สิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐํ ขาทนียํ โภชนียํ ยาว มชฺฌนฺติกสงฺขาโต
กาโล ตาว ภุญฺชิตพฺพโต ยาวกาลิกํ สทฺธึ อนุโลมปาเนหิ
อฏฺฐวิธํ ปานํ ยาว รตฺติยา ปจฺฉิมยามสงฺขาโต ยาโม ตาว
ปริภุญฺชิตพฺพโต ยาโม กาโล อสฺสาติ ยามกาลิกํ สปฺปิอาทิ
ปญฺจวิธํ เภสชฺชํ สตฺตาหํ นิเธตพฺพโต สตฺตาหํ กาโล อสฺสาติ
สตฺตาหกาลิกํ ฐเปตฺวา อุทกํ อวเสสํ สพฺพํปิ ยาวชีวํ ปริหริตฺวา
สติ ปจฺจเย ปริภุญฺชิตพฺพโต ยาวชีวิกนฺติ วุจฺจติ ฯ ตตฺถ
อรุโณทเย ปฏิคฺคหิตํ ยาวกาลิกํ สตกฺขตฺตุมฺปิ นิทหิตฺวา ยาว
กาโล นาติกฺกมติ ตาว ยามกาลิกํ เอกํ อโหรตฺตํ สตฺตาห-
กาลิกํ สตฺตรตฺตํ อิตรํ สติ ปจฺจเย ยาวชีวํปิ ภุญฺชนฺตสฺส
อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน อิมสฺมึ
ฐาเน ปานกถา กปฺปิยานุโลมกถา กปฺปติ นุ โข ยาว-
กาลิเกน ยามกาลิกนฺติ อาทิกถา จ กปฺปิยภูมิกถา จ
วิตฺถาริตา ฯ ตํ มยํ อาคตฏฺฐาเนเยว กถยิสฺสาม ฯ เอฬกโลม-
สมุฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
สนฺนิธิการกสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ