อนาปุจฺฉํ วา คจฺเฉยฺยาติ เอตฺถ ภิกฺขุมฺหิ สติ ภิกฺขุ
อาปุจฺฉิตพฺโพ ฯ ตสฺมึ อสติ สามเณโร ตสฺมึ อสติ อารามิโก
ตสฺมึปิ อสติ เยน วิหาโร การิโต โส วิหารสฺสามิโก ตสฺส
วา กุเล โยโกจิ อาปุจฺฉิตพฺโพ ฯ ตสฺมึปิ อสติ จตูสุ
ปาสาเณสุ มญฺจํ ฐเปตฺวา มญฺเจ อวเสสมญฺจปีฐานิ อาโรเปตฺวา
อุปริ ภิสีอาทิกํ ทสวิธํปิ เสยฺยํ ราสึ กริตฺวา ทารุภณฺฑํ
มตฺติกาภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ทฺวารวาตปานานิ ปิทหิตฺวา
คมิยวตฺตํ ปูเรตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ สเจ ปน เสนาสนํ โอวสฺสติ
ฉทนตฺถญฺจ ติณํ วา อิฏฺฐกา วา อานีตา โหนฺติ สเจ
อุสฺสหติ ฉาเทตพฺพํ ฯ โน เจ สกฺโกติ โย โอกาโส อโนวสฺสโก
ตตฺถ มญฺจปีฐาทึ นิกฺขิปิตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ สเจ สพฺพํปิ โอวสฺสติ
อุสฺสหนฺเตน อนฺโตคาเม อุปาสกานํ ฆเร ฐเปตพฺพํ ฯ สเจ
เตปิ สงฺฆิกํ นาม ภนฺเต ภาริยํ อคฺคิทาหาทีนํ ภายามาติ
น สมฺปฏิจฺฉนฺติ อชฺโฌกาเสปิ ปาสาณานํ อุปริ มญฺจํ
ฐเปตฺวา เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว นิกฺขิปิตฺวา ติเณหิ จ
ปณฺเณหิ จ ปฏิจฺฉาเทตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ ยํ หิ ตตฺถ
องฺคมตฺตํปิ อวสิสฺสติ ตํ อญฺเญสํ ตตฺถ อาคตานํ ภิกฺขูนํ
อุปการํ ภวิสฺสตีติ ฯ วิหารสฺส อุปจาเรติ อาทีสุ วิหารสฺส
อุปจาโร นาม ปริเวณํ ฯ อุปฏฺฐานสาลาติ ปริเวณโภชนสาลา ฯ
มณฺฑโปติ ปริเวณมณฺฑโป ฯ รุกฺขมูลนฺติ ปริเวณรุกฺขมูลํ ฯ
อยํ ตาว นโย กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺโต ฯ กิญฺจาปิ วุตฺโต
อถโข วิหาโรติ อนฺโตคพฺโภ วา อญฺญํ วา สพฺพปริจฺฉนฺนํ
คุตฺตเสนาสนํ เวทิตพฺพํ ฯ วิหารสฺส อุปจาเรติ ตสฺส พหิ
อาสนฺเน โอกาเส ฯ อุปฏฺฐานสาลายํ วาติ โภชนสาลายํ วา ฯ
มณฺฑเป วาติ อปริจฺฉนฺเน ปริจฺฉนฺเน วาปิ พหูนํ สนฺนิปาต-
มณฺฑเป ฯ รุกฺขมูเล วตฺตพฺพํ นตฺถิ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
วุตฺตปฺปการํ หิ ทสวิธํ เสยฺยํ อนฺโตคพฺภาทิมฺหิ คุตฺตฏฺฐาเน
จ ปญฺญาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ยสฺมา เสยฺยาปิ เสนาสนํปิ
อุปจิกาทีหิ ปลุชฺชติ วมฺมิกราสิเยว โหติ ตสฺมา ปาจิตฺติยํ
วุตฺตํ ฯ พหิ ปน อุปฏฺฐานสาลาทีสุ ปญฺญาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส
เสยฺยมตฺตเมว นสฺเสยฺย ฐานสฺส อคุตฺตตาย น เสนาสนํ
ตสฺมา เอตฺถ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ
มญฺจํ วา ปีฐํ วาติ เอตฺถ ยสฺมา น สกฺกา มญฺจปีฐํ
สหสา อุปจิกาหิ ขายิตุํ ตสฺมา ตํ วิหาเรปิ สนฺถริตฺวา
คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ วิหารูปจาเร ปน ตํ วิหารจาริกํ
อาหิณฺฑนฺตาปิ ภิกฺขู ทิสฺวา ปฏิสาเมสฺสนฺติ ฯ อุทฺธริตฺวา
คจฺฉตีติ เอตฺถ อุทฺธริตฺวา คจฺฉนฺเตน มญฺจปีฐกวานํ สพฺพํ
อปเนตฺวา สํหริตฺวา จีวรวํเส ลคฺเคตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ ปจฺฉา
อาคนฺตฺวา วสนกภิกฺขุนาปิ ปุน มญฺจปีฐํ วายิตฺวา คจฺฉนฺเตน
ตเถว กาตพฺพํ ฯ อนฺโตกุฑฺฑโต เสยฺยํ พหิกุฑฺเฑ ปญฺญาเปตฺวา
วสนฺเตน คมนกาเล คหิตคหิตฏฺฐาเนเยว ปฏิสาเมตพฺพา ฯ
อุปริปาสาทโต โอโรเปตฺวา เหฏฺฐาปาสาเท วสนฺตสสาปิ เอเสว
นโย ฯ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวาปิ
คมนกาเล ปุน คหิตฏฺฐาเนเยว ฐเปตพฺพํ ฯ

อาปุจฺฉํ คจฺฉตีติ
เอตฺถ อยํ อาปุจฺฉิตพฺพานาปุจฺฉิตพฺพวินิจฺฉโย ฯ ยา ตาว ภูมิยํ
ทีฆสาลา วา ปณฺณสาลา วา โหติ ยํ วา รุกฺขตฺถมฺเภสุ
กตเคหํ อุปจิกานํ อุฏฺฐานฏฺฐานํ โหติ ตโต ปกฺกมนฺเตน ตาว
อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ ตสฺมึ หิ กติปยานิ ทิวสานิ
อชคฺคิยมาเน วมฺมิกาว สนฺติฏฺฐนฺติ ฯ ยํ ปน ปาสาณปิฏฺฐิยํ
วา ปาสาณตฺถมฺเภสุ วา กตเสนาสนํ สิลุจฺจยเลณํ วา
สุธาลิตฺตเสนาสนํ วา ยตฺถ อุปจิกาสงฺกา นตฺถิ ตโต
ปกฺกมนฺตสฺส อาปุจฺฉิตฺวาปิ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ
อาปุจฺฉนํ ปน วตฺตํ ฯ สเจ ตาทิเสปิ เสนาสเน เอเกน
ปสฺเสน อุปจิกา อาโรหนฺติ อาปุจฺฉิตฺวาว คนฺตพฺพํ ฯ โย
ปน อาคนฺตุโก ภิกฺขุ สงฺฆิกํ เสนาสนํ คเหตฺวา วสนฺตํ
ภิกฺขุํ อนุวตฺตนฺโต อตฺตโน เสนาสนํ อคฺคเหตฺวา วสติ ฯ
ยาว โส น คณฺหาติ ตาว ตํ เสนาสนํ ปุริมภิกฺขุสฺเสว
ปลิโพโธ ฯ ยทา ปน โส เสนาสนํ คเหตฺวา อตฺตโน อิสฺสริเยน
วสติ ตโต ปฏฺฐาย อาคนฺตุกสฺเสว ปลิโพโธ ฯ สเจ อุโภปิ
วิภชิตฺวา คณฺหนฺติ อุภินฺนํปิ ปลิโพโธ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน
วุตฺตํ สเจ เทฺว ตโย เอกโต หุตฺวา ปญฺญาเปนฺติ คมนกาเล
สพฺเพหิ อาปุจฺฉิตพฺพํ ฯ เตสุ เจ ปฐมํ คจฺฉนฺโต ปจฺฉิโม
ชคฺคิสฺสตีติ อาโภคํ กตฺวา คจฺฉติ วฏฺฏติ ฯ ปจฺฉิมสฺส อาโภเคน
มุตฺติ นตฺถิ ฯ พหู เอกํ เปเสตฺวา สนฺถราเปนฺติ คมนกาเล
สพฺเพหิ อาปุจฺฉิตพฺพํ เอกํ วา เปเสตฺวา อาปุจฺฉิตพฺพํ ฯ
อญฺญโต มญฺจปีฐาทีนิ อาเนตฺวา อญฺญตฺร วสิตฺวาปิ คมนกาเล
ตตฺเถว เนตพฺพานิ ฯ สเจ อญฺญโต อาเนตฺวา วสมานสฺส
อญฺโญ วุฑฺฒตโร อาคจฺฉติ น ปฏิพาหิตพฺโพ มยา ภนฺเต
อญฺญาวาสโต อานีตํ ปากติกํ กเรยฺยาถาติ วตฺตพฺพํ ฯ เตน
เอวํ กริสฺสามีติ สมฺปฏิจฺฉิเต อิตรสฺส คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ เอวํ
อญฺญตฺถ หริตฺวาปิ สงฺฆิกปริโภเคน ปริภุญฺชนฺตสฺส หิ นฏฺฐํ
วา ชิณฺณํ วา โจเรหิ วา หฏํ คีวา น โหติ ปุคฺคลิก-
ปริโภเคน ปริภุญฺชนฺตสฺส ปน คีวา โหติ ฯ อญฺญสฺส มญฺจปีฐํ
ปน สงฺฆิกปริโภเคน วา ปุคฺคลิกปริโภเคน วา ปริภุญฺชนฺตสฺส
นฏฺฐํ คีวาเยว ฯ เกนจิ ปลิพุทฺธํ โหตีติ วุฑฺฒตรภิกฺขุ-
อิสฺสรยกฺขสีหวาฬมิคกณฺหสปฺปาทีสุ เกนจิ เสนาสนํ ปลิพุทฺธํ
โหติ ฯ สาเปกฺโข คนฺตฺวา ตตฺถ ฐิโต อาปุจฺฉติ เกนจิ ปลิพุทฺโธ
โหตีติ อชฺเชว อาคนฺตฺวา ปฏิชคฺคิสฺสามีติ เอวํ สาเปกฺโข
นทีปารํ วา คามนฺตรํ วา คนฺตฺวา ยตฺถสฺส คมนจิตฺตํ
อุปฺปนฺนํ ตตฺเถว ฐิโต กญฺจิ เปเสตฺวา อาปุจฺฉติ นที
ปูรราชโจราทีสุ วา เกนจิ ปลิพุทฺโธ โหติ ฯ อุปทฺทูโต น
สกฺโกติ ปจฺจาคนฺตุํ เอวํ ตสฺสปิ อนาปตฺติ ฯ เสสํ ปฐม-
สิกฺขาปเท วุตฺตนยเมว สทฺธึ สมุฏฺฐานาทีหิ ฯ
ทุติยเสนาสนสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ

ฉฏฺฐสิกฺขาปเท ฯ ปลิพุทฺธนฺตีติ ปฐมตรํ คนฺตวา ปตฺตจีวรํ
อติหริตฺวา รุมฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺติ ฯ เถเร ภิกฺขู วุฏฺฐาเปนฺตีติ
อมฺหากํ อาวุโส ปาปุณาตีติ วสฺสคฺเคน คเหตฺวา วุฏฺฐาเปนฺติ ฯ
อนูปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปนฺตีติ ตุมฺหากํ ภนฺเต มญฺจฏฺฐานํเยว
ปาปุณาติ น สพฺโพ วิหาโร อมฺหากนฺทานิ อิทํ ฐานํ
ปาปุณาตีติ อนุปฺปวิสิตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทนฺติปิ
นิปชฺชนฺติปิ สชฺฌายํปิ กโรนฺติ ฯ ชานนฺติ อนุฏฺฐาปนีโย
อยนฺติ ชานนฺโต ฯ เตเนวสฺส วิภงฺเค วุฑฺโฒติ ชานาตีติอาทิ
วุตฺตํ ฯ วุฑฺโฒ หิ อตฺตโน วุฑฺฒตาย อนุฏฺฐาปนีโย คิลาโน
คิลานตาย ฯ สงฺโฆ ปน ภณฺฑคาริกสฺส วา ธมฺมกถิก-
วินยธราทีนํ วา คณวาจกอาจริยสฺส วา พหูปการตํ คุณ-
วิสิฏฺฐตญฺจ สลฺลกฺเขนฺโต ธุววาสตฺถาย วิหารํ สมฺมนฺนิตฺวา
เทติ ฯ ตสฺมา ยสฺส สงฺเฆน ทินฺโน โสปิ อนุฏฺฐาปนีโย ฯ
กามํ เจตฺถ คิลานสฺสาปิ สงฺโฆเยว อนุจฺฉวิกํ เสนาสนํ
เทติ คิลาโน ปน อปโลเกตฺวา สงฺเฆน อทินฺนเสนาสโนปิ
น ปีเฬตพฺโพ อนุกมฺปิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ วิสุํ วุตฺโต ฯ อุปจาเรติ
เอตฺถ มญฺจปีฐานํ ตาว มหลฺลเก วิหาเร สมนฺตา ทิยฑฺโฒ
หตฺโถ อุปจาโร ฯ ขุทฺทเก ยโต ปโหติ ตโต ทิยฑฺโฒ หตฺโถ ฯ
ปาเท โธวิตฺวา ปวิสนฺตสฺส ปสฺสาวตฺถาย นิกฺขมนฺตสฺส จ
ยาว ทฺวาเร นิกฺขิตฺตปาทโธวนปาสาณฏฺฐานโต ปสฺสาวฏฺฐานโต
จ มญฺจปีฐํ ตาว ทิยฑฺฒหตฺถวิตฺถาโร มคฺโค อุปจาโร
นาม ฯ ตสฺมึ มญฺจสฺส วา ปีฐสฺส วา อุปจาเร ฐิตสฺส
วา ภิกฺขุโน ปวิสนฺตสฺส วา นิกฺขมนฺตสฺส วา อุปจาเร โย
อนูปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปตุกาโม เสยฺยํ สนฺถรติ วา สนฺถราเปติ
วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ อภินิสีทติ วา อภินิปชฺชติ วาติ
เอตฺถ อภินิสีทนมตฺเตน อภินิปชฺชนมตฺเตเนว วา ปาจิตฺติยํ ฯ
สเจ ปน เทฺวปิ กโรติ เทฺว ปาจิตฺติยานิ ฯ อุฏฺฐายุฏฺฐาย
นิสีทโต วา นิปชฺชโต วา ปโยเค ปโยเค ปาจิตฺติยํ ฯ
อุปจารํ ฐเปตฺวา เสยฺยํ สนฺถรติ วา สนฺถราเปติ วาติ อิมสฺมึ
อิโต ปเร จ วิหารสฺส อุปจาเรติ อาทิเก ทุกฺกฏวาเรปิ
ยถา อิธ อภินิสีทนอภินิปชฺชนมตฺเต อุภยกรเณ ปโยคเภเท จ
ปาจิตฺติยปฺปเภโท วุตฺโต เอวํ ทุกฺกฏปฺปเภโท เวทิตพฺโพ ฯ
เอวรูเปน หิ วิสภาคปุคฺคเลน เอกวิหาเร วา เอกปริเวเณ
วา วสนฺเตน อตฺโถ นตฺถิ ตสฺมา สพฺพตฺเถวสฺส นิวาโส
วาริโต ฯ อญฺญสฺส ปุคฺคลิเกติ อิธาปิ วิสฺสาสิกสฺส ปุคฺคลิกํ
อตฺตโน ปุคฺคลิกสทิสเมว ตตฺถ อนาปตฺติ ฯ อาปทาสูติ สเจ
พหิ วสนฺตสฺส ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราโย โหติ เอวรูปาสุ อาปทาสุ
โย ปวิสติ ตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อนูปขชฺชสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ เอเกน ปโยเคน พหุเกปิ ทฺวาเร
อติกฺกาเมตีติ เย จตุพฺภูมิกปญฺจภูมิกปาสาทา ฉสฺสตฺตอฏฺฐ-
โกฏฺฐกานิ วา จตูรสฺสสาลานิ (๑) ตาทิเสสุ เสนาสเนสุ หตฺเถสุ
วา คีวายํ วา คเหตฺวา อนฺตรา อฏฺฐเปนฺโต เอเกน ปโยเคน
อติกฺกาเมติ เอกเมว ปาจิตฺติยํ ฯ ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา นานา-
ปโยเคหิ อติกฺกาเมนฺตสฺส ทฺวารคณนาย ปาจิตฺติยานิ ฯ หตฺเถน
อนามสิตฺวา นิกฺขมาติ วตฺวา วาจาย นิกฺกฑฺฒนฺตสฺสาปิ
เอเสว นโย ฯ อญฺญํ อาณาเปตีติ เอตฺถ อิมํ นิกฺกฑฺฒาติ
อาณตฺตมตฺเต ทุกฺกฏํ ฯ สเจ โส สกึ อาณตฺโต พหุเกปิ
ทฺวาเร อติกฺกาเมติ เอกํ ปาจิตฺติยํ ฯ สเจ ปน เอตฺตกานิ
ทฺวารานิ นิกฺกฑฺฒาหีติ วา ยาว มหาทฺวารํ ตาว
นิกฺกฑฺฒาหีติ วา เอวํ นิยาเมตฺวา อาณตฺโต โหติ ทฺวาร-
คณนาย ปาจิตฺติยานิ ฯ ตสฺส ปริกฺขารนฺติ ยงฺกิญฺจิ ตสฺส
สนฺตกํ ปตฺตจีวรปริสฺสาวนธมกรกมญฺจปีฐภิสีพิมฺโพหนาทิเภทํ
อนฺตมโส รชนฉลฺลิมฺปิ โย นิกฺกฑฺฒติ วา นิกฺกฑฺฒาเปติ วา
ตสฺส วตฺถุคณนาย ทุกฺกฏานิ ฯ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตเกสุ
ปน เอกาว อาปตฺตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ อญฺญสฺส
ปุคฺคลิเกติ อิธาปิ วิสฺสาสิกปุคฺคลิกํ อตฺตโน ปุคฺคลิกสทิสเมว ฯ
ยถา จ อิธ เอวํ สพฺพตฺถ ฯ ยตฺถ ปน วิเสโส ภวิสฺสติ
# ๑. อิตฺถีลิงฺโค กาตพฺโพ ฯ
ตตฺถ วกฺขาม ฯ อลชฺชึ นิกฺกฑฺฒติ วา นิกฺกฑฺฒาเปติ วาติ-
อาทีสุ ภณฺฑนการกกลหการกเมว สกลสงฺฆารามโต นิกฺกฑฺฒิตุํ
ลภติ ฯ โส หิ ปกฺขํ ลภิตฺวา สงฺฆํปิ ภินฺเทยฺย ฯ อลชฺชิ-
อาทโย ปน อตฺตโน วสนฏฺฐานโตเยว นิกฺกฑฺฒิตพฺพา ฯ สกล-
สงฺฆารามโต เต นิกฺกฑฺฒิตุํ น วฏฺฏติ ฯ อุมฺมตฺตกสฺสาติ สยํ
อุมฺมตฺตกสฺส อนาปตฺติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมวาติ ฯ ติสมุฏฺฐานํ
กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา
สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
นิกฺกฑฺฒนสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ อุปริ เวหาสกุฏิยาติ อุปริ อจฺฉนฺน-
ตลาย ทฺวิภูมิกกุฏิยา วา ติภูมิกาทิกุฏิยา วา ฯ มญฺจํ สหสา
อภินิสีทตีติ มญฺจํ สหสา อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา นิสีทิ ฯ
ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ ฯ มญฺเจ นิสีทตีติ อตฺโถ ฯ
อภีติ อิทํ ปน ปทโสภนตฺถํ อุปสคฺคมตฺตเมว ฯ ปติตฺวาติ
นิปติตฺวา นิกฺขมิตฺวา วา ฯ ตสฺส หิ อุปริ อาณิปิ น
ทินฺนา ตสฺมา นิกฺขนฺโต ฯ วิสฺสรมกาสีติ วิรูปํ อาตุรสฺสรํ
อกาสิ ฯ เวหาสกุฏี นาม มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส อสีสฆฏฺฏาติ ยา
ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สพฺพเหฏฺฐิมาหิ ตุลาหิ สีสํ น
ฆฏฺเฏติ ฯ เอเตน อิธ อธิปฺเปตเวหาสกุฏิ ทสฺสิตา โหติ ฯ น
เวหาสกุฏิลกฺขณํ ทสฺสิตํ ฯ ยา หิ กาจิ อุปริ อจฺฉนฺนตลา
ทฺวิภูมิกา กุฏี วา ติภูมิกาทิกุฏี วา เวหาสกุฏีติ วุจฺจติ ฯ
อิธ ปน อสีสฆฏฺฏา อธิปฺเปตา ฯ อภินิสีทนาทีสุ ปุพฺเพ
วุตฺตนเยเนว ปโยควเสน อาปตฺติเภโท เวทิตพฺโพ ฯ อเวหาส-
กุฏิยาติ ภูมิยํ กตปณฺณสาลาทีสุ อนาปตฺติ ฯ น หิ สกฺกา
ตตฺถ ปรสฺส ปีฬา กาตุํ ฯ สีสฆฏฺฏายาติ ยา สีสฆฏฺฏา
โหติ ตตฺถาปิ อนาปตฺติ ฯ น หิ สกฺกา ตตฺถ เหฏฺฐา-
ปาสาเท อโนนเตน วิจริตุํ ตสฺมา อสญฺจรณฏฺฐานตฺตา ปรสฺส
ปีฬา น ภวิสฺสติ ฯ เหฏฺฐา อปริโภคํ โหตีติ ยสฺมา เหฏฺฐา
ทพฺพสมฺภาราทีนํ นิกฺขิตฺตตฺตา อปริโภคํ โหติ ตตฺถาปิ
อนาปตฺติ ฯ ปทรสญฺจิตํ โหตีติ ยสฺสา อุปริ ตลํ ทารุผลเกหิ
วา ฆนสนฺถตํ โหติ สุธาทิปริกมฺมกตํ วา ตตฺถาปิ อนาปตฺติ ฯ
ปฏฺฏาณิ ทินฺนา โหตีติ มญฺจปีฐาทีนํ ปาทสิขาสุ อาณิ ทินฺนา
โหติ ฯ ยตฺถ นิสีทนฺเตปิ น นิปตนฺติ ตาทิเส มญฺจปีเฐ
นิสีทโตปิ อนาปตฺติ ฯ ตสฺมึ ฐิโตติ อาหจฺจปาทเก มญฺเจ
วา ปีเฐ วา ฐิโต อุปริ นาคทนฺตกาทีสุ ลคฺคิตกํ จีวรํ วา
กิญฺจิ วา คณฺหาติ อญฺญํ วา ลคฺเคติ ตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ
เสสํ อุตฺตานเมว ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต
จ สมุฏฺฐาติ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ
กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
เวหาสกุฏีสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวมสิกฺขาปเท ฯ ยาว ทฺวารโกสาติ เอตฺถ ทฺวารโกโส
นาม ปิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส สามนฺตา กวาฏวิตฺถารปฺปมาโณ
โอกาโส ฯ มหาปจฺจริยํ ปน ทฺวารพาหโต ปฏฺฐาย ทิยฑฺฒ-
หตฺโถติ วุตฺตํ ฯ กุรุนฺทิยํ ทฺวารสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ กวาฏปฺ-
ปมาณนฺติ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ กวาฏํ นาม ทิยฑฺฒหตฺถํปิ
โหติ ทฺวิหตฺถํปิ อฑฺฒเตยฺยหตฺถํปีติ วุตฺตํ ฯ ตํ สุวุตฺตํ ฯ
ตเทว หิ สนฺธาย ภควตา ปิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส สามนฺตา
หตฺถปาสาติ อยํ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท กโต ฯ อคฺคลฏฺฐปนายาติ
สกวาฏทฺวารพนฺธฏฺฐปนาย สกวาฏสฺส ทฺวารพนฺธสฺส นิจฺจล-
ภาวตฺถายาติ อตฺโถ ฯ ทฺวารฏฺฐปนายาติ อิทํปิ หิ ปทภาชนํ
อิมเมวตฺถํ สนฺธาย ภาสิตํ ฯ อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ฯ
กวาฏํ หิ ลหุปริวตฺตกํ วิวรณกาเล ภิตฺตึ อาหนติ ปิทหนกาเล
ทฺวารพนฺธํ เตน อาหนเนน ภิตฺติ กมฺปติ ตโต มตฺติกา
จลติ จลิตฺวา สิถิลา วา โหติ ปตติ วา ฯ เตนาห ภควา
ยาว ทฺวารโกสา อคฺคลฏฺฐปนายาติ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ อิทนฺนาม
กตฺตพฺพนฺติ เนว มาติกายํ น ปทภาชเน วุตฺตํ อตฺถุปฺปตฺติยํ
ปน ปุนปฺปุนํ ฉาทาเปสิ ปุนปฺปุนํ ลิมฺปาเปสีติ อธิการโต
ยาว ทฺวารโกสา อคฺคลฏฺฐปนาย ปุนปฺปุนํ ลิมฺปิตพฺโพ วา
ลิมฺปาเปตพฺโพ วาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ยํ ปน ปทภาชเน
ปิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส สามนฺตา หตฺถปาสาติ วุตฺตํ ตตฺถ ยสฺส
เวมชฺเฌ ทฺวารํ โหติ อุปริภาเค จ อุจฺจา ภิตฺติ ตสฺส ตีสุ
ทิสาสุ สามนฺตา หตฺถปาสา อุปจาโร โหติ ฯ ขุทฺทกสฺส
วิหารสฺส ทฺวีสุ ทิสาสุ อุปจาโร โหติ ฯ ตตฺราปิ ยํ ภิตฺตึ
วิวริยมานํ กวาฏํ อาหนติ สา อปริปูรอุปจาราปิ โหติ ฯ
อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปน ตีสุ ทิสาสุ สามนฺตา หตฺถปาสา
ทฺวารสฺส นิจฺจลภาวตฺถาย เลโป อนุญฺญาโต ฯ สเจ ปน
ทฺวารสฺส อโธภาเคปิ เลโปกาโส อตฺถิ ตํปิ ลิมฺปิตุํ วฏฺฏติ ฯ
อาโลกสนฺธิปริกมฺมายาติ เอตฺถ อาโลกสนฺธีติ วาตปานกวาฏกา
วุจฺจนฺติ ฯ เต วิวรณกาเล วิทตฺถิมตฺตมฺปิ อติเรกมฺปิ ภิตฺติปฺปเทสํ
ปหรนฺติ ฯ อุปจาโร ปเนตฺถ สพฺพทิสาสุ ลพฺภติ ฯ ตสฺมา
สพฺพทิสาสุ กวาฏวิตฺถารปฺปมาโณ โอกาโส อาโลกสนฺธิปริกมฺมตฺถาย
ลิมฺปิตพฺโพ วา ลิมฺปาเปตพฺโพ วาติ อยเมตฺถ
อธิปฺปาโย ฯ เสตวณฺณนฺติ อาทิกํ น มาติกาปทภาชนํ ฯ
อิมินา หิ วิหารสฺส ภาริกตฺตนฺนาม นตฺถีติ ปทภาชเนเยว
อนุญฺญาตํ ฯ ตสฺมา สพฺพเมตํ ยถาสุขํ กตฺตพฺพํ ฯ

เอวํ เลปกมฺมํ ยํ กตฺตพฺพํ ตํ ทสฺเสตฺวา ปุน ยํ ฉทเน กตฺตพฺพํ ตํ
ทสฺเสตุํ ทฺวิตฺติจฺฉทนสฺสาติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ทฺวิตฺติจฺฉทนสฺส
ปริยายนฺติ ฉทนสฺส ทฺวิตฺติปริยายํ ฯ ปริยาโย วุจฺจติ ปริกฺเขโป ฯ
ปริกฺเขปทฺวยํ วา ปริกฺเขปตฺตยํ วา อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ
อปฺปหริเต ฐิเตนาติ อหริเต ฐิเตน ฯ หริตนฺติ เจตฺถ
สตฺตธญฺญปฺปเภทํ ปุพฺพนฺนํ มุคฺคมาสติลกุลตฺถอลาพุกุมฺภณฺฑ-
อาทิ เภทญฺจ อปรนฺนํ อธิปฺเปตํ ฯ เตเนวาห หริตนฺนาม
ปุพฺพนฺนํ อปรนฺนนฺติ ฯ สเจ หริเต ฐิโต อธิฏฺฐาติ อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ ปน ยสฺมึปิ เขตฺเต วุตฺตํ วีชํ น ตาว
สมฺปชฺชติ วสฺเส วา ปน ปติเต สมฺปชฺชิสฺสติ เอตมฺปิ
หริตสงฺขฺยเมว คจฺฉติ ฯ ตสฺมา เอวรูเป เขตฺเตปิ ฐิเตน น
อธิฏฺฐาตพฺพํ ฯ อหริเตเยว ฐิเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ ฯ ตตฺราปิ อยํ
ปริจฺเฉโท ปิฏฺฐิวํสสฺส วา กูฏาคารกณฺณิกาย วา อุปริถูปิกาย
วา ปสฺเส นิสินฺโน ฉทนมุขวฏฺฏิอนฺเตน โอโลเกนฺโต ยสฺมึ
ภูมิภาเค ฐิตํ ปสฺสติ ยสฺมึ จ ภูมิภาเค ฐิโต ตํ
อุปรินิสินฺนกํ ปสฺสติ ตสฺมึ ฐาตพฺพํ ฯ ตสฺส อนฺโต อหริเตปิ
ฐตฺวา อธิฏฺฐาตุํ น ลพฺภติ ฯ กสฺมา ฯ วิหารสฺส หิ ปตนฺตสฺส
อยํ ปตโนกาโสติ ฯ มคฺเคน ฉาเทนฺตสฺสาติ เอตฺถ มคฺเคน
ฉาทนํ นาม อปริกฺขิปิตฺวา อุชุกเมว ฉาทนํ ฯ ตํ อิฏฺฐ-
กสิลาสุธาหิ ลพฺภติ ฯ เทฺว มคฺเค อธิฏฺฐหิตฺวาติ เทฺว มคฺคา
สเจ ทุจฺฉนฺนา โหนฺติ อปเนตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ฉาทาเปตุํ
ลพฺภติ ฯ ตสฺมา ยถา อิจฺฉติ ตถา เทฺว มคฺเค อธิฏฺฐหิตฺวา
ตติยํ มคฺคํ อิทานิ เอวํ ฉาเทหีติ อาณาเปตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ
ปริยาเยนาติ ปริกฺเขเปน ฯ เอวํ ฉทนํ ปน ติณปณฺเณหิ
ลพฺภติ ฯ ตสฺมา อิธาปิ ยถา อิจฺฉติ ตถา เทฺว ปริยาเย
อธิฏฺฐหิตฺวา ตติยํ ปริยายํ อิทานิ เอวํ ฉาเทหีติ อาณาเปตฺวา
ปกฺกมิตพฺพํ ฯ สเจ ปน น ปกฺกมติ ตุณฺหีภูเตน ฐาตพฺพํ ฯ
สพฺพํปิ เจตํ ฉาทนํ ฉาทนูปริ เวทิตพฺพํ ฯ อุปรูปริจฺฉนฺโน
หิ วิหาโร จิรํ อโนวสฺสโก โหตีติ มญฺญมานา เอวํ
ฉาเทนฺติ ฯ ตโต เจ อุตฺตรินฺติ ติณฺณํ มคฺคานํ วา ปริยายานํ
วา อุปริ จตุตฺเถ มคฺเค วา ปริยาเย วา ฯ กรเฬ กรเฬติ
ติณมุฏฺฐิยํ ติณมุฏฺฐิยํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ
กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
มหลฺลกวิหารสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ

ทสมสิกฺขาปเท ฯ ชานํ สปฺปาณกนฺติ สปฺปาณกํ เอตนฺติ
ยถา วา ตถา วา ชานนฺโต ฯ สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วาติ
เตน อุทเกน สยํ วา สิญฺเจยฺย อญฺญํ วา อาณาเปตฺวา
สิญฺจาเปยฺย ฯ ปาลิยํ ปน สิญฺเจยฺยาติ สยํ สิญฺจตีติ อีทิสานํ
วจนานํ อตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ ธารํ
อวิจฺฉินฺทิตฺวา สิญฺจนฺตสฺส เอกสฺมึ อุทกฆเฏ เอกาว อาปตฺติ ฯ
เอส นโย สพฺพภาชเนสุ ฯ ธารํ วิจฺฉินฺทนฺตสฺส ปน ปโยเค
ปโยเค อาปตฺติ ฯ มาติกํ สมฺมุขํ กโรติ ทิวสํปิ สนฺทตุ
เอกาว อาปตฺติ ฯ สเจ ตตฺถ ตตฺถ พนฺธิตฺวา อญฺญโต อญฺญโต
เนติ ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ สกฏภารมตฺตญฺเจปิ
ติณํ เอกปฺปโยเคน อุทเก ปกฺขิปติ เอกาว อาปตฺติ ฯ เอเกกํ
ติณํ วา ปณฺณํ วา ปกฺขิปนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ
มตฺติกายปิ อญฺเญสุปิ กฏฺฐกทฺทมโคมยาทีสุ เอเสว นโย ฯ
อิทํ ปน มหาอุทกํ สนฺธาย น วุตฺตํ ฯ ยํ ติเณ วา
มตฺติกาย วา ปกฺขิตฺตาย ปริยาทานํ คจฺฉติ อาวิลํ วา
โหติ ยตฺถ ปาณกา มรนฺติ ตาทิสํ อุทกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต
วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญา-
วิโมกฺขํ สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
สปฺปาณกสิกฺขาปทํ ทสมํ

สมตฺโต วณฺณนากฺกเมน เสนาสนวคฺโค ทุติโย ฯ
ภิกฺขุนีวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ฯ ลาภิโน โหนฺตีติ เอตฺถ
น เตสํ ภิกฺขุนิโย เทนฺติ น ทาเปนฺติ ฯ มหากุเลหิ ปพฺพชิตา
ปน กุลธีตโร อตฺตโน สนฺติกํ อาคตานํ ญาติมนุสฺสานํ กุโต
อยฺเย โอวาทํ อุทฺเทสํ ปริปุจฺฉํ ลภถาติ ปุจฺฉนฺตานํ อสุโก
จ อสุโก จ เถโร โอวทตีติ อสีติมหาสาวเก อุทฺทิสิตฺวา
กถานุสาเรน เตสํ สีลสุตาจารชาติโคตฺตาทิเภทํ วิชฺชมานคุณํ
กถยนฺติ ฯ เอวรูปา หิ วิชฺชมานคุณา กเถตุํ วฏฺฏนฺติ ฯ
ตโต ปสนฺนจิตฺตา มนุสฺสา เถรานํ จีวราทิเภทํ มหนฺตํ
ลาภสกฺการํ อภิหรึสุ ฯ เตน วุตฺตํ ลาภิโน โหนฺติ จีวร ฯเปฯ
ปริกฺขารนฺติ ฯ ภิกฺขุนิโย อุปสงฺกมิตฺวาติ เตสํ กิร สนฺติเก
ตาสุ เอกา ภิกฺขุนีปิ น อาคจฺฉติ อภิณฺหํ ลาภตณฺหาย
ปน อากฑฺฒิยมานหทยา ตาสํ อุปสฺสยํ อคมํสุ ฯ ตํ สนฺธาย
วุตฺตํ ภิกฺขุนิโย อุปสงฺกมิตฺวาติ ฯ ตาปิ ภิกฺขุนิโย จลจิตฺตตาย
เตสํ วจนํ อกํสุเยว ฯ เตน วุตฺตํ อถโข ตา ภิกฺขุนิโย ฯเปฯ
นิสีทึสูติ ฯ ติรจฺฉานกถนฺติ สคฺคมคฺคคมเนปิ ติรจฺฉานภูตํ
ราชกถาทิมเนกวิธํ นิรตฺถกกถํ ฯ อิทฺโธติ สมิทฺโธ ฯ สหิตตฺโถ
คมฺภีโร พหุรโส ลกฺขณปฏิเวธสํยุตฺโตติ อธิปฺปาโย ฯ อนุชานามิ
ภิกฺขเวติ เอตฺถ ยสฺมา เต ภิกฺขู มา ตุมฺเห ภิกฺขเว
ภิกฺขุนิโย โอวทิตฺถาติ วุจฺจมานา อธิฏฺฐสจฺจตฺตา ตถาคเต
อาฆาตํ พนฺธิตฺวา อปายูปคา ภเวยฺยย ตสฺมา เตสํ ตํ
อปายูปคตํ ปริหรนฺโต ภควา อญฺเญเนว อุปาเยน เต
ภิกฺขุโนวาทโต ปริพาหิเร กตฺตุกาโม อิทํ ภิกฺขุนีโอวาทสมฺมตึ
อนุชานาตีติ เวทิตพฺโพ ฯ เอวํ อิธ ปริพาหิเร กตฺตุกามฺยตาย
อนุชานิตฺวา ปรโต กโรนฺโตว อนุชานามิ ภิกฺขเว อฏฺฐหงฺเคหิ
สมนฺนาคตนฺติ (๑) อาทิมาห ฯ อิมานิ หิ อฏฺฐ องฺคานิ ฉพฺพคฺคิยานํ
สุปินนฺเตนปิ น ภูตปุพฺพานีติ ฯ

ตตฺถ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา ฯ อิทานิ ยญฺจ อตฺถิ
# ๑. วิ. มหา. ๒/๔๐๗/ ๒๖๘ ฯ
สีลํ ยถา จ ตสฺส อตฺถิ นาม โหติ ตํ ทสฺเสนฺโต ปาฏิโมกฺข-
สํวรสํวุโตติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ปาฏิโมกฺโขว สํวโร ปาฏิโมกฺข-
สํวโร ฯ ปาฏิโมกฺขสํวเรน สํวุโต สมนฺนาคโตติ ปาฏิโมกฺขสํวร-
สํวุโต ฯ วิหรตีติ วตฺตติ ฯ วุตฺตํ เหตํ วิภงฺเค ปาฏิโมกฺขนฺติ
สีลํ ปติฏฺฐา อาทิ จรณํ สํยโม สํวโร มุขํ ปมุขํ กุสลานํ
ธมฺมานํ สมาปตฺติยา สํวโรติ กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก
อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม สํวุโตติ อิมินา ปาฏิโมกฺข-
สํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต (๑) สมุปาคโต อุปฺปนฺโน
สมุปฺปนฺโน สมนฺนาคโต เตน วุจฺจติ ปาฏิโมกฺขสํวรสํวุโตติ
วิหรตีติ อิริยติ วตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ จรติ วิหรติ
เตน วุจฺจติ วิหรตีติ ฯ อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ มิจฺฉาชีวปฏิ-
เสธเกน นเวฬุทานาทินา อาจาเรน เวสิยาทิอโคจรํ ปหาย
สทฺธาสมฺปนฺนกุลาทินา จ โคจเรน สมฺปนฺโน อาจารโคจร-
สมฺปนฺโน ฯ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อปฺปมตฺตเกสุ
วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี ฯ ตานิ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีโลติ วุตฺตํ
โหติ ฯ สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ อธิสีลสิกฺขาทิภาเวน
ติธา ฐิเตสุ สิกฺขาปเทสุ ตํตํ สิกฺขาปทํ สมาทาย สมฺมา
อาทาย สาธุกํ คเหตฺวา อวิชหนฺโต สิกฺขตีติ อตฺโถ ฯ อยเมตฺถ
สงฺเขโป ฯ วิตฺถารํ ปน โย อิจฺฉติ เตน ปปญฺจสูทนิยํ วา
มชฺฌิมฏฺฐกถายํ สมฺโมหวิโนทนิยํ วา วิภงฺคฏฺฐกถายํ วิสุทฺธิ-
มคฺคโต วา คเหตพฺโพ ฯ พหุํ สุตมสฺสาติ พหุสฺสุโต ฯ สุตํ
ธาเรตีติ สุตธโร ฯ ยทสฺส ตํ พหุสฺสุตํ นาม ตํ น สุตมตฺตเมว
อถโข ตํ ธาเรตีติ อตฺโถ ฯ มญฺชุสายํ วิย รตนํ สุตํ
สนฺนิจิตมสฺมินฺติ สุตสนฺนิจโย ฯ เอเตน ยํ โส สุตํ ธาเรติ
ตสฺส มญฺชุสาย โคเปตฺวา สนฺนิจิตรตนสฺเสว จิรกาเลนาปิ
อวินาสํ ทสฺเสติ ฯ อิทานิ ตํ สุตํ สรูปโต ทสฺเสนฺโต เยเต
ธมฺมาติ อาทิมาห ฯ ตํ เวรญฺชกณฺเฑ วุตฺตนยเมว ฯ อิทํ ปเนตฺถ
นิคมนํ ฯ ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ตสฺมา
พหุสฺสุโต ธตา ตสฺมา สุตธโร วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา
ทิฏฺฐิยา สุปฏิวิทฺธา ตสฺมา สุตสนฺนิจโย ฯ ตตฺถ วจสา ปริจิตาติ
วาจาย ปคุณีกตา ฯ มนสานุเปกฺขิตาติ มนสา อนุเปกฺขิตา
อาวชฺชนฺตสฺส ทีปสหสฺเสน โอภาสิตา วิย โหนฺติ ฯ ทิฏฺฐิยา
สุปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธา
สุปจฺจกฺขีกตา โหนฺติ ฯ