อสญฺจิจฺจาติ ปาสาณรุกฺขาทีนิ วา ปวฏฺเฏนฺตสฺส สาขา
วา กฑฺฒนฺตสฺส กตฺตรทณฺเฑน วา ภูมึ ปหริตฺวา คจฺฉนฺตสฺส
ติณาทีนิ ฉิชฺชนฺติ ฯ ตานิ เตน ฉินฺทิสฺสามีติ เอวํ สญฺจิจฺจ
# ๑. อิทํ ปทํ นิรตฺกกํ โหติ ปุริมปริกปฺเปน สิทฺธตฺตา.
อจฺฉินฺนตฺตา อสญฺจิจฺจ ฉินฺนานิ นาม โหนฺติ ฯ อิติ อสญฺจิจฺจ
ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อสติยาติ อญฺญาวิหิโต เกนจิ สทฺธึ
กิญฺจิ กเถนฺโต ปาทงฺคุฏฺเฐน วา หตฺเถน วา ติณํ วา ลตํ
วา ฉินฺทนฺโต ติฏฺฐติ ฯ เอวํ อสติยา ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ
อชานนฺตสฺสาติ เอตฺถ อพฺภนฺตเร พีชคาโมติ วา ภูตคาโมติ
วา น ชานาติ ฉินฺทามีติปิ น ชานาติ เกวลํ วติยา
วา ปลาสปุญฺเช วา นิขาทนํ วา ขนิตฺตึ วา กุทฺทาลํ วา
สงฺโคปนตฺถาย ฐเปติ ทยฺหมานหตฺโถ วา อคฺคึ ปาเตติ ฯ
ตตฺร เจ ติณาทีนิ ฉิชฺชนฺติ วา ทยฺหนฺติ วา อนาปตฺติ ฯ
มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกวณฺณนายํ ปน สพฺพอฏฺฐกถาสุ สเจ
ภิกฺขุ รุกฺเขน วา อชฺโฌตฺถริโต โหติ โอปาเต วา ปติโต
สกฺกา จ โหติ รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา ตํ รุกฺขํ ปวฏฺเฏตฺวา ภูมึ
วา ขนิตฺวา นิกฺขมิตุํ ชีวิตเหตุปิ อตฺตนา น กาตพฺพํ
อญฺเญน ปน ภิกฺขุนา ภูมึ วา ขนิตฺวา รุกฺขํ วา ฉินฺทิตฺวา
อลฺลรุกฺขโต วา ทณฺฑกํ ฉินฺทิตฺวา ตํ รุกฺขํ ปวฏฺเฏตฺวา
นิกฺขาเมตุํ วฏฺฏติ อนาปตฺตีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ การณํ น ทิสฺสติ
อนุชานามิ ภิกฺขเว ทวทาเห ทยฺหมาเน ปฏคฺคึ ทาตุํ ปริตฺตํ
กาตุนฺติ (๑) อิทํ ปน เอกเมว สุตฺตํ ทิสฺสติ ฯ สเจ เอตสฺส
อนุโลมํ อตฺตโน น วฏฺฏติ อญฺญสฺส วฏฺฏตีติ อิทํ นานากรณํ
# ๑. วิ. จุลฺ. ๗/๑๗๗/๖๙ ฯ
น สกฺกา ลทฺธุํ ฯ เอตฺถ อตฺตโน อตฺถาย กโรนฺโต
อตฺตสิเนเหน อกุสลจิตฺเตเนว กโรติ ปโร ปน การุญฺเญน
ตสฺมา อนาปตฺตีติ เจ ฯ เอตํปิ อการณํ ฯ กุสลจิตฺเตนาปิ
หิ อิมํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ สพฺพอฏฺฐกถาสุ ปน วุตฺตตฺตา
น สกฺกา ปฏิเสเธตุํ คเวสิตพฺพา เอตฺถ ยุตฺติ อฏฺฐกถา-
จริยานํ วา สทฺธาย คนฺตพฺพนฺติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต
จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ
กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ภูตคามสิกฺขาปทํ ปฐมํ ฯ

ทุติยสิกฺขาปเท ฯ อนาจารํ อาจริตฺวาติ อกาตพฺพํ
กตฺวา ฯ กายวจีทฺวาเรสุ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจรติ
ปฏิจฺฉาเทติ อชฺโฌตฺถรติ ฯ อิทานิ ตํ ปฏิจรณวิธึ ทสฺเสนฺโต
โก อาปนฺโนติ อาทิมาห ฯ ตตฺรายํ วจนสมฺพนฺโธ ฯ โส กิร
กิญฺจิ วีติกฺกมํ ทิสฺวา อาวุโส ตฺวํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ
สงฺฆมชฺเฌ อาปตฺติยา อนุยุญฺชิยมาโน โก อาปนฺโนติ วทติ ฯ
ตโต ตฺวนฺติ วุตฺเต อหํ กึ อาปนฺโนติ วทติ ฯ อถ ปาจิตฺติยํ
วา ทุกฺกฏํ วาติ วุตฺเต วตฺถุํ ปุจฺฉนฺโต อหํ กิสฺมึ อาปนฺโนติ
วทติ ฯ ตโต อสุกสฺมินฺติ วุตฺเต อหํ กถํ อาปนฺโน กึ
กโรนฺโต จ อาปนฺโนมฺหีติ ปุจฺฉติ ฯ อถ อิทํ นาม กโรนฺโต
อาปนฺโนติ วุตฺเต กํ ภณถาติ วทติ ฯ ตโต ตํ ภณามาติ
วุตฺเต กึ ภณถาติ วทติ ฯ อปิเจตฺถ อยํ ปาลิมุตฺตโกปิ
อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณวิธิ ฯ ภิกฺขูหิ ตว สิปาฏิกาย กหาปโณ
ทิฏฺโฐ กิสฺเสวมสารุปฺปํ กโรสีติ วุตฺโต สุทฏฺฐํ ภนฺเต น
ปเนโส กหาปโณ ติปุมณฺฑลํ เอตนฺติ ภณนฺโต วา ตฺวํ
สุรํ ปิวนฺโต ทิฏฺโฐ กิสฺเสวมสารุปฺปํ กโรสีติ วุตฺโต สุทิฏฺโฐ
ภนฺเต น ปเนสา สุรา เภสชฺชตฺถาย สมฺปาทิตํ อริฏฺฐนฺติ
ภณนฺโต วา ตฺวํ ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน มาตุคาเมน สทฺธึ
นิสินฺโน ทิฏฺโฐ กิสฺเสวมสารุปฺปํ กโรสีติ วุตฺโต เยน ทิฏฺฐํ
สุทิฏฺฐํ วิญฺญู ปเนตฺถ ทุติโย อตฺถิ โส กิสฺส น ทิฏฺโฐติ
ภณนฺโต วา อีทิสํ ตยา กิญฺจิ ทิฏฺฐนฺติ ปุฏฺโฐ น
สุณามีติ โสตมุปเนนฺโต วา โสตทฺวาเร ปุจฺฉนฺตานํ จกฺขุํ
อุปเนนฺโต วา อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ เวทิตพฺโพ ฯ อญฺญ-
วาทเก วิเหสเก ปาจิตฺติยนฺติ เอตฺถ อญฺญํ วทตีติ อญฺญ-
วาทกํ ฯ อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณสฺเสตํ นามํ ฯ วิเหสตีติ
วิเหสกํ ฯ ตุณฺหีภูตสฺเสตํ นามํ ฯ ตสฺมึ อญฺญวาทเก วิเหสเก ฯ
ปาจิตฺติยนฺติ วตฺถุทฺวเย ปาจิตฺติยทฺวยํ วุตฺตํ ฯ อญฺญวาทกํ
โรเปตูติ อญฺญวาทกํ อาโรเปตุ ปติฏฺฐาเปตูติ อตฺโถ ฯ วิเหสกํ
โรเปตูติ เอตสฺมึปิ เอเสว นโย ฯ อโรปิเต อญฺญวาทเกติ
กมฺมวาจาย อนาโรปิเต อญฺญวาทเก ฯ อโรปิเต วิเหสเกติ
เอตสฺมิมฺปิ เอเสว นโย ฯ ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญีติอาทีสุ
ยนฺตํ อญฺญวาทกวิเหสกโรปนกมฺมํ กตํ ตญฺเจ ธมฺมกมฺมํ โหติ
โส จ ภิกฺขุ ตสฺมึ ธมฺมกมฺมสญฺญี อญฺญวาทกญฺจ วิเหสกญฺจ
กโรติ อถสฺส ตสฺมึ อญฺญวาทเก จ วิเหสเก จ อาปตฺติ
ปาจิตฺติยสฺสาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อชานนฺโต
ปุจฺฉตีติ อาปตฺตึ อาปนฺนภาวํ อชานนฺโตเยว กึ ตุมฺเห ภณถ
อหํ น ชานามีติ ปุจฺฉติ ฯ คิลาโน น กเถตีติ มุเข ตาทิโส
พฺยาธิ โหติ เยน กเถตุํ น สกฺโกติ ฯ สงฺฆสฺส ภณฺฑนํ
วาติ อาทีสุ สงฺฆมชฺเฌ กถิเต ตปฺปจฺจยา สงฺฆสฺส ภณฺฑนํ
วา ฯเปฯ วิวาโท วา ภวิสฺสติ โส มา อโหสีติ มญฺญมาโน
น กเถตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ เสสํ อุตฺตาน-
เมวาติ ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจา
จิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ สิยา กิริยา สิยา อกิริยา อญฺเญนญฺญํ
ปฏิจรนฺตสฺส หิ กิริยา โหติ ตุณฺหีภาเวน วิเหเสนฺตสฺส อกิริยา
สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อญฺญวาทสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ

ตติยสิกฺขาปเท ฯ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺตีติ
ฉนฺทาย ทพฺโพ มลฺลปุตฺโตติ อาทีนิ วทนฺตา ตํ อายสฺมนฺตํ
เตหิ ภิกฺขูหิ อวชานาเปนฺติ อวญฺญาย โอโลกาเปนฺติ ลามกโต
วา จินฺตาเปนฺตีติ อตฺโถ ฯ ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถานุ-
สาเรน เวทิตพฺพํ ฯ โอชฺฌาเปนฺตีติปิ ปาโฐ ฯ อยเมว อตฺโถ ฯ
ฉนฺทายาติ ฉนฺเทน ปกฺขปาเตน ฯ เตน อตฺตโน สนฺทิฏฺฐ-
สมฺภตฺตานํ ปณีตานิ ปญฺญาเปตีติ อธิปฺปาโย ฯ ขิยฺยนฺตีติ
ฉนฺทาย ทพฺโพ มลฺลปุตฺโตติ อาทีนิ วทนฺตา ปกาเสนฺติ ฯ
อุชฺฌาปนเก ขิยฺยนเก ปาจิตฺติยนฺติ เอตฺถ เยน วจเนน
อุชฺฌาเปนฺติ ตํ อุชฺฌาปนกํ ฯ เยน จ ขิยฺยนฺติ ตํ ขียนกํ ฯ
ตสฺมึ อุชฺฌาปนเก ขียนเก ฯ ปาจิตฺติยนฺติ วตฺถุทฺวเย ปาจิตฺติยทฺวยํ
วุตฺตํ ฯ อุชฺฌาปนกํ นาม อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมต
ํ เสนาสนปญฺญาปกํ วา ฯเปฯ อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชกํ วาติ เอเตสํ
ปทานํ มงฺกุกตฺตุกาโมติ อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ อวณฺณํ กตฺตุกาโม
อยสํ กตฺตุกาโมติ อิเมสํ ปทานํ วเสน อุปสมฺปนฺนนฺติอาทีสุ
อุปสมฺปนฺนสฺสาติ เอวํ วิภตฺติปริณาโม กาตพฺโพ ฯ อุชฺฌาเปติ
วา ขิยฺยติ วา อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอตฺถ ปน ยสฺมา
ขียนกํ นามาติ เอวํ มาติกาปทํ อุทฺธริตฺวาปิ อุชฺฌาปนกํ
นามาติ อิมสฺส ปทสฺส วุตฺตวิภงฺโคเยว วตฺตพฺโพ โหติ
อญฺญวาทกสิกฺขาปเท วิย อญฺโญ วิเสโส นตฺถิ ตสฺมา ตํ วิสุํ
อนุทฺธริตฺวา อวิภชิตฺวาปิ นิคมนเมว เอกโต กตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญีติ อาทีสุ ยํ ตสฺส อุปสมฺปนฺนสฺส
สมฺมติกมฺมํ กตํ ตญฺเจ ธมฺมกมฺมํ โหติ โส จ ภิกฺขุ ตสฺมึ
ธมฺมกมฺมสญฺญี อุชฺฌาปนกญฺจ ขียนกญฺจ กโรติ อตฺถสฺส
ตสฺมึ อุชฺฌาปนเก จ ขียนเก จ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ
อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อนุปสมฺปนฺนํ อุชฺฌาเปติ
วา ขิยฺยติ วาติ เอตฺถ อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมตํ อญฺญํ
อนุปสมฺปนฺนํ อุชฺฌาเปติ วา อวชานาเปติ ตสฺส วา นํ
สนฺติเก ขิยฺยตีติ อตฺโถ ฯ อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน อสมฺมตนฺติ
กมฺมวาจาย อสมฺมตํ ฯ เกวลํ ตเวโส ภาโรติ สงฺเฆน
อาโรปิตภารํ ภิกฺขูนํ วา ผาสุวิหารตฺถาย สยเมว ตํ ภารํ
วหนฺตํ ฯ ยตฺร วา เทฺว ตโย ภิกฺขู วิหรนฺติ ตตฺร ตาทิสํ
กมฺมํ กโรนฺตนฺติ อธิปฺปาโย ฯ อนุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมตํ
วา อสมฺมตํ วาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ อนุปสมฺปนฺนสฺส
เตรส สมฺมติโย ทาตุํ น วฏฺฏติ อถโข อุปสมฺปนฺนกาเล
ลทฺธสมฺมติโก ปจฺฉา อนุปสมฺปนฺนภาเว ฐิโต ตํ สนฺธาย
สงฺเฆน สมฺมตํ วาติ วุตฺตํ ฯ ยสฺส ปน พฺยตฺตสฺส สามเณรสฺส
เกวลํ สงฺเฆน วา สมฺมเตน วา ภิกฺขุนา ตฺวํ อิทํ กมฺมํ
กโรหีติ ภาโร กโต ตาทิสํ สนฺธาย อสมฺมตํ วาติ วุตฺตํ ฯ
เสสํ อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต
กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
อุชฺฌาปนสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ เหมนฺติเก กาเลติ เหมนฺตกาเล
หิมปาตสมเย ฯ กายํ โอตาเปนฺตาติ มญฺจปีฐาทีสุ นิสินฺนา
พาลาตเปน กายํ โอตาเปนฺตา ฯ กาเล อาโรจิเตติ ยาคุภตฺตาทีสุ
ยสฺส กสฺสจิ กาเล อาโรจิเต ฯ โอวุฏฺฐํ โหตีติ หิมวสฺเสน
โอวุฏฺฐํ ตินฺตํ โหติ ฯ อวสฺสิกสงฺเกเตติ วสฺสิกวสฺสานํ มาสาติ
เอวํ อปฺปญฺญตฺเต จตฺตาโร เหมนฺติเก จตฺตาโร จ คิมฺหเก
อฏฺฐ มาเสติ อตฺโถ ฯ มณฺฑเป วาติ สาขามณฺฑเป วา
ปทรมณฺฑเป วา ฯ รุกฺขมูเล วาติ ยสฺส กสฺสจิ รุกฺขสฺส
เหฏฺฐา ฯ

ยตฺถ กากา วา กุลลา วา น อูหทนฺตีติ ยตฺถ
ธุวสนฺนิวาเสน กุลาวเก กตฺวา วสมานา เอเต กากกุลลา
วา อญฺเญ วา สกุณา ตํ เสนาสนํ น อูหทนฺติ ตาทิเส
รุกฺขมูเล นิกฺขิปิตุํ อนุชานามีติ ตสฺมา ยตฺถ โคจรปฺปสุตา
สกุณา วิสฺสมิตฺวา คจฺฉนฺติ ตสฺส รุกฺขสฺส มูเล นิกฺขิปิตุํ
วฏฺฏติ ฯ ยสฺมึ ปน ธุวสนฺนิวาเสน กุลาวเก กตฺวา วสนฺติ
ตสฺส รุกฺขสฺส มูเล น นิกฺขิปิตพฺพํ ฯ อฏฺฐ มาเสติ วจนโต
เยสุ ชนปเทสุ วสฺสกาเล เทโว น วสฺสติ เตสุปิ ชนปเทสุ
จตฺตาโร มาเส นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติเยว ฯ อวสฺสิกสงฺเกเตติ
วจนโต ยตฺถ เหมนฺเต เทโว วสฺสติ ตตฺถ เหมนฺเตปิ
อชฺโฌกาเส นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ คิมฺเห ปน สพฺพตฺถ
วิคตวลาหกํ วิสุทฺธํ นภํ โหติ เอวรูเป กาเล เกนจิเทว
กรณีเยน อชฺโฌกาเส มญฺจปีฐํ นิกฺขิปิตุํ วฏฺฏติ ฯ อพฺโภ-
กาสิเกนาปิ วตฺตํ ชานิตพฺพํ ฯ ตสฺส หิ สเจ ปุคฺคลิกมญฺโจ
อตฺถิ ตตฺเถว สยิตพฺพํ ฯ สงฺฆิกํ คณฺหนฺเตน เวตฺเตน วา
วาเกน วา วีตมญฺโจ คเหตพฺโพ ฯ ตสฺมึ อสติ ปุราณมญฺจโก
คเหตพฺโพ ฯ ตสฺมึ อสติ นววายิโม วา โอนทฺธโก วา
คเหตพฺโพ คเหตฺวา จ ปน อหํ อุกฺกฏฺฐรุกฺขมูลิโก อุกฺกฏฺฐ-
อพฺโภกาสิโกติ จีวรกุฏึปิ อกตฺวา อสมเย อชฺโฌกาเส วา
รุกฺขมูเล วา ตํ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏติ ฯ สเจ
ปน จตุคฺคุเณนปิ จีวเรน กตกุฏึ อเตเมนฺตํ รกฺขิตุํ น
สกฺโกติ สตฺตาหวทฺทลิกาทีนิ ภวนฺติ ภิกฺขุโน กายานุคติ-
กตฺตา วฏฺฏติ ฯ อรญฺเญ ปณฺณกุฏีสุ วสนฺตานํ สีลสมฺปทาย
ปสนฺนจิตฺตา มนุสฺสา นวมญฺจปีฐํ เทนฺติ สงฺฆิกปริโภเคน
ปริภุญฺชถาติ ฯ วสิตฺวา คจฺฉนฺเตหิ สามนฺตวิหาเร สภาคภิกฺขูนํ
เปเสตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ สภาคานํ อภาเว อโนวสฺสเก นิกฺขิปิตฺวา
คนฺตพฺพํ ฯ อโนวสฺสเก อสติ รุกฺเข ลคฺเคตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ

เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา โภชนสาลงฺคณํ วา อุโปสถา-
คารงฺคณํ วา ปริเวณทิวาฏฺฐานอคฺคิสาลาทีสุ วา อญฺญตรํ
สมฺมชฺชิตฺวา โธวิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปุน สมฺมชฺชนี มาลเกเยว
ฐเปตพฺพา ฯ อุโปสถาคาราทีสุ อญฺญตรสฺมึ คเหตฺวา อวเสสานิ
สมฺมชฺชนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ โย ปน ภิกฺขาจารมคฺคํ
สมฺมชฺชนฺโต คนฺตุกาโมว โหติ เตน สมฺมชฺชิตฺวา สเจ อนฺตรา-
มคฺเค สาลา อตฺถิ ตตฺถ ฐเปตพฺพา ฯ สเจ นตฺถิ พลาหกานํ
อนุฏฺฐตภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา ยาวาหํ คามโต นิกฺขมามิ ตาว
น วสฺสิสฺสตีติ ชานนฺเตน ยตฺถ กตฺถจิ นิกฺขิปิตฺวา ปุน
ปจฺจาคจฺฉนฺเตน ปากติกฏฺฐาเน ฐเปตพฺพา ฯ สเจ วสฺสิสฺสตีติ
ชานนฺโต อชฺโฌกาเส ฐเปติ ทุกฺกฏนฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ
สเจ ปน ตตฺร ตเตฺรว สมฺมชฺชนตฺถาย สมฺมชฺชนี นิกฺขิตฺตา
โหติ ตํ ตํ ฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว นิกฺขิปิตุํ
วฏฺฏติ ฯ อาสนสาลํ สมฺมชฺชนฺเตน วตฺตํ ชานิตพฺพํ ฯ ตตฺรีทํ
วตฺตํ ฯ มชฺฌโต ปฏฺฐาย ปาทฏฺฐานภิมุขา วาลิกา หริตพฺพา ฯ
กจวรํ หตฺเถหิ คเหตฺวา พหิ ฉฑฺเฑตพฺพํ ฯ

มสารโกติ มญฺจปาเท วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ อฏนิโย ปเวเสตฺวา กโต ฯ
พุนฺธิกาพทฺโธติ อฏนีหิ มญฺจปาเท ฑํสาเปตฺวา ปลฺลงฺกสงฺเขเปน กโต ฯ
กุลีรปาทโกติ อสฺสเมณฺฑกาทีนํ ปาทสทิเสหิ ปาเทหิ กโต ฯ
โย วา ปน โกจิ วงฺกปาทโก อยํ วุจฺจติ กุลีรปาทโก ฯ
อาหจฺจปาทโกติ อยํ ปน อาหจฺจปาทโก นาม มญฺโจ องฺเค
วิชฺฌิตฺวา กโต โหตีติ เอวํ ปรโต ปาลิยํเยว วุตฺโต ฯ ตสฺมา
อฏนิโย วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ ปาทสิขํ ปเวเสตฺวา อุปริ อาณึ
ทตฺวา กตมญฺโจ อาหจฺจปาทโกติ เวทิตพฺโพ ฯ ปีเฐปิ เอเสว
นโย ฯ อนฺโต สํเวเฐตฺวา พทฺธํ โหตีติ เหฏฺฐา จ อุปริ จ
วิตฺถตํ มชฺเฌ สงฺขิตฺตํ ปณวสณฺฐานํ กตฺวา พทฺธํ โหติ ฯ
ตํ กิร มชฺเฌ สีหพฺยคฺฆจมฺมปริกฺขิตฺตํปิ กโรนฺติ ฯ อกปฺปิย-
จมฺมนฺนาเมตฺถ นตฺถิ ฯ เสนาสนญฺหิ โสวณฺณมยํปิ วฏฺฏติ ฯ
ตสฺมา ตํ มหคฺฆํ โหติ ฯ อนุปสมฺปนฺนํ สนฺถราเปติ ตสฺส
ปลิโพโธติ เยน สนฺถราปิตํ ตสฺส ปลิโพโธ ฯ เลฑฺฑุปาตํ
อติกฺกมนฺตสฺส อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ ถามมชฺฌิมสฺส
ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ

อยํ ปเนตฺถ วินิจฺฉโย ฯ เถโร โภชนสาลายํ ภตฺตกิจฺจํ
กตฺวา ทหรํ อาณาเปติ คจฺฉ ทิวาฏฺฐาเน มญฺจปีฐํ
ปญฺญาเปหีติ ฯ โส ตถา กตฺวา นิสินฺโน ฯ เถโร ยถารุจึ
วิจริตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ถวิกํ วา อุตฺตราสงฺคํ วา ฐเปติ ฯ
ตโต ปฏฺฐาย เถรสฺส ปลิโพโธ ฯ นิสีทิตฺวา สยํ คจฺฉนฺโต
เนว อุทฺธรติ น อุทฺธราเปติ เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม ปาจิตฺติยํ ฯ
สเจ ปน เถโร ตตฺถ ถวิกํ วา อุตฺตราสงฺคํ วา อฏฺฐเปตฺวา
จงฺกมนฺโตว ทหรํ คจฺฉ ตฺวนฺติ ภณติ เตน อิทํ ภนฺเต
มญฺจปีฐนฺติ อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ สเจ ปน เถโร วตฺตํ ชานาติ
ตฺวํ คจฺฉ อหํ ปากติกํ กริสฺสามีติ วตฺตพฺพํ ฯ สเจ พาโล
โหติ อนุคฺคหิตวตฺโต คจฺฉ มา อิธ ติฏฺฐ เนว นิสีทิตุํ
น นิปชฺชิตุํ เทมีติ ทหรํ ตชฺเชติเยว ทหเรน ภนฺเต สุขํ
สยถาติ กปฺปํ ลภิตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ ตสฺมึ คเต
เถรสฺเสว ปลิโพโธ ฯ ปุริมนเยเนว จสฺส อาปตฺติ เวทิตพฺพา ฯ
อถ ปน อาณตฺติกฺขเณเยว ทหโร มยฺหํ ภนฺเต ภณฺฑก-
โธวนาทิ กิญฺจิ กรณียํ อตฺถีติ วทติ เถโร จ นํ ตฺวํ
ปญฺญาเปตฺวา คจฺฉาหีติ วตฺวา โภชนสาลโต นิกฺขมิตฺวา
อญฺญตฺถ คจฺฉติ ปาทุทฺธาเรน กาเรตพฺโพ ฯ สเจ ตตฺเถว
คนฺตฺวา นิสีทติ ปุริมนเยเนว จสฺส เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม
อาปตฺติ ฯ สเจ ปน เถโร สามเณรํ อาณาเปติ สามเณเร
ตตฺถ มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺเนปิ โภชนสาลโต อญฺญตฺถ
คจฺฉนฺโต ปาทุทฺธาเรน กาเรตพฺโพ ฯ คนฺตฺวา นิสินฺโน ปุน
คมนกาเล เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ ฯ สเจ
ปน อาณาเปนฺโต มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺเถว นิสีทาติ
อาณาเปติ ยตฺริจฺฉติ ตตฺร คนฺตฺวา อาคนฺตุํ ลภติ ฯ สยํ ปน
ปากติกํ อกตฺวา คจฺฉนฺตสฺส เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม ปาจิตฺติยํ ฯ
อนฺตรสนฺนิปาเต มญฺจปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺเนหิ คมนกาเล
อารามิกานํ อิทํ ปฏิสาเมถาติ วตฺตพฺพํ ฯ อวตฺวา คจฺฉนฺตานํ
เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม อาปตฺติ ฯ มหาธมฺมสฺสวนํ นาม โหติ ฯ
ตตฺถ อุโปสถาคารโตปิ โภชนสาลโตปิ อาหริตฺวา มญฺจปีฐานิ
ปญฺญาเปนฺติ ฯ อาวาสิกานํเยว ปลิโพโธ ฯ สเจ อาคนฺตุกา
อิทํ อมฺหากํ อุปชฺฌายสฺส อิทํ อาจริยสฺสาติ คณฺหนฺติ ตโต
ปฏฺฐาย เตสํเยว ปลิโพโธ ฯ คมนกาเล ปากติกํ อกตฺวา
เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมนฺตานํ อาปตฺติ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน วุตฺตํ
ยาว อญฺเญ น นิสีทนฺติ ตาว เยหิ ปญฺญตฺตํ เตสํ ภาโร
อญฺเญสุ อาคนฺตฺวา นิสินฺเนสุ นิสินฺนกานํ ภาโร สเจ เต
อนุทฺธริตฺวา วา อนุทฺธราเปตฺวา วา คจฺฉนฺติ ทุกฺกฏํ ฯ
กสฺมา ฯ อนาณตฺติยา ปญฺญาปิตตฺตาติ ฯ ธมฺมาสเน ปญฺญตฺเต
ยาว อุสฺสารโก วา ธมฺมกถิโก วา นาคจฺฉติ ตาว ปญฺญา
ปกานํ ปลิโพโธ ฯ ตสฺมึ อาคนฺตฺวา นิสินฺเน ตสฺส ปลิโพโธ ฯ
สกลํ อโหรตฺตํ ธมฺมสฺสวนํ โหติ อญฺโญ อุสฺสารโก วา
ธมฺมกถิโก วา อุฏฺฐหติ อญฺโญ นิสีทติ โย โย อาคนฺตฺวา
นิสีทติ ตสฺส ตสฺส ภาโร ฯ อุฏฺฐหนฺเตน ปน อิทมาสนํ
ตุมฺหากํ ภาโรติ วตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ สเจปิ อิตรสฺมึ อนาคเตเยว
ปฐมํ นิสินฺโน อุฏฺฐาย คจฺฉติ ตสฺมึ จ อนฺโตอุปจารฏฺเฐเยว
อิตโร อาคนฺตฺวา นิสีทติ อุฏฺฐาย คโต อาปตฺติยา น
กาเรตพฺโพ ฯ สเจ ปน อิตรสฺมึ อนาคเตเยว ปฐมํ นิสินฺโน
อุฏฺฐายาสนา เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมติ อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ ฯ
สพฺพตฺถ จ เลฑฺฑุปาตาติกฺกเม ปฐมปาเท ทุกฺกฏํ ทุติเย
ปาจิตฺติยนฺติ อยํ นโย มหาปจฺจริยํ วุตฺโต ฯ

จิมิลิกํ วาติ อาทีสุ จิมิลิกา นาม สุธาทิปริกมฺมกตาย
ภูมิยา วณฺณานุรกฺขณตฺถํ กตา โหติ ฯ ตํ เหฏฺฐา ปตฺถริตฺวา
อุปริ กฏสารกํ ปตฺถรนฺติ ฯ อุตฺตรตฺถรณํ นาม มญฺจปีฐานํ
อุปริ อตฺถริตพฺพกํ ปจฺจตฺถรณํ ฯ ภุมฺมตฺถรณํ นาม ภูมิยํ
อตฺถริตพฺพา กฏสารกาทิวิกติ ฯ ตฏฺฏิกํ นาม ตาลปณฺเณหิ วา
วาเกหิ วา กตา ตฏฺฏิกา ฯ จมฺมขณฺฑนฺนาม สีหพฺยคฺฆทีปิ-
ิอจฺฉตรจฺฉจมฺมาทีสุปิ ยงฺกิญฺจิ จมฺมํ ฯ อฏฺฐกถาสุ หิ เสนาสน-
ปริโภเค ปฏิกฺขิตฺตจมฺมํ นาม น ทิสฺสติ ฯ ตสฺมา สีหจมฺมาทีนํ
ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ ฯ ปาทปุญฺฉนี นาม รชฺชุเกหิ
วา ปริโลติกาหิ วา ปาทปุญฺฉนตฺถํ กตา ฯ ผลกปีฐํ นาม
ผลกมยํ ปีฐํ ฯ อถวา ผลกญฺเจว ทารุมยปีฐญฺจ ฯ เอเตน
สพฺพํปิ ทารุภณฺฑาทิ สงฺคหิตํ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน วิตฺถาเรเนว
วุตฺตํ อาธารกํ ปตฺตปิธานํ ปาทกฐลิกํ ตาลปณฺณํ วีชนีปตฺตกํ
ยงฺกิญฺจิ ทารุภณฺฑํ อนฺตมโส ปานียอุฬุงฺกํ ปานียสงฺขํ
อชฺโฌกาเส นิกฺขิปิตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ
ปน เอส นโย ทุติยสิกฺขาปเท ทสฺสิโต ฯ อชฺโฌกาเส รชนํ
ปจิตฺวา รชนภาชนํ รชนอุฬุงฺโก รชนโทณิกาติ สพฺพํ
อคฺคิสาลายํ ปฏิสาเมตพฺพํ ฯ สเจ อคฺคิสาลา นตฺถิ อโนวสฺสเก
ปพฺภาเร นิกฺขิปิตพฺพํ ฯ ตสฺมึปิ อสติ ยตฺถ โอโลเกนฺโต ภิกฺขู
ปสฺสนฺติ ตาทิเส ฐาเน ฐเปตฺวาปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ อญฺญสฺส
ปุคฺคลิเกติ ยสฺมึ วิสฺสาสคฺคาโห น รุหติ ตสฺส สนฺตเก
ทุกฺกฏํ ยสฺมึ ปน วิสฺสาโส รุหติ ตสฺส สนฺตกํ อตฺตโน
ปุคฺคลิกมิว โหตีติ มหาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ ฯ อาปุจฺฉํ คจฺฉตีติ
โย ภิกฺขุ วา สามเณโร วา อารามิโก วา ลชฺชี โหติ
อตฺตโน ปลิโพธํ วิย มญฺญติ โย ตถารูปํ อาปุจฺฉิตฺวา คจฺฉติ
ตสฺส อนาปตฺติ ฯ โอตาเปนฺโต คจฺฉตีติ อาตเป โอตาเปนฺโต
อาคนฺตฺวา อุทฺธริสฺสามีติ คจฺฉติ ฯ เอวํ คจฺฉโต อนาปตฺติ ฯ
เกนจิ ปลิพุทฺธํ โหตีติ เสนาสนํ เกนจิ อุปทฺทูตํ โหตีติ
อตฺโถ ฯ สเจปิ หิ วุฑฺฒตโร ภิกฺขุ อุฏฺฐาเปตฺวาว คณฺหาติ
สเจปิ ยกฺโข วา เปโต วา อาคนฺตฺวา นิสีทติ โกจิ วา
อิสฺสโร อาคนฺตฺวา คณฺหาติ เสนาสนํ ปลิพุทฺธํ โหติ ฯ
สีหพฺยคฺฆาทีสุ วา ปน ตํ ปเทสํ อาคนฺตฺวา ฐิเตสุปิ เสนาสนํ
ปลิพุทฺธํ โหติเยว ฯ เอวํ เกนจิ ปลิพุทฺเธน อนุทฺธริตฺวาปิ
คจฺฉโต อนาปตฺติ ฯ อาปทาสูติ ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราเยสุ ฯ เสสํ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
กฐินสมุฏฺฐานํ กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ
กิริยากิริยํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปฐมเสนาสนสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ

ทุติยเสนาสนสิกฺขาปเท ฯ ภิสีติ มญฺจกภิสี วา ปีฐกภิสี
วา ฯ จิมิลิกาทีนิ ปุริมสิกฺขาปเท วุตฺตปฺปการานิเยว ฯ นิสีทนนฺติ
สทสํ เวทิตพฺพํ ฯ ปจฺจตฺถรณนฺติ ปาวาโร โกชโวติ เอตฺตกเมว
วุตฺตํ ฯ ติณสนฺถาโรติ เยสํ เกสญฺจิ ติณานํ สนฺถาโร ฯ เอส
นโย ปณฺณสนฺถาเร ฯ ปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺตสฺสาติ เอตฺถ
ปฐมปาทํ อติกฺกาเมนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ ทุติยาติกฺกเม ปาจิตฺติยํ ฯ
อปริกฺขิตฺตสฺส อุปจาโร นาม เสนาสนโต เทฺว เลฑฺฑุปาตา ฯ