ทสมสิกฺขาปเท ฯ ชาตา จ ปฐวี อชาตา จ ปฐวีติ
อิเมหิ ปเทหิ ชาตปฐวิญฺจ อชาตปฐวิญฺจ ทสฺเสติ ฯ อปฺป-
ปาสาณาทีสุ อปฺปา ปาสาณา เอตฺถาติ อปฺปปาสาณาติ
เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ตตฺถ มุฏฺฐิปฺปมาณโต อุปริ ปาสาโณ
เวทิตพฺโพ ฯ มุฏฺฐิปฺปมาณา สกฺขรา ฯ กถลาติ กปาล-
ขณฺฑานิ ฯ มรุมฺพาติ ปากฏสกฺขรา ฯ วาลุกาติ วาลุกาเยว ฯ
เยภุยฺเยน ปํสูติ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ เทฺวโกฏฺฐาสา ปํสุ เอโก
ปาสาณาทีสุ อญฺญตโร ฯ อทฑฺฒาปีติ อุทฺธนปตฺตปจนกุมฺภ-
การาวาปาทิวเสน ตถา ตถา อทฑฺฒา ฯ สา ปน วิสุํ
นตฺถิ สุทฺธปํสุอาทีสุ อญฺญตรา เวทิตพฺพา ฯ เยภุยฺเยน
สกฺขราติ พหุตรา สกฺขรา ฯ หตฺถิกุจฺฉิยํ กิร เอกปจฺฉิปูรํ
อาหราเปตฺวา โทณิยํ โธวิตฺวา ปฐวิยา เยภุยฺเยน สกฺขรภาวํ
ญตฺวา สยํ ภิกฺขู โปกฺขรณึ ขนึสุ ฯ ยานิ ปน มชฺเฌ
อปฺปปํสุ อปฺปมตฺติกาติ เทฺว ปทานิ ตานิ เยภุยฺเยน
ปาสาณาทิปญฺจกเมว ปวิสนฺติ ฯ เตสํเยว หิ ทฺวินฺนํ ปเภท-
ทสฺสนเมตํ ฯ สยํ ขนติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอตฺถ ปหาเร
ปหาเร ปาจิตฺติยํ เวทิตพฺพํ ฯ สกึ อาณตฺโต พหุกํปิ ขนตีติ
สเจปิ สกลทิวสํ ขนติ อาณาปกสฺส เอกํเยว ปาจิตฺติยํ ฯ
สเจ ปน กุสิโต โหติ ปุนปฺปุนํ อาณาเปตพฺโพ ตํ
อาณาเปตฺวา ขนาเปนฺตสฺส วาจาย วาจาย ปาจิตฺติยํ ฯ อยํ
ตาว ปาลิวณฺณนา ฯ

อยํ ปน ปาลิมุตฺตกวินิจฺฉโย ฯ โปกฺขรณึ ขนาติ วทติ
วฏฺฏติ ฯ ขตาเยว หิ โปกฺขรณี นาม โหติ ตสฺมา อยํ
กปฺปิยโวหาโร ฯ เอเสว นโย วาปึ ตฬากํ อาวาฏํ ขนาติ
อาทีสุปิ ฯ อิมํ โอกาสํ ขน อิมสฺมี โอกาเส โปกฺขรณึ ขนาติ
วตฺตุํ ปน น วฏฺฏติ ฯ กณฺฑํ ขน มูลํ ขนาติ อนิยเมตฺวา
วตฺตุํ วฏฺฏติ ฯ อิมํ วลฺลึ ขน อิมสฺมึ โอกาเส กณฺฑํ วา
มูลํ วา ขนาติ วตฺตุํ น วฏฺฏติ ฯ โปกฺขรณึ โสเธนฺเตหิ
โย กุเฏหิ อุสฺสิญฺจิตุํ สกฺกา โหติ ตนุกกทฺทโม ตํ อปเนตุํ
วฏฺฏติ ฯ พหลํ น วฏฺฏติ ฯ อาตเปน สุกฺขกทฺทโม ผลติ ฯ
ตตฺร โย เหฏฺฐา ปฐวิยา อสํพทฺโธ ตเมว อปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ
อุทเกน คตฏฺฐาเน อุทกปปฺปฏโก นาม โหติ วาตปฺปหาเรน
จลติ ตํ อปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ โปกฺขรณิยาทีนํ ตฏํ ภิชฺชิตฺวา
อุทกสามนฺตา ปตติ ฯ สเจ โอมกจาตุมฺมาสํ โอวุฏฺฐํ ฉินฺทิตุํ
วา ภินฺทิตุํ วา วฏฺฏติ ฯ จาตุมฺมาสโต อุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ
สเจ ปน อุทเกเยว ปตติ เทเว อติเรกจาตุมฺมาสํ โอวุฏฺเฐปิ
อุทเกเยว อุทกสฺส ปติตตฺตา วฏฺฏติ ฯ ปาสาณปิฏฺฐิยํ โสณฺฑึ
ขนนฺติ ฯ สเจปิ ตตฺถ ปฐมเมว สุขุมรชํ ปติ ตํ เทเวน
โอวุฏฺฐํ โหติ จาตุมฺมาสจฺจเยน อกปฺปิยปฐวีสงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ
อุทเก ปริยาทินฺเน โสณฺฑึ โสเธนฺเตหิ ตํ วิโกเปตุํ น
วฏฺฏติ ฯ สเจ ปฐมเมว อุทเกน ปูรติ ปจฺฉา รชํ ปตติ
ตํ วิโกเปตุํ วฏฺฏติ ฯ ตตฺถ หิ เทเว วสฺสนฺเตปิ อุทเกเยว
อุทกํ ปตตีติ ฯ ปิฏฺฐิปาสาเณสุ สุขุมรชํ โหติ ฯ ตํ เทเว
ผุสายนฺเต อลฺลิยติ ฯ ตํปิ จาตุมฺมาสจฺจเยน วิโกเปตุํ น
วฏฺฏติ ฯ อกตปพฺภาเร วมฺมิโก อุฏฺฐิโต โหติ ยถาสุขํ
วิโกเปตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ อพฺโภกาเส อุฏฺฐหติ โอมกจาตุมฺมาสํ
วุฏฺโฐเยว วฏฺฏติ ฯ รุกฺขาทีสุ อารุฬฺหอุปจิกามตฺติกายปิ เอเสว
นโย ฯ คณฺฑุปฺปาทคูถมูสิกกุกฺกุรโคกณฺฏกาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ
โคกณฺฏโก นาม คาวีนํ ขุรจฺฉินฺนกทฺทโม วุจฺจติ ฯ สเจ ปน
เหฏฺฐิมตเลน ภูมิสมฺพทฺโธ โหติ เอกทิวสํปิ น วฏฺฏติ ฯ
กสิตฏฺฐาเนปิ นงฺคลจฺฉินฺนํ มตฺติกาปิณฺฑํ คณฺหนฺตสฺส เอเสว
นโย ฯ ปุราณเสนาสนํ โหติ อจฺฉทนํ วา วินฏฺฐจฺฉทนํ วา
อติเรกจาตุมฺมาสํ โอวุฏฺฐํ ชาตปฐวีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ ฯ ตโต
อวเสสํ ฉทนิฏฺฐกํ วา โคปานสีอาทิกํ อุปกรณํ วา อิฏฺฐกํ
คณฺหามิ โคปานสึ ภิตฺติปาทํ ปทรตฺถรณํ ปาสาณตฺถมฺภํ
คณฺหามีติ สญฺญาย คณฺหิตุํ วฏฺฏติ ฯ เตน สทฺธึ มตฺติกา
ปตติ อนาปตฺติ ฯ ภิตฺติมตฺติกํ คณฺหนฺตสฺส ปน อาปตฺติ ฯ
สเจ ยา ยา อตินฺตา ตนฺตํ คณฺหาติ อนาปตฺติ ฯ อนฺโตเคเห
มตฺติกาปุญฺโช โหติ ฯ ตสฺมึ เอกทิวสํ โอวุฏฺเฐ เคหํ ฉาเทนฺติ ฯ
สเจ สพฺโพ ตินฺโต จาตุมฺมาสจฺจเยน ชาตปฐวีเยว ฯ สจสฺส
อุปริ ภาโคเยว ตินฺโต อนฺโต อตินฺโต ยตฺตกํ ตินฺตํ ตํ
กปฺปิยการเกหิ กปฺปิยโวหาเรน อปนาเมตฺวา เสสํ ยถาสุขํ
วลญฺเชตุํ วฏฺฏติ ฯ อุทเกน เตเมตฺวา เอกาพทฺธาเยว หิ ชาต-
ปฐวี โหติ น อิตราติ ฯ อพฺโภกาเส มตฺติกาปากาโร โหติ ฯ
อติเรกจาตุมฺมาสํ เจ โอวุฏฺโฐ ชาตปฐวีสงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ ตตฺถ
ลคฺคปํสุํ ปน อลฺลหตฺเถน ฉุปิตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ
อิฏฺฐกาปากาโร โหติ เยภุยฺเยน กถลฏฺฐาเน ติฏฺฐติ ยถาสุขํ
วิโกเปตุํ วฏฺฏติ ฯ อพฺโภกาเส ฐิตํ มณฺฑปตฺถมฺภํ อิโต จีโตจ
สญฺจาเลตฺวา ปฐวึ วิโกเปนฺเตน คเหตุํ น วฏฺฏติ ฯ
อุชุกเมว อุทฺธริตุํ วฏฺฏติ ฯ อญฺญํปิ สุกฺขรุกฺขํ วา สุกฺขขาณุกํ
วา คณฺหนฺตสฺส เอเสว นโย ฯ นวกมฺมตฺถํ ปาสาณํ วา
รุกฺขํ วา ทณฺฑเกหิ อุจฺจาเลตฺวา ปวฏฺเฏนฺตา คจฺฉนฺติ ฯ
ตตฺถ ปฐวี ภิชฺชติ ฯ สเจ สุทฺธจิตฺตา ปวฏฺเฏนฺติ อนาปตฺติ ฯ
อถ ปน เตน อปเทเสน ปฐวึ ภินฺทิตุกามาเยว โหนฺติ
อาปตฺติ ฯ สาขาทีนิ กฑฺฒนฺตานํปิ ปฐวิยํ ทารูนิ ผาเลนฺตานํปิ
เอเสว นโย ฯ ปฐวิยํ อฏฺฐิสูจิกณฺฏกาทีสุปิ ยงฺกิญฺจิ อาโกฏฺเฏตุํ
วา ปเวเสตุํ วา น วฏฺฏติ ฯ ปสฺสาวธาราย เวเคน ปฐวึ
ภินฺทิสฺสามีติ เอวํ ปสฺสาวํปิ กาตุํ น วฏฺฏติ ฯ กโรนฺตสฺส
ภิชฺชติ อาปตฺติ ฯ วิสมํ ภูมึ สมํ กริสฺสามีติ สมฺมชฺชนิยา
ฆํสิตตปิ น วฏฺฏติ ฯ วตฺตสีเสเนว หิ สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ เกจิ
กตฺตรยฏฺฐิยา ภูมึ โกฏฺเฏนฺติ ปาทงฺคุฏฺฐเกน วิลิขนฺติ ฯ
จงฺกมิตฏฺฐานํ ทสฺเสสฺสามาติ ปุนปฺปุนํ ภูมึ ภินฺทนฺตา จงฺกมนฺติ
สพฺพํ น วฏฺฏติ ฯ วิริยสฺส สมฺปคฺคหณตฺถํ ปน สมณธมฺมํ
กโรนฺเตน สุทฺธจิตฺเตน จงฺกมิตุํ วฏฺฏติ ฯ กโรนฺตสฺส ภิชฺชติ
อนาปตฺติ ฯ หตฺถํ โธวิสฺสามาติ ปฐวิยํ ฆํสนฺติ น วฏฺฏติ ฯ
อฆํสนฺเตน ปน อลฺลหตฺถํ ปฐวิยํ ฐเปตฺวา รชํ คเหตุํ
วฏฺฏติ ฯ เกจิ กณฺฑุกจฺฉุอาทีหิ อาพาธิกา ฉินฺนตฏาทีสุ องฺคปจฺจงฺคานิ ฆํสนฺติ น วฏฺฏติ ฯ

ขนติ วา ขนาเปติ วาติ อนฺตมโส ปาทงฺคุฏฺฐเกนปิ
สมฺมชฺชนีสลากายปิ สยํ วา ขนติ อญฺเญน วา ขนาเปติ ฯ
ภินฺทติ วา ภินฺทาเปติ วาติ อนฺตมโส อุทกมฺปิ ฉฑฺเฑนฺโต
สยํ วา ภินฺทติ อญฺเญน วา เภทาเปติ ฯ ทหติ วา
ทหาเปติ วาติ อนฺตมโส ปตฺตํ ปจนฺโต สยํ วา ทหติ
อญฺเญน วา ทหาเปติ ฯ ยตฺตเกสุ ฐาเนสุ อคฺคึ เทติ วา
ทาเปติ วา ตตฺตกานิ ปาจิตฺติยานิ ฯ ปตฺตํ ปจนฺเตนปิ ปุพฺเพ
ปกฺกฏฺฐาเนเยว ปจิตพฺโพ ฯ อทฑฺฒาย ปฐวิยา ฐเปตุํ น
วฏฺฏติ ฯ ปตฺตปจนกปาลสฺส ปน อุปริ อคฺคึ ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ
ทารูนํ อุปริ ฐเปติ โส อคฺคิ ตานิ ทหนฺโต คนฺตฺวา ปฐวึ
ทหติ น วฏฺฏติ ฯ อิฏฺฐกปาสาณาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ
ตตฺราปิ หิ อิฏฺฐกาทีนํเยว อุปริ ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ กสฺมา ฯ
เตสํ อนุปาทานตฺตา ฯ น หิ ตานิ อคฺคิสฺส อุปาทานสงฺขยํ
คจฺฉนฺติ ฯ สุกฺขขาณุสุกฺขรุกฺขาทีสุปิ อคฺคึ ทาตุํ น วฏฺฏติ ฯ
สเจ ปน ปฐวึ อปฺปตฺตเมว นิพฺพาเปตฺวา คมิสฺสามีติ เทติ
วฏฺฏติ ฯ ปจฺฉา นิพฺพาเปตุํ น สกฺโกติ อวิสยตฺตา อนาปตฺติ ฯ
ติณุกฺกํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต หตฺเถ ฑยฺหมาเน ภูมิยํ ปาเตติ
อนาปตฺติ ฯ ปติตฏฺฐาเนเยว อุปาทานํ ทตฺวา อคฺคึ กาตุํ
วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ ทฑฺฒปฐวิยา จ ยตฺตกํ ฐานํ
อุสุมาย อนุคตํ สพฺพํ วิโกเปตุํ วฏฺฏตีติ ตตฺเถว วุตฺตํ ฯ
โย ปน อชานนโก ภิกฺขุ อรณิสหิเตน อคฺคึ นิพฺพตฺเตตฺวา
หตฺเถน อุกฺขิปิตฺวา กึ กโรมีติ วทติ ชาเลหีติ วตฺตพฺโพ ฯ
หตฺโถ เม ฑยฺหตีติ วทติ ยถา น ฑยฺหติ ตถา กโรหีติ
วตฺตพฺโพ ฯ ภูมิยํ ปาเตหีติ ปน น วตฺตพฺโพ ฯ สเจ หตฺเถ
ฑยฺหมาเน ปาเตติ ปฐวึ ฑยฺหิสฺสามีติ อปาติตตฺตา อนาปตฺติ ฯ
ปติตฏฺฐาเน ปน อคฺคึ กาตุํ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ
อนาปตฺติ อิมํ ชานาติ อาทีสุ ปน อิมสฺส ถมฺภสฺส อาวาฏํ
ชาน มหามตฺติกํ ชาน ถุสมตฺติกํ ชาน มหามตฺติกํ เทหิ
ถุสมตฺติกํ เทหิ มตฺติกํ อาหร ปํสุํ อาหร มตฺติกาย อตฺโถ
ปํสุนา อตฺโถ อิมสฺส ถมฺภสฺส อาวาฏํ กปฺปิยํ กโรหิ
อิมํ มตฺติกํ กปฺปิยํ กโรหิ อิมํ ปํสุํ กปฺปิยํ กโรหีติ
เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อสญฺจิจฺจาติ ปาสาณรุกฺขาทีนิ วา
ปวฏฺเฏนฺตสฺส กตฺตรทณฺเฑน วา อาหจฺจ อาหจฺจ คจฺฉนฺตสฺส
ปฐวี ภิชฺชติ ฯ สา เตน ภินฺทิสฺสามีติ เอวํ สญฺจิจฺจ
อภินฺนตฺตา อสญฺจิจฺจ ภินฺนา นาม โหติ ฯ อิติ อสญฺจิจฺจ
ภินฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อสติยาติ อญฺญาวิหิโต เกนจิ สทฺธึ
กิญฺจิ กเถนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกน วา กตฺตรยฏฺฐิยา วา ปฐวึ
วิลิขนฺโต ติฏฺฐติ ฯ เอวํ อสติยา วิลิขนฺตสฺส วา ภินฺทนฺตสฺส
วา อนาปตฺติ ฯ อชานนฺตสฺสาติ อนฺโตเคเห โอวุฏฺฐํ ฉนฺนํ
ปฐวึ อกปฺปิยปฐวีติ น ชานาติ กปฺปิยปฐวีติ สญฺญาย
วิโกเปติ ขนามิ ภินฺทามิ ทหามีติ วา น ชานาติ เกวลํ
สงฺโคปนตฺถาย ขนิตฺตาทีนิ วา ฐเปติ ฑยฺหมานหตฺโถ วา
อคฺคึ ปาเตติ เอวํ อชานนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต
จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ
กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปฐวีขนนสิกฺขาปทํ ทสมํ ฯ
สมตฺโต วณฺณนากฺกเมน มุสาวาทวคฺโค ปฐโม ฯ

เสนาสนวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ฯ อนาทิยนฺโตติ ตสฺสา
วจนํ อคฺคณฺหนฺโต ฯ ทารกสฺส พาหุํ อาโกฏฺเฏสีติ อุกฺขิตฺต-
ผรสุํ นิคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺโต มนุสฺสานํ จกฺขุวิสยาติกฺกนฺเต
จาตุมฺมหาราชสนฺติกา ลทฺเธ รุกฺขฏฺฐกทิพฺพวิมาเน นิปนฺนสฺส
ทารกสฺส พาหุํ ถนมูเลเยว ฉินฺทิ ฯ น โข ปเนตํ ปฏิรูปนฺติ
อาทิมฺหิ อยํ สงฺเขปวณฺณนา ฯ หิมวนฺเต กิร ปกฺขทิวเสสุ
เทวตาสนฺนิปาโต โหติ ตตฺถ รุกฺขธมฺมํ ปุจฺฉนฺติ ตฺวํ รุกฺข-
ธมฺเม ฐิตา น ฐิตาติ ฯ รุกฺขธมฺโม นาม รุกฺเข ฉิชฺชมาเน
รุกฺขเทวตาย มโนปโทสสฺส อกรณํ ฯ ตตฺถ ยา เทวตา
รุกฺขธมฺเม อฏฺฐิตา โหติ สา เทวตา สนฺนิปาตํ ปวิสิตุํ น
ลภติ ฯ อิติ สา เทวตา อิมญฺจ รุกฺขธมฺเม อฏฺฐานปจฺจยํ
อาทีนวํ อทฺทส ภควโต จ สมฺมุขา สุตปุพฺพธมฺมเทสนา-
นุสาเรน ตถาคตสฺส ฉทฺทนฺตาทิกาเล ปุพฺพจริตํ อนุสฺสริ ฯ
เตนสฺสา เอตทโหสิ นโข ปเนตํ ปฏิรูปํ ฯเปฯ ชีวิตา
โวโรเปยฺยนฺติ ฯ ยนฺนูนาหํ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจยฺยนฺติ
อิทํ ปนสฺสา อยํ ภิกฺขุ สปิติโก ปุตฺโต อทฺธา ภควา
อิมสฺส อิมํ อชฺฌาจารํ สุตฺวา มริยาทํ พนฺธิสฺสติ สิกฺขาปทํ
ปญฺญาเปสฺสตีติ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขนฺติยา อโหสิ ฯ สจชฺช ตฺวํ
เทวเตติ สเจ อชฺช ตฺวํ เทวเต ฯ ปสเวยฺยาสีติ ชเนยฺยาสิ
อุปฺปาเทยฺยาสิ ฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา ตํ เทวตํ
สญฺญาเปนฺโต
โย เว อุปฺปติตํ โกธํ รถํ ภนฺตํว ธารเย
ตมหํ สารถึ พฺรูมิ รสฺมิคฺคาโห อิตโร ชโนติ (๑)
อิมํ คาถํ อภาสิ ฯ คาถาปริโยสาเน สา เทวตา โสตาปตฺติผเล
ปติฏฺฐาสิ ฯ ปุน ภควา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺโต
โย เว อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ
วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเถหิ
โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ
อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ (๒)
อิมํ คาถมภาสิ ฯ ตตฺถ ปฐมคาถา ธมฺมปเท สงฺคหํ อารุฬฺหา
ทุติยา สุตฺตนิปาเต วตฺถุ ปน วินเยติ ฯ อถ ภควา ธมฺมํ
เทเสนฺโตเยว ตสฺสา เทวตาย วสนฏฺฐานํ อาวชฺเชนฺโต ปฏิรูปํ
ฐานํ ทิสฺวา คจฺฉ เทวเต อมุกสฺมึ โอกาเส รุกฺโข วิวิตฺโต
ตสฺมึ อุปคจฺฉาติ อาห ฯ โส กิร รุกฺโข น อาฬวีรฏฺเฐ
เชตวนสฺส อนฺโตปริกฺเขเป ยสฺส เทวปุตฺตสฺส ปริคฺคโห อโหสิ
โส จุโต ตสฺมา วิวิตฺโตติ วุตฺโต ฯ ตโต ปฏฺฐาย จ ปน
สา เทวตา สมฺมาสมฺพุทฺธโต ลทฺธปริหารา พุทฺธูปฏฺฐายิกา
อโหสิ ฯ ยทา เทวตาสมาคโม โหติ มเหสกฺขเทวตาสุ อาคจฺฉนฺตีสุ
อญฺญา อปฺเปสกฺขา เทวตา ยาว มหาสมุทฺทจกฺกวาฬปพฺพตา
# ๑. ขุ. ธ. ๒๕/๗๒/๔๔-๔๕ ฯ ๒. ขุ.สุ. ๒๕/๒๙๔/๓๒๔ ฯ
ตาว ปฏิกฺกมนฺติ ฯ อยํ ปน อตฺตโน วสนฏฺฐาเน นิสีทิตฺวาว
ธมฺมํ สุณาติ ฯ ยํปิ ปฐมยาเม ภิกฺขู ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ
มชฺฌิมยาเม เทวตา ตํ สพฺพํ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา สุณาติ ฯ
จตฺตาโร มหาราชาโนปิ ภควโต อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา คจฺฉนฺตา
ตํ เทวตํ ทิสฺวาว คจฺฉนฺติ ฯ

ภูตคามปาตพฺยตายาติ เอตฺถ
ภวนฺติ อาหุวนฺติ จาติ ภูตา ฯ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ ชาตา
วฑฺฒิตา วาติ อตฺโถ ฯ คาโมติ ราสิ ฯ ภูตานํ คาโมติ
ภูตคาโม ฯ ภูตาเอว วา คาโมภ ภูตคาโม ฯ ปติฏฺฐิตหรตติณ-
รุกฺขาทีนเมตํ อธิวจนํ ฯ ปาตพฺยสฺส ภาโว ปาตพฺยตา ฯ
เฉทนเภทนาทีหิ ยถารุจึ ปริภุญฺชิตพฺพตาติ อตฺโถ ฯ ตสฺส
ภูตคามปาตพฺยตาย ฯ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ ฯ ภูตคามปาตพฺยตา-
เหตุ ภูตคามสฺส เฉทนาทิปจฺจยา ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ ฯ

อิทานิ ตํ ภูตคามํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ภูตคาโม นาม
ปญฺจ วีชชาตานีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ภูตคาโม นามาติ ภูตคามํ
อุทฺธริตฺวา ยสฺมึ สติ ภูตคาโม โหติ ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจ
พีชชาตานีติ อาทิมาหาติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ เอวํ สนฺเตปิ
ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูเล ชายนฺตีติอาทีนิ น
สเมนฺติ ฯ น หิ มูลพีชาทีนิ มูลาทีสุ ชายนฺติ มูลาทีสุ
ชายมานานิ ปน ตานิ พีชานิ ตสฺมา เอวเมตฺถ วณฺณนา
เวทิตพฺพา ฯ ภูตคาโม นามาติ วิภชิตพฺพปทํ ฯ ปญฺจาติ ตสฺส
วิภาคปริจฺเฉโท ฯ พีชชาตานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ ฯ
ตสฺสตฺโถ พีเชหิ ชาตานีติ พีชชาตานิ ฯ รุกฺขาทีนํ เอตํ
อธิวจนํ ฯ อปโร นโย ฯ พีชานิ จ ตานิ ชาตานิ จ ปสุตานิ
นิพฺพตฺตปณฺณมูลานีติ พีชชาตานิ ฯ เอเตน อลฺลวาลิกาทีสุ
ฐปิตานํ นิพฺพตฺตปณฺณมูลานํ สิงฺคเวราทีนํ สงฺคโห กโต
โหติ ฯ อิทานิ เยหิ พีเชหิ ชาตตฺตา รุกฺขาทีนิ พีชชาตานีติ
วุตฺตานิ ตานิ ทสฺเสนฺโต มูลพีชนฺติ อาทิมาห ฯ เตสํ อุทฺเทโส
ปากโฏเอว ฯ นิทฺเทเส ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูเล
ชายนฺติ มูเล สญฺชายนฺตีติ เอตฺถ พีชโต นิพฺพตฺตนพีชํ
ทสฺสิตํ ฯ ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ยานิ วา
ปนญฺญานิปิ อตฺถิ อาลุวกเสรุกมลุปฺปลปุณฺฑรีกกุวลยกณฺฑ-
ปาฏลีมูลาทิเภเท มูเล คจฺฉวลฺลีรุกฺขาทีนิ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ
ตานิ ยมฺหิ มูเล ชายนฺติ เจว สญฺชายนฺติ จ ตญฺจ ปาลิยํ
วุตฺตํ หลิทฺทาทิ สพฺพํปิ เอตํ มูลพีชํ นามํ (๑)ฯ เอส นโย
ขนฺธพีชาทีสุ ฯ เย (๒)วา ปน พีเชสุ ปเนตฺถ อมฺพาฏก-
อินฺทสาลนุหิปาลิภทฺทกณฺณิการาทีนิ ขนฺธพีชานิ อมฺพิลวลฺลี
จตุรสฺสวลฺลี กณเวราทีนิ ผลุพีชานิ มกจิสุมนชยสุมนาทีนิ
อคฺคพีชานิ อมฺพชมฺพูปนสฏฺฐิอาทีนิ พีชพีชานีติ ทฏฺฐพฺพานิ ฯ
อิทานิ ยํ วุตฺตํ ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติยนฺติ ตตฺถ
# ๑. อิโต ปรํ อิติสทฺโท อิจฺฉิตพฺโพ ฯ ๒. ยานิ ฯ
สญฺญาวเสน อาปตฺตานาปตฺติเภทํ ปาตพฺยตาเภทญฺจ ทสฺเสนฺโต
พีเช พีชสญฺญีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ยถา สาลีนญฺเจว โอทนํ
ภุญฺชตีติ อาทีสุ สาลีตณฺฑุลานํ โอทโน สาลีนํ โอทโนติ วุจฺจติ
เอวํ พีชโต สมฺภูโต ภูตคาโม พีชนฺติ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ ฯ
ยํ ปน พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโตติ อาทีสุ วุตฺตํ
ภูตคามปริโมจนํ กตฺวา ฐปิตพีชํ ตํ ทุกฺกฏวตฺถุ ฯ อถวา
ยเทตํ ภูตคาโม นามาติ สิกฺขาปทวิภงฺคสฺส อาทิปทํ เตน
สทฺธึ โยเชตฺวา ยํ พีชํ ภูตคาโม นาม โหติ ตสฺมึ พีเช
พีชสญฺญี สตฺถกาทีนิ คเหตฺวา สยํ วา ฉินฺทติ อญฺเญน
วา เฉทาเปติ ปาสาณาทีนิ คเหตฺวา สยํ วา ภินฺทติ อญฺเญน
วา เภทาเปติ อคฺคึ อุปสํหริตฺวา สยํ วา ปจติ อญฺเญน วา
ปจาเปติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ
ยถารุตํ ปน คเหตฺวา ภูตคามวินิมุตฺตสฺส พีชสฺส ฉินฺทนาทิ-
เภทาย ปาตพฺยตาย ปาจิตฺติยํ น วตฺตพฺพํ ฯ

อยํ เหตฺถ วินิจฺฉยกถา ฯ ภูตคามํ วิโกเปนฺตสฺส
ปาจิตฺติยํ ฯ ภูตคามปริโมจิตํ ปญฺจวิธํปิ วีชคามํ วิโกเปนฺตสฺส
ทุกฺกฏํ ฯ พีชคามภูตคาโม นาเมส อตฺถิ อุทกฏฺโฐ อตฺถิ
ถลฏฺโฐ ฯ ตตฺถ อุทกฏฺโฐ สาสปมตฺติกาติลพีชกาทิเภทา
สปณฺณิกา จ อปณฺณิกา จ สพฺพา เสวาลชาติ อนฺตมโส
อุทกปปฺปฏกํ อุปาทาย ภูตคาโมติ เวทิตพฺโพ ฯ อุทกปปฺปฏโก
นาม อุปริ ถทฺโธ ผรุสวณฺโณ เหฏฺฐา มุทุ นีลวณฺโณ โหติ ฯ
ตตฺถ ยสฺส เสวาลสฺส มูลํ โอโรหิตฺวา ปฐวิยํ ปติฏฺฐิตํ
ตสฺส ปฐวี ฐานํ ฯ โย อุทเก สญฺจรติ ตสฺส อุทกํ ฯ
ปฐวิยํ ปติฏฺฐิตํ ยตฺถ กตฺถจิ วิโกเปนฺตสฺส อุทฺธริตฺวา วา
ฐานนฺตรํ สงฺกาเมนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ อุทเก สญฺจรนฺตํ
วิโกเปนฺตสฺเสว ปาจิตฺติยํ ฯ หตฺเถหิ ปน อิโตจีโตจ วิยูหิตฺวา
นหายิตุํ วฏฺฏติ ฯ สกลํ หิ อุทกํ ตสฺสฏฺฐานํ ฯ ตสฺมา น
โส เอตฺตาวตา ฐานนฺตรํ สงฺกามิโต โหติ ฯ อุทกโต ปน
อุทเกน วินา สญฺจิจฺจ อุกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ ฯ อุทเกน สทฺธึ
อุกฺขิปิตฺวา ปุน อุทเก ปกฺขิปิตุํ วฏฺฏติ ฯ ปริสฺสาวนนฺตเรน
นิกฺขมติ กปฺปิยํ การาเปตฺวาว อุทกํ ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ
อุปฺปลินีปทุมินีอาทีนิ ชลชวลฺลีติณานิ อุทกโต อุทฺธรนฺตสฺส วา
ตตฺเถว วิโกเปนฺตสฺส วา ปาจิตฺติยํ ฯ ปเรหิ อุปฺปาฏิตานิ
วิโกเปนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ ตานิ หิ พีชคาเม สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ
ติลพีชกสาสปมตฺตกเสวาโลปิ อุทกโต อุทฺธโฏ อมิลาโต
อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉติ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ อนนฺตกติลวีชก-
อุทกปปฺปฏกาทีนิ ทุกฺกฏวตฺถุกานีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ การณํ น
ทิสฺสติ ฯ อนฺธกฏฺฐกถายํ สมฺปุณฺณภูตคาโม น โหติ ตสฺมา
ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ ฯ ตํปิ น สเมติ ฯ ภูตคาเม หิ ปาจิตฺติยํ
พีชคาเม ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ อสมฺปุณฺณภูตคาโม นาม ตติโย
โกฏฺฐาโส เนว ปาลิยํ น อฏฺฐกถาสุ อาคโต ฯ อถ จ
ตํ พีชคามสงฺคหํ คจฺฉิสฺสตีติ ฯ ตํปิ น ยุตฺตํ อภูตคามมูลตฺตา
ตาทิสสฺส พีชสฺสาติ ฯ อปิจ ครุกลหุเกสุ ครุเก ฐาตพฺพนฺติ
เอตํ วินยลกฺขณํ ฯ

ถลฏฺเฐ ฉินฺนรุกฺขานํ อวสิฏฺโฐ หริตขาณุโก
นาม โหติ ฯ ตตฺถ กกุธกรญฺชปิยงฺคุปนสาทีนํ ขาณุ อุทฺธํ
วฑฺฒติ ฯ โส ภูตคาเมน สงฺคหิโต ฯ ตาลนาฬิเกราทีนํ ขาณุ
อุทฺธํ น วฑฺฒติ ฯ โส พีชคาเมน สงฺคหิโต ฯ กทลิยา ปน
อผลิตาย ขาณุ ภูตคาเมน สงฺคหิโต ฯ ผลิตาย พีชคาเมน ฯ
กทลี ปน ผลิตา ยาว นีลปณฺณา ตาว ภูตคาเมเนว
สงฺคหิตา ฯ ตถา ผลิโต เวฬุ ฯ ยทา ปน อคฺคโต ปฏฺฐาย
สุสฺสติ ตทา พีชคาเมน สงฺคหํ คจฺฉติ ฯ กตรพีชคาเมน ฯ
ผลุพีชคาเมน ฯ กินฺตโต นิพฺพตฺตติ ฯ น กิญฺจิ ยทิ หิ
นิพฺพตฺเตยฺย ภูตคาเม สงฺคหํ คจฺเฉยฺย ฯ อินฺทสาลาทิรุกฺเข
ฉินฺทิตฺวา ราสึ กโรนฺติ ฯ กิญฺจาปิ ราสิกตทณฺฑเกหิ รตนปฺ-
ปมาณาปิ สาขา นิกฺขมนฺติ พีชคาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ
มณฺฑปตฺถาย วา วติอตฺถาย วา วลฺลีอาโรปนตฺถาย วา
ภูมิยํ นิกฺขนนฺติ ฯ มูเลสุ เจว ปณฺเณสุ จ นิคฺคเตสุ ปน
ภูตคามสงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ ฯ มูลมตฺเตสุ ปน ปณฺณมตฺเตสุ วา
นิคฺคเตสุ พีชคามสงฺคหิตาเอว ฯ ยานิ กานิจิ พีชานิ ปฐวิยํ
วา อุทเกน สิญฺจิตฺวา ฐปิตานิ กปาลาทีสุ วา อลฺลปํสุํ
ปกฺขิปิตฺวา นิกฺขิตฺตานิ โหนฺติ สพฺพานิ มูลมตฺเต วา
ปณฺณมตฺเต วา นิคฺคเตปิ พีชานิเยว ฯ สเจปิ มูลานิ จ
อุปริองฺกุโร จ นิคฺคจฺฉติ ยาว องฺกฺโร หริโต น โหติ
ตาว พีชานิเยว ฯ มุคฺคาทีนํ ปน ปณฺเณสุ อุฏฺฐิเตสุ
วีหิอาทีนํ วา องฺกุเร หริเต นีลวณฺณปณฺเณ ชาเต ภูตคาม-
สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ ตาลฏฺฐีนํ ปฐมํ สูกรทาฒา วิย มูลํ
นิคฺคจฺฉติ ฯ นิคฺคเตปิ ยาว อุปริ ปตฺตวฏฺฏิ น นิคฺคจฺฉติ
ตาว พีชคาโมเยว ฯ นาฬิเกรสฺส ตจํ ภินฺทิตฺวา ทณฺฑสูจิ
วิย องฺกุโร นิคฺคจฺฉติ ยาว มิคสิงฺคสทิสา นีลปตฺตวฏฺฏิ
น โหติ ตาว พีชคาโมเยว ฯ มูเล อนิคฺคเตปิ ตาทิสาย
ปตฺตวฏฺฏิยา ชาตาย อมูลกภูตคาเม สงฺคหํ คจฺฉติ ฯ อมฺพฏฺฐิ-
อาทีนิ วีหิอาทีหิ วินิจฺฉินิตพฺพานิ ฯ วณฺฏกา วา อญฺญา
วา ยากาจิ รุกฺเข ชายิตฺวา รุกฺขํ โอตฺถรติ รุกฺโขเยว
ตสฺสา ฐานํ ฯ ตํ วิโกเปนฺตสฺส วา ตโต อุทฺธรนฺตสฺส วา
ปาจิตฺติยํ ฯ เอกา อมูลิกา ลตา โหติ องฺคุลิเวฐโก วิย
วนปฺปคุมฺพทณฺฑเก เวเฐติ ตสฺสาปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ
เคหมุขปาการเวทิกาเจติยาทีสุ นีลวณฺโณ เสวาโล โหติ ฯ
ยาว เทฺว ตีณิ ปตฺตานิ น สญฺชายนฺติ ตาว อคฺคพีชสงฺคหํ
คจฺฉติ ฯ ปตฺเตสุ ชาเตสุ ปาจิตฺติยวตฺถุ ฯ ตสฺมา ตาทิเสสุ
ฐาเนสุ สุธาเลปมฺปิ ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ อนุปสมฺปนฺเนน ลิตฺตสฺส
อุปริ สินิทฺธเลปํ ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ นิทาฆสมเย สุกฺขเสวาโล
ติฏฺฐติ ตํ สมฺมชฺชนีอาทีหิ ฆํสิตฺวา อปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ ปานีย-
ฆฏาทีนํ พหิ เสวาโล ทุกฺกฏวตฺถุ อนฺโต อพฺโพหาริโก ฯ
ทนฺตกฏฺฐปูวาทีสุ กณฺณกิตํปิ อพฺโพหาริกเมว ฯ วุตฺตญฺเหตํ สเจ
เครุกปริกมฺมกตา ภิตฺติ กณฺณกิตา โหติ โจลกํ เตเมตฺวา
ปีเฬตฺวา ปมชฺชิตพฺพาติ (๑) ฯ ปาสาณชาติปาสาณททฺทุเสวาล-
เสเลยฺยกาทีนิ อหริตวณฺณานิ อปตฺตกานิ จ ทุกฺกฏวตฺถุกานิ ฯ
อหิจฺฉตฺตกํ ยาว มกุลํ โหติ ตาว ทุกฺกฏวตฺถุ ฯ ปุปฺผิตกาลโต
ปฏฺฐาย อพฺโพหาริกํ ฯ อลฺลรุกฺขโต ปน อหิจฺฉตฺตกํ คณฺหนฺโต
รุกฺขตจํ วิโกเปติ ตสฺมา ตตฺถ ปาจิตฺติยํ ฯ รุกฺขปปฺปฏิกายํปิ
เอเสว นโย ฯ ยา ปน อินฺทสาลกกุธาทีนํ ปปฺปฏิกา รุกฺขโต
มุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ ตํ คณฺหนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ นิยาสมฺปิ รุกฺขโต
มุจฺจิตฺวา วา ฐิตํ สุกฺขรุกฺเขสุ วา ลคฺคํ คณฺหิตุํ วฏฺฏติ
อลฺลรุกฺขโต น วฏฺฏติ ฯ ลาขายปิ เอเสว นโย ฯ รุกฺขํ
จาเลตฺวา ปณฺฑุปลาสํ วา ปริณตกณฺณิการาทิปุปฺผํ วา
ปาเตนฺตสฺส ปาจิตฺติยเมว ฯ หตฺถกุกฺกุจฺเจน มุทุเกสุ อินฺท-
สาลนุหิกฺขนฺธาทีสุ วา ตตฺถ ชาตกตาลปณฺณาทีสุ วา อกฺขรํ
ฉินฺทนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ สามเณรานํ ปุปฺผํ โอจินนฺตานํ
สาขํ โอนาเมตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ เตหิ ปน ปุปฺเผหิ ปานียํ
# ๑. วิ. จุลฺ. ๗/๔๓๙/๒๔๙ ฯ
น วาเสตพฺพํ ฯ ปานียวาสตฺถิเกน สามเณรํ อุกฺขิปิตฺวา
โอจินาเปตพฺพานิ ฯ ผลสาขาปิ อตฺตนา ขาทิตุกาเมน น
โอนาเมตพฺพา ฯ สามเณรํ อุกฺขิปิตฺวา ผลํ คาเหตพฺพํ ฯ ยงฺกิญฺจิ
คจฺฉํ วา ลตํ วา อุปฺปาเฏนฺเตหิ สามเณเรหิ สทฺธึ คเหตฺวา
อากฑฺฒิตุํ น วฏฺฏติ ฯ เตสํ ปน อุสฺสาหชนนตฺถํ อากฑฺฒนฺเตน
กฑฺฒนาการํ ทสฺเสนฺเตน วิย อคฺเค คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ เยสํ
รุกฺขานํ สาขา รุหติ เตสํ สาขํ มกฺขิกาวีชนาทีนํ อตฺถาย
กปฺปิยํ อการาเปตฺวา คหิตํ ตเจ วา ปตฺเต วา อนฺตมโส
นเขนปิ วิเลขนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ อลฺลสิงฺคเวราทีสุปิ เอเสว นโย ฯ
สเจ ปน กปฺปิยํ การาเปตฺวา สีตเล ปเทเส ฐปิตสฺส มูลํ
สญฺชายติ อุปริภาเค ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ องฺกุโร ชายติ
เหฏฺฐาภาเค ฉินฺทิตุํวฏฺฏติ ฯ มูเล จ นีลงฺกุเร จ ชาเต
ฉินฺทิตุํน วฏฺฏติ ฯ

ฉินฺทติ วา เฉทาเปติ วาติ อนฺตมโส สมฺมชฺชนีสลากายปิ
ติณานิ ฉินฺทิสฺสามีติ ภูมึ สมฺมชฺชนฺโต สยํ วา ฉินฺทติ
อญฺเญน วา เฉทาเปติ ฯ ภินฺทติ วา ภินฺทาเปติ วาติ อนฺตมโส
จงฺกมนฺโตปิ ฉิชฺชนกํ ฉิชฺชตุ ภิชฺชนกํ ภิชฺชตุ จงฺกมิตฏฺฐานํ
ทสฺเสสฺสามีติ สญฺจิจฺจ ปาเทหิ อกฺกมนฺโต ติณวลฺลีอาทีนิ สยํ
วา ภินฺทติ อญฺเญน วา เภทาเปติ ฯ สเจปิ ติณํ วา ลตํ
วา คณฺฐึ กโรนฺตสฺส ภิชฺชติ คณฺฐิมฺปิ กาตุํ น วฏฺฏติ ฯ
ตาลรุกฺขาทีสุ ปน โจรานํ อนารุหณตฺถาย ทารุมกฺกฏกํ
อาโกฏฺเฏนฺติ กณฺฏเก พนฺธนฺติ ฯ ภิกฺขุสฺส เอวํ กาตุํ น
วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน ทารุมกฺกฏโก รุกฺเข อลฺลีนมตฺโตว
โหติ รุกฺขํ น ปีเฬติ วฏฺฏติ ฯ รุกฺขํ ฉินฺท ลตํ ฉินฺท กณฺฑํ วา
มูลํ วา อุปฺปาเฏหีติ วตฺตตปิ วฏฺฏติ อนิยามิตตฺตา ฯ นิยาเมตฺวา
ปน อิมํ รุกฺขํ ฉินฺทาหีติอาทึ วตฺตุํ น วฏฺฏติ ฯ นามํ
คณฺหิตฺวาปิ อมฺพรุกฺขํ จตูรสฺสวลฺลึ อาลุวกณฺฑํ มุญชติณํ อสุกรุกฺขจฺฉลฺลึ ฉินฺท ภินฺท อุปฺปาเฏหีติอาทิวจนํปิ อนิยามิตเมว
โหติ ฯ อิมํ อมฺพรุกฺขนฺติ อาทิวจนเมว หิ นิยามิตํ นาม
ตํ น วฏฺฏติ ฯ ปจติ วา ปจาเปติ วาติ อนฺตมโส ปตฺตมฺปิ
ปจิตุกาโม ติณาทีนํ อุปริ สญฺจิจฺจ อคฺคึ กโรนฺโต สยํ
วา ปจติ อญฺเญน วา ปจาเปตีติ สพฺพํ ปฐวีขนนสิกฺขาปเท
วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ อนิยาเมตฺวา ปน มุคฺเค ปจ มาเส
ปจาติอาทึ วตฺตุํ วฏฺฏติ ฯ อิเม มุคฺเค ปจ อิเม มาเส
ปจาติ เอวํ วตฺตุํ น วฏฺฏติ ฯ อนาปตฺติ อิมํ ชานาติ
อาทีสุ อิมํ มูลเภสชฺชํ ชาน อิมํ มูลํ วา ปณฺณํ วา
เทหิ อิมํ รุกฺขํ วา ลตํ วา อาหร อิมินา ปุปฺเผน วา
ผเลน วา ปณฺเณน วา อตฺโถ อิมํ รุกฺขํ วา ลตํ วา
ผลํ วา กปฺปิยํ กโรหีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ เอตฺตาวตา
ภูตคามปริโมจนํ กตํ โหติ ฯ ปริภุญฺชนฺเตน ปน พีชคาม-
ปริโมจนตฺถํ ปุนปิ กปฺปิยํ กาเรตพฺพํ ฯ

กปฺปิยกรณญฺเจตฺถ อิมินา สุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺพํ
อนุชานามิ ภิกฺเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ
อคฺคิปริจิตํ สตฺถปริจิตํ นขปริจิตํ อพีชํ นิพฺพฏฺฏพีชเมว
ปญฺจมนฺติ (๑) ฯ ตตฺถ อคฺคิปริจิตนฺติ อคฺคินา ปริจิตํ อภิภูตํ
ทฑฺฒํ ผุฏฺฐนฺติ อตฺโถ ฯ สตฺถปริจิตนฺติ สตฺเถน ปริจิตํ อภิภูตํ
ฉินฺนํ วิทฺธํ วาติ อตฺโถ ฯ เอเสว นโย นขปริจิเต ฯ
อพีชนิพฺพฏฺฏพีชานิ สยเมว กปฺปิยานิ ฯ อคฺคินา กปฺปิยํ
กโรนฺเตน กฏฺฐคฺคิโคมยคฺคิอาทีสุ เยนเกนจิ อนฺตมโส
โลหขณฺเฑนปิ อาทิตฺเตน กปฺปิยํ กาตพฺพํ ฯ ตญฺจโข เอกเทสํ
ผุสนฺเตน กปฺปิยนฺติ วตฺวาว กาตพฺพํ ฯ สตฺเถน กโรนฺเตน
ยสฺส กสฺสจิ โลหมยสตฺถสฺส อนฺตมโส สูจินขจฺเฉทนาทีนํปิ
ตุณฺเฑน วา ธาราย วา เฉทํ วา เภทํ วา ทสฺเสนฺเตน
กปฺปิยนฺติ วตฺวาว กาตพฺพํ ฯ นเขน กปฺปิยํ กโรนฺเตน ปูตินเขน
น กาตพฺพํ ฯ มนุสฺสานํ ปน สีหพฺยคฺฆทีปิมกฺกฏาทีนํ
สกุณานญฺจ นขา ติกฺขิณา โหนฺติ เตหิ กาตพฺพํ ฯ อสฺสมหิส-
สูกรมิคโครูปาทีนํ ขุรา อติกฺขิณา เตหิ น กาตพฺพํ ฯ กตํปิ
อกตํ โหติ ฯ หตฺถินขา ปน ขุรา น โหนฺติ เตหิ วฏฺฏติ ฯ
เยหิ ปน กาตุํ วฏฺฏติ เตหิ ตตฺถ ชาตเกหิปิ อุทฺธริตฺวา
คหิตเกหิปิ เฉทนํ วา เภทนํ วา ทสฺเสนฺเตน กปฺปิยนฺติ
วตฺวา กาตพฺพํ ฯ ตตฺถ สเจปิ พีชานํ ปพฺพตมตฺโต ราสิ
รุกฺขสหสฺสํ วา ฉินฺทิตฺวา เอกาพทฺธํ กตฺวา อุจฺฉูนํ วา
มหาภาโร พนฺธิตฺวา ฐปิโต โหติ เอกสฺมึ พีเช วา รุกฺขสาขาย
วา อุจฺฉุมฺหิ วา กปฺปิเย กเต สพฺพํ กตํ โหติ ฯ อุจฺฉูนิ
จ ทารูนิ จ เอกโต พทฺธานิ โหนฺติ ฯ อุจฺฉุํ กปฺปิยํ
กริสฺสามีติ ทารุํ วิชฺฌติ วฏฺฏติเยว ฯ สเจ ปน ยาย รชฺชุยา
วา วลฺลิยา วา พทฺธานิ โหนฺติ ตํ วิชฺฌติ น วฏฺฏติ ฯ
อุจฺฉุขณฺฑานํ ปจฺฉึ ปูเรตฺวา อาหรนฺติ ฯ เอกสฺมึ ขณฺเฑ
กปฺปิเย กเต สพฺพํ กตเมว โหติ ฯ สเจ ปน มริจิปกฺกาทีหิ
มิสฺสิตฺวา ภตฺตํ อาหรนฺติ กปฺปิยํ กโรหีติ วุตฺเต สเจปิ (๑)
ภตฺตสิตฺเถ วิชฺฌติ วฏฺฏติเยว ฯ ติลตณฺฑุลาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ
ยาคุยา ปกฺขิตฺตานิ ปน เอกาพทฺธานิ หุตฺวา น สนฺติฏฺฐนฺติ ฯ
ตตฺถ เอกเมกํ วิชฺฌิตฺวา กปฺปิยํ กาตพฺพเมว ฯ กปิฏฺฐผลาทีนํ
อนฺโต มิญฺชํ กฏาหํ มุญฺจิตฺวา สญฺจรติ ฯ ภินฺทาเปตฺวา กปฺปิยํ
การาเปตพฺพํ ฯ เอกาพทฺธํ โหติ ฯ กฏาหํปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ