ตติยสิกฺขาปเท ฯ ภณฺฑนชาตานนฺติ สญฺชาตภณฺฑนานํ ฯ
ภณฺฑนนฺติ กลหสฺส ปุพฺพภาโค ฯ อิมินา จ อิมินา จ
อิทํ กตนฺติ เอวํ วุตฺเต เอวํ วกฺขามาติ อาทิกํ สกสกปกฺเข
สมฺมนฺตนํ ฯ กลโหติ อาปตฺติคามิโก กายวาจาวีติกฺกโม ฯ
วิวาโทติ วิคฺคาหิกกถา ฯ ตํ วิวาทํ อาปนฺนานํ วิวาทา-
ปนฺนานํ ฯ เปสุญฺญนฺติ ปิสุณวาจํ ฯ ปิยภาวสฺส สุญฺญกรณ-
วาจนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ภิกฺขุเปสุญฺเญติ ภิกฺขูนํ เปสุญฺเญ
ภิกฺขุโต สุตฺวา ภิกฺขุนา ภิกฺขุสฺส อุปสํหฏเปสุญฺเญติ อตฺโถ ฯ
ทฺวีหิ อากาเรหีติ ทฺวีหิ การเณหิ ฯ ปิยกมฺยสฺส วาติ เอวํ
อหํ เอตสฺส ปิโย ภวิสฺสามีติ อตฺตโน ปิยภาวํ ปฏฺฐยมานสฺส
วา ฯ เภทาธิปฺปายสฺส วาติ เอวํ อยํ เอเตน สทฺธึ ภิชฺชิสฺสตีติ
ปรสฺส ปเรน เภทํ อิจฺฉนฺตสฺส วา ฯ ชาติโต วาติ อาทิ
สพฺพํ ปุริมสิกฺขาปเท วุตฺตนยเมว ฯ อิธาปิ ภิกฺขุนึ อาทึ
กตฺวา สพฺเพ อนุปสมฺปนฺนา นาม ฯ น ปิยกมฺยสฺส น
เภทาธิปฺปายสฺสาติ เอกํ อกฺโกสนฺตํ เอกญฺจ ขมนฺตํ ทิสฺวา
อโห นิลฺลชฺโช อีทิสํปิ นาม ภวนฺตํ ปุน วตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ
เอวํ เกวลํ ปาปครหิตาย ภณนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ เสสํ
อุตฺตานตฺถเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กาย-
วาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
เปสุญฺญสิกฺขาปทํ ตติยํ ฯ

จตุตฺถสิกฺขาปเท ฯ อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสวา อุปาสกาติ
วุตฺเต วจนํปิ น โสตุกามา อนาทราติ อตฺโถ ฯ อปฺปติสฺสยา
วา อนีจวุตฺติโนติ อตฺโถ ฯ อสภาควุตฺติกาติ วิสภาคชีวิกา ยถา
ภิกฺขูสุ วตฺติตพฺพํ เอวํ อปฺปวตฺตวุตฺติโนติ อตฺโถ ฯ ปทโส
ธมฺมํ วาเจยฺยาติ เอกโต ปทํ ปทํ ธมฺมํ วาเจยฺย โกฏฺฐาสํ
โกฏฺฐาสํ วาเจยฺยาติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน ตํ โกฏฺฐาสนามกํ
ปทํ จตุพฺพิธํ โหติ ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ปทํ อนุปทํ
อนฺวกฺขรํ อนุพฺยญฺชนนฺติ ปทภาชเน วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ปทนฺติ
เอโก คาถาปาโท อธิปฺเปโต ฯ อนุปทนฺติ ทุติยปาโท ฯ
อนฺวกฺขรนฺติ เอเกกมกฺขรํ ฯ อนุพฺยญฺชนนฺติ ปุริมพฺยญฺชเนน
สทิสํ ปจฺฉาพฺยญฺชนํ ฯ ยงฺกิญฺจิ เอเกกมกฺขรํ อนฺวกฺขรํ
อกฺขรสมูโห อนุพฺยญฺชนํ อกฺขรานุพฺยญฺชนสมูโห ปทํ ปฐมํ
ปทํ ปทเมว ทุติยํ อนุปทนฺติ เอวเมตฺถ นานากรณํ
เวทิตพฺพํ ฯ อิทานิ ปทํ นาม เอกโต ปฏฺฐเปตฺวา เอกโต
โอสาเปนฺตีติ คาถาพนฺธํ ธมฺมํ วาเจนฺโต มโนปุพฺพงฺคมา
ธมฺมาติ อิมํ เอกเมกํ ปทํ สามเณเรน สทฺธึ เอกโต
อารภิตฺวา เอกโตเยว นิฏฺฐาเปติ ฯ เอวํ วาเจนฺตสฺสาปิ
ปทคณนาย ปาจิตฺติยา เวทิตพฺพา ฯ อนุปทํ นาม ปาเฏกฺกํ
ปฏฺฐเปตฺวา เอกโต โอสาเปนฺตีติ เถเรน มโนปุพฺพงฺคมา
ธมฺมาติ วุตฺเต สามเณโร ตํ ปทํ อปาปุณิตฺวา มโนเสฏฺฐา
มโนมยาติ ทุติยปทํ เอกโต ภณติ ฯ อิเม ปาเฏกฺกํ
ปฏฺฐเปตฺวา เอกโต โอสาเปนฺติ นาม ฯ เอวํ วาเจนฺตสฺสาปิ
อนุปทคณนาย ปาจิตฺติยา ฯ อนฺวกฺขรํ นาม รูปํ อนิจฺจนฺติ
วุจฺจมาโน รูติ โอปาเตตีติ รูปํ อนิจฺจนฺติ ภณ สามเณราติ
วุจฺจมาโน รูการมตฺตเมว เอกโต วตฺวา ติฏฺฐติ ฯ เอวํ
วาเจนฺตสฺสาปิ อนฺวกฺขรคณนาย ปาจิตฺติยา ฯ คาถาพนฺเธปิ
จ เอเสว นโย ลพฺภติเยว ฯ อนุพฺยญฺชนํ นาม รูปํ
อนิจฺจนฺติ วุจฺจมาโน เวทนา อนิจฺจาติ สทฺทํ นิจฺฉาเรตีติ
รูปํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติ อิมํ สุตฺตํ วาจยมาโน
เถเรน รูปํ อนิจฺจนฺติ วุจฺจมาโน สามเณโร สีฆปญฺญตาย
เวทนา อนิจฺจาติ อิมํ อนิจฺจปทํ เถรสฺส รูปํ อนิจฺจนฺติ
เอเตน อนิจฺจปเทน สทฺธึ เอกโต ภณนฺโต วาจํ นิจฺฉาเรติ ฯ
เอวํ วาเจนฺตสฺสาปิ อนุพฺยญฺชนคณนาย ปาจิตฺติยา ฯ อยํ
ปเนตฺถ สงฺเขโป อิเมสุ ปทาทีสุ ยํ ยํ เอกโต ภณติ เตน
เตน อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ ฯ

พุทฺธภาสิโตติ สกลํ วินยปิฏกํ
อภิธมฺมปิฏกํ ธมฺมปทํ จริยาปิฏกํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ
สุตฺตนิปาโต วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ พฺรหฺมชาลาทีนิ จ สุตฺตานิ ฯ
สาวกภาสิโตติ จตุปฺปริสปริยาปนฺเนหิ สาวเกหิ ภาสิโต อนงฺคณ-
สมฺมาทิฏฺฐิอนุมานสุตฺตจูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลาทิโก ฯ อิสิภาสิโตติ
พาหิรปริพฺพาชเกหิ ภาสิโต สกโล ปริพฺพาชกวคฺโค พาวริยสฺส
อนฺเตวาสิกานํ โสฬสนฺนํ พฺราหฺมณานํ ปุจฺฉาติ เอวมาทิ ฯ
เทวตาภาสิโตติ เทวตาหิ ภาสิโต ฯ โส เทวตาสํยุตฺตเทว-
ปุตฺตสํยุตฺตมารสํยุตฺตพฺรหฺมสํยุตฺตสกฺกสํยุตฺตาทิวเสน เวทิตพฺโพ ฯ
อตฺถูปสญฺหิโตติ อฏฺฐกถานิสฺสิโต ฯ ธมฺมูปสญฺหิโตติ ปาลินิสฺสิโต ฯ
อุภเยนาปิ วิวฏฺฏูปนิสฺสิตเมว วทติ ฯ กิญฺจาปิ วิวฏฺฏูปนิสฺสิตํ
วทติ ฯ ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺหํ ธมฺมํเยว ปน ปทโส
วาเจนฺตสฺส อาปตฺติ ฯ วิวฏฺฏูปนิสฺสิเตปิ นานาภาสาวเสน
คาถาสิโลกพนฺธาทีหิ อภิสงฺขเต อนาปตฺติ ฯ ติสฺโส สงฺคีติโย
อนารุฬฺเหปิ กุลุมฺพสุตฺตํ ราโชวาทสุตฺตํ ติกฺขินฺทฺริยจตุปฺปริ-
วตฺตนนฺโทปนนฺทสุตฺตนฺติ อีทิเส อาปตฺติเยว ฯ อปลาลทมนมฺปิ
วุตฺตํ มหาปจฺจริยํ ปน ปฏิสิทฺธํ ฯ เมณฺฑกมิลินฺทปญฺเหสุ เถรสฺส
สกปฏิภาเณ อนาปตฺติ ฯ ยํ รญฺโญ สญฺญาปนตฺถํ อาหริตฺวา
วุตฺตํ ตตฺถ อาปตฺติ ฯ วณฺณปิฏก องฺคุลิมาลปิฏกรฏฺฐปาลคชฺชิต-
อาลวกคชฺชิต คุฬฺหอุมฺมงฺค คุฬฺหเวสฺสนฺตรคุฬฺหวินย เวทลฺลปิฏฺกาทีนิ
ปน อพุทฺธวจนานิเยวาติ วุตฺตํ ฯ สีลูปเทโส นาม ธมฺม-
เสนาปตินา วุตฺโตติ วทนฺติ ตสฺมึ อาปตฺติเยว ฯ อญฺญานิปิ
มคฺคกถาอารมฺมณกถาวุฑฺฒิกรณฺฑกญาณวตฺถุ- อสุภกถาทีนิ อตฺถิ
เตสุ สตฺตตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา วิภตฺตา ธุตงฺคปญฺเห ปฏิปทา
วิภตฺตา ตสฺมา เตสุ อาปตฺตีติ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน
สงฺคีตึ อนารุฬฺเหสุ ราโชวาทติกฺขินฺทฺริยจตุปฺปริวตฺตนนฺโทปนนฺท-
กุลุมฺพสุตฺเตสุเยว อนาปตฺตึ วตฺวา อวเสเสสุ ยํ พุทฺธวจนโต
อาหริตฺวา วุตฺตํ ตเทว อาปตฺติวตฺถุ โหติ น อิตรนฺติ
อยมตฺโถ ปริคฺคหิโต ฯ เอกโต อุทฺทิสาเปนฺโตติ อนุปสมฺปนฺเนน
สทฺธึ เอกโต อุทฺเทสํ คณฺหนฺโตปิ เอกโต วทติ อนาปตฺตีติ
อตฺโถ ฯ ตตฺรายํ วินิจฺฉโย อุปสมฺปนฺโน จ อนุปสมฺปนฺโน
จ นิสีทิตฺวา อุทฺทิสาเปนฺติ อาจริโย นิสินฺนานํ ภณามีติ
เตหิ สทฺธึ เอกโต วทติ ฯ อาจริยสฺส อาปตฺติ อนุปสมฺปนฺเนน
สทฺธึ คณฺหนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ เทฺวปิ ฐิตา คณฺหนฺติ เอเสว
นโย ฯ ทหรภิกฺขุ นิสินฺโน สามเณโร ฐิโต นิสินฺนสฺส
ภณามีติ ภณโต อนาปตฺติ ฯ สเจ ทหโร ติฏฺฐติ อิตโร
นิสีทติ ฐิตสฺส ภณามีติ ภณโตปิ อนาปตฺติ ฯ สเจ พหุนฺนํ
ภิกฺขูนํ อนฺตเร เอโก สามเณโร นิสินฺโน โหติ นิสินฺเน
ปทโส ธมฺมํ วาเจนฺตสฺส อาจริยสฺส อจิตฺตกาปตฺติ ฯ สเจ
สามเณโร อุปจารํ มุญฺจิตฺวา ฐิโต วา นิสินฺโน วา โหต
ิเยสํ วาเจติ เตสุ อปริยาปนฺนตฺตา เอเกน ทิสาภาเคน
ปลายนคณฺฐํ คณฺหาตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ ตสฺมา อนาปตฺติ ฯ
เอกโต สชฺฌายํ กโรนฺโตติ อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ อุปสมฺปนฺโน
เอกโต สชฺฌายํ กโรนฺโต เตน สทฺธึเยว ภณติ อนาปตฺติ ฯ
อนุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเก อุทฺเทสํ คณฺหนฺตสฺสาปิ เตน สทฺธ
ึ เอกโต ภณนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อยํปิ หิ เอกโต สชฺฌายํ
กโรติจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ เยภุยฺเยน ปคุณํ คณฺฐํ ภณนฺตํ
โอปาเตตีติ สเจ เอกคาถาย เอกโก ปาโท น อาคจฺฉติ
เสสํ อาคจฺฉติ อยํ เยภุยฺเยน ปคุณคณฺโฐ นาม ฯ เอเตน
นเยน สุตฺเตปิ เวทิตพฺโพ ฯ ตํ โอปาเตนฺตสฺส เอวํ ภณาหีติ
เอกโตปิ ภณนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ โอสาเรนฺตํ โอปาเตตีติ สุตฺตํ
อุจฺจาเรนฺตํ ปริสมชฺเฌ ปริสงฺกมานํ เอวํ วเทหีติ เตน สทฺธึ
เอกโตปิ วทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ ยํ ปน มหาปจฺจริยาทีสุ
ุมยา สทฺธึ มา วทาติ วุตฺโต ยทิ วทติ อนาปตฺตีติ
วุตฺตํ ฯ ตํ มหาอฏฺฐกถายํ นตฺถิ ฯ นตฺถิภาโวเยว จสฺส
ยุตฺโต ฯ กสฺมา ฯ กิริยสมุฏฺฐานตฺตา ฯ อิตรถา หิ กิริยากิริยํ
ภเวยฺย ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว ฯ ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานํ วาจโต
วาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปทโสธมฺมสิกฺขาปทํ จตุตฺถํ ฯ

ปญฺจมสิกฺขาปเท ฯ มุฏฺฐสฺสตี อสมฺปชานาติ ปุพฺพภาเค
สติสมฺปชญฺญสฺส อกรณวเสเนตํ วุตฺตํ ฯ ภวงฺโคติณฺณกาเล
ปน กุโต สติสมฺปชญฺญํ ฯ วิกุชฺชมานาติ วิปฺปลปมานา ฯ
กากจฺฉมานาติ นาสาย กากสทฺทํ วิย นิรตฺถกสทฺทํ
มุญฺจมานา ฯ อุปาสกาติ ปฐมตรํ อุฏฺฐิตอุปาสกา ฯ เอตทโวจุนฺติ
ภควตา อาวุโส ราหุล สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ ภิกฺขู
สิกฺขาปทคารเวเนว เอตทโวจุํ ฯ ปกติยา ปน เต ภควติ จ
คารเวน อายสฺมโต จ ราหุลสฺส สิกฺขากามตาย ตสฺสายสฺมโต
วสนฏฺฐานํ อาคตสฺส จูฬมญฺจกํ วา อปสฺเสนํ วา ยงฺกิญฺจิ
อตฺถิ ตํ ปญฺญาเปตฺวา จีวรํ วา อุตฺตราสงฺคํ วา อุสฺสีส-
กรณตฺถาย เทนฺติ ฯ ตตฺรีทํ ตสฺส อายสฺมโต สิกฺขากามตาย ฯ
ภิกฺขู กิร ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาน มุฏฺฐิสมฺมชฺชนิญฺจ
กจวรฉฑฺฑนิกญฺจ พหิ ขิปนฺติ ฯ อถญฺเญหิ อาวุโส เกนิทํ
ปาติตนฺติ วุตฺเต อญฺเญ เอวํ วทนฺติ ภนฺเต ราหุโล
อิมสฺมึ ปเทเส สญฺจริ เตน นุโข ปาติตนฺติ ฯ โส ปนายสฺมา
น มยฺหํ ภนฺเต อิทํ กมฺมนฺติ เอกทิวสํปิ อวตฺวา ตํ
ปฏิสาเมตฺวา ภิกฺขู ขมาเปตฺวาว คจฺฉติ ฯ
วจฺจกุฏิยํ เสยฺยํ กปฺเปสีติ ตํเยว สิกฺขากามตํ อนุพฺรูหนฺโต
ธมฺมเสนาปติมหาโมคฺคลฺลานอานนฺทตฺเถราทีนํ สนฺติกํ อคนฺตฺวา
ภควโต วลญฺชนกวจฺจกุฏิยา เสยฺยํ กปฺเปสิ ฯ สา กิร กุฏี
กวาฏพทฺธา คนฺธปริภณฺฑกตา สโมสริตปุปฺผทามา เจติยฏฺฐานมิว
ติฏฺฐติ อปริโภคา อญฺเญสํ ฯ อุตฺตรึ ทฺวิรตฺตติรตฺตนฺติ ภควา
สามเณรานํ สงฺคหกรณตฺถาย ติรตฺตํ ปริหารํ อทาสิ ฯ น
หิ ยุตฺตํ กุลทารเก ปพฺพาเชตฺวา นานุคฺคเหตุนฺติ ฯ สหเสยฺยนฺติ
เอกโต เสยฺยํ ฯ เสยฺยาติ กายปฺปสารณสงฺขาตํ สยนํปิ วุจฺจติ
ยสฺมึ เสนาสเน สยนฺติ ตํปิ ฯ ตตฺถ เสนาสนํ ตาว ทสฺเสตุํ
เสยฺยา นาม สพฺพจฺฉนฺนาติ อาทิ วุตฺตํ ฯ กายปฺปสารณํ ทสฺเสตุํ
อนุปสมฺปนฺเน นิปนฺเน ภิกฺขุ นิปชฺชตีติ อาทิ วุตฺตํ ฯ
ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ เสนาสนสงฺขาตเสยฺยํ ปวิสิตฺวา กายปฺ-
ปสารณสงฺขาตํ เสยฺยํ กปฺเปยฺย วิทเหยฺย สํปาเทยฺยาติ ฯ

สพฺพจฺฉนฺนาติ อาทินา ปน ตสฺสา เสนาสนสงฺขาตาย เสยฺยาย
ลกฺขณํ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ยํ เสนาสนํ อุปริ ปญฺจหิ ฉทเนหิ
อญฺเญน วา เกนจิ สพฺพเมว ปฏิจฺฉนฺนํ อยํ สพฺพจฺฉนฺนา
นาม เสยฺยา ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน ปากฏโวหารํ คเหตฺวา
วาจุคฺคตวเสน สพฺพจฺฉนฺนา นาม ปญฺจหิ ฉทเนหิ ฉนฺนาติ
วุตฺตํ ฯ กิญฺจาปิ วุตฺตํ อถโข ทุสฺสกุฏิยํ วสนฺตสฺสาปิ น
สกฺกา อนาปตฺติ กาตุํ ตสฺมา ยงฺกิญฺจิ ปฏิจฺฉาทนสมตฺถํ
อิธ ฉทนญฺจ ปริจฺฉทนญฺจ เวทิตพฺพํ ฯ ปญฺจวิธจฺฉทเนเยว
หิ คยฺหมาเน ปทรจฺฉนฺเนปิ สหเสยฺยา น ภเวยฺย ฯ ยํ ปน
เสนาสนํ ภูมิโต ปฏฺฐาย ยาว ฉทนํ อาหจฺจ ปากาเรน
วา อญฺเญน วา เกนจิ อนฺตมโส วตฺเถนปิ ปริกฺขิตฺตํ อยํ
สพฺพปริจฺฉนฺนา นาม เสยฺยา เวทิตพฺพา ฯ ฉทนํ อนาหจฺจ
สพฺพนฺติเมน ปริยาเยน ทิยฑฺฒหตฺถุพฺเพเธน ปาการาทินา
ปริกฺขิตฺตาปิ สพฺพปริจฺฉนฺนาเยวาติ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ
ยสฺมา ปน อุปริ พหุตรํ ฐานํ ฉนฺนํ อปฺปํ อจฺฉนฺนํ
สมนฺตโต วา พหุตรํ ปริกฺขิตฺตํ อปฺปํ อปริกฺขิตฺตํ อยํ
เยภุยฺเยน ฉนฺนา เยภุยฺเยน ปริจฺฉนฺนา นาม ฯ อิมินา หิ
ลกฺขเณน สมนฺนาคโต สเจปิ สตฺตภูมิโก ปาสาโท เอกูปจาโร
โหติ สตคพฺภํ วา จตุสฺสาลํ (๑) เอกา เสยฺยาอิจฺเจว สงฺขฺยํ
คจฺฉติ ฯ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ จตุตฺเถ ทิวเส อตฺถงฺคเต สุริเย
อนุปสมฺปนฺเน นิปนฺเน ภิกฺขุ นิปชฺชติ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ
อาทิ ฯ ตตฺถ จ นิปชฺชนมตฺเตเนว ปาจิตฺติยํ ฯ สเจ ปน
สมฺพหุลา สามเณรา เอโก ภิกฺขุ สามเณรคณนาย ปาจิตฺติยา ฯ
เต เจ อุฏฺฐายุฏฺฐาย นิปชฺชนฺติ เตสํ ปโยเค ปโยเค ภิกฺขุสฺส
อาปตฺติ ฯ ภิกฺขุสฺส อุฏฺฐายุฏฺฐาย นิปชฺชเนน ปน ภิกฺขุสฺเสว
ปโยเค ภิกฺขุสฺส อาปตฺติ ฯ สเจ สมฺพหุลา ภิกฺขู เอโก
สามเณโร เอโกปิ สพฺเพสํ อาปตฺตึ กโรติ ฯ ตสฺส อุฏฺฐายุฏฺฐาย
นิปชฺชเนนปิ ภิกฺขูนํ อาปตฺติเยว ฯ อุภเยสํ สมฺพหุลภาเวปิ
เอเสว นโย ฯ

อปิเจตฺถ เอกาวาสาทิกํปิ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ ฯ
โย หิ เอกสฺมึ อาวาเส เอเกเนว อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ
ติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปติ ตสฺสาปิ จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย
เทวสิกา อาปตฺติ ฯ โยปิ เอกสฺมึเยว อาวาเส นานา-
อนุปสมฺปนฺเนหิ สทฺธึ ติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปติ ตสฺสาปิ ฯ
โยปิ นานาอาวาเสสุ เอเกเนว อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ ติรตฺตํ
สหเสยฺยํ กปฺเปติ ตสฺสาปิ ฯ โยปิ นานาอาวาเสสุ นานา-
อนุปสมฺปนฺเนหิ สทฺธึ โยชนสตํปิ คนฺตฺวา สหเสยฺยํ กปฺเปติ
# ๑. สตคพฺภา วา จตุสฺสาลาฯ
ตสฺสาปิ จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย เทวสิกา อาปตฺติ ฯ อยญฺจ
สหเสยฺยาปตฺติ นาม ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสโส อนุปสมฺปนฺโน
นามาติ วจนโต ติรจฺฉานคเตนาปิ สทฺธึ โหติ ฯ ตตฺร
ติรจฺฉานคตสฺส ปริจฺเฉโท เมถุนธมฺมาปตฺติยา วุตฺตนเยเนว
เวทิตพฺโพ ฯ ตสฺมา สเจปิ โคธาวิฬารมํคุสาทิจตุปฺปาทาทีสุ
โกจิ ปวิสิตฺวา ภิกฺขุโน วสนเสนาสเน เอกูปจารฏฺฐาเน สยติ
สหเสยฺยาว โหติ ฯ ยทิ ปน ถมฺภานํ อุปริ กตปาสาทสฺส
อุปริมตเลน สทฺธึ อสมฺพทฺธภิตฺติกสฺส ภิตฺติยา อุปริ ฐิตสฺส
สุสิรตุลาสีสสฺส สุสิเรน ปวิสิตฺวา ตุลาย อพฺภนฺตเร สยิตฺวา
เตเนว สุสิเรน นิกฺขมิตฺวา คจฺฉติ เหฏฺฐาปาสาเท สยิตสฺส
ภิกฺขุสฺส อนาปตฺติ ฯ สเจ ฉทเน ฉิทฺทํ โหติ เตน ปวิสิตฺวา
อนฺโตฉทเน วสิตฺวา เตเนว ปกฺกมติ นานูปจาเร อุปริมตเล
ฉทนพฺภนฺตเร สยิตสฺส อาปตฺติ ฯ เหฏฺฐิมตเล สยิตสฺส
อนาปตฺติ ฯ สเจ อนฺโตปาสาเทเนว อาโรหิตฺวา สพฺพตลานิ
ปริภุญฺชนฺติ เอกูปจารานิ โหนฺติ เตสุ ยตฺถ กตฺถจิ สยิตสฺส
อาปตฺติ ฯ สภาสงฺเขเปน กเต อฑฺฒกุฑฺฑเก เสนาสเน สยิตสฺส
วาฬสงฺฆาฏาทีสุ กโปตาทโย ปวิสิตฺวา สยนฺติ อาปตฺติเยว ฯ
ปริกฺเขปสฺส พหิ คเต นิมฺพโกสพฺภนฺตเร สยนฺติ้ อนาปตฺติ ฯ
ปริมณฺฑลํ วา จตูรสฺสํ วา เอกจฺฉทนาย คพฺภมาลาย สตคพฺภํ
เจปิ เสนาสนํ โหติ ตตฺร เจ เอเกน สาธารณทฺวาเรน ปวิสิตฺวา
วิสุํ ปากาเรน อปริจฺฉนฺนคพฺภูปจาเร สพฺพคพฺเภ ปวิสนฺติ
เอกคพฺเภปิ อนุปสมฺปนฺเน นิปนฺเน สพฺพคพฺเภสุ นิปนฺนานํ
อาปตฺติ ฯ สเจ สปฺปมุขา คพฺภา โหนฺติ ปมุขญฺจ อุปริ
อจฺฉนฺนํ อุจฺจวตฺถุกญฺเจปิ โหติ ปมุเข สยิโต คพฺเภ สยิตานํ
อาปตฺตึ น กโรติ ฯ สเจ ปน คพฺภจฺฉทเนเนว สทฺธึ
สํพทฺธจฺฉทนํ โหติ ตตฺร สยิโต สพฺเพสํ อาปตฺตึ กโรติ ฯ
กสฺมา ฯ สพฺพจฺฉนฺนตฺตา จ สพฺพปริจฺฉนฺนตฺตา จ ฯ คพฺภ-
ปริกฺเขโปเยว หิสฺส ปริกฺเขโปติ ฯ เอเตเนว หิ นเยน อฏฺฐกถาสุ
โลหปาสาทปริกฺเขปสฺส จตูสุ ทฺวารโกฏฺเฐสุ อาปตฺติ วุตฺตา ฯ
ยํ ปน อนฺธกฏฺฐกถายํ อปริกฺขิตฺเต ปมุเข อนาปตฺตีติ ภูมิยํ
วินา ชคติยา ปมุขํ สนฺธาย กถิตนฺติ วุตฺตํ ตํ อนฺธกรฏฺเฐ
ปาเฏกฺกสนฺนิเวสา เอกจฺฉทนา คพฺภปาลิโย สนฺธาย วุตฺตํ ฯ
ยญฺจ ตตฺถ ภูมิยํ วินา ชคติยาติ วุตฺตํ ตํ เนว อฏฺฐกถาสุ
อตฺถิ น ปาลิยา สเมติ ฯ ทสหตฺถุพฺเพธาปิ หิ ชคติ
ปริกฺเขปสงฺขฺยํ น คจฺฉติ ฯ ตสฺมา ยํปิ ตตฺถ ทุติยสิกฺขาปเท
ชคติยา ปมาณํ วตฺวา เอตํ เอกูปจารปริจฺฉนฺนํ นาม โหตีติ
วุตฺตํ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ เยปิ เอกสาลทฺวิสาลตฺติสาล-
จตุสฺสาลสนฺนิเวสา มหาปาสาทา เอกสฺมึ โอกาเส ปาเท โธวิตฺวา
ปวิฏฺเฐน สกฺกา โหติ สพฺพตฺถ อนุปริคนฺตุํ เตสุปิ สหเสยฺยา-
ปตฺติยา น มุจฺจติ ฯ สเจ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อุปจารํ
ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตา โหนฺติ เอกูปจารฏฺฐาเนเยว อาปตฺติ ฯ
ทฺวีหิ ทฺวาเรหิ ยุตฺตสฺส สุธาฉทนมณฺฑปสฺส มชฺเฌ ปาการํ
กโรนฺติ ฯ เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา เอกสฺมึ ปริจฺเฉเท
อนุปสมฺปนฺโน สยติ เอกสฺมึ ภิกฺขุ จ อนาปตฺติ ฯ ปากาเร
โคธาทีนํ ปวิสนมตฺตํปิ ฉิทฺทํ โหติ ฯ เอกสฺมึ ปริจฺเฉเท โคธา
สยนฺติ อนาปตฺติเยว ฯ น หิ ฉิทฺเทน เคหํ เอกูปจารํ นาม
โหติ ฯ สเจ ปาการมชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ทฺวารํ โยเชนฺติ
เอกูปจารตาย อาปตฺติ ฯ ตํ ทฺวารํ กวาเฏน ปิทหิตฺวา สยนฺต
ิ อาปตฺติเยวฯ น หิ ทฺวารปิทหเนน เคหํ นานูปจารํ นาม
โหติ ทฺวารํ วา อทฺวารํ ฯ กวาฏํ หิ สํวรณวิวรเณหิ ยถาสุขํ
วลญฺชนตฺถาย กตํ น วลญฺชนปฺปจฺเฉทนตฺถาย ฯ สเจ ปน
ตํ ทฺวารํ ปุน อิฏฺฐกาหิ ปิทหนฺติ อทฺวารํ โหติ ฯ ปุริเม
นานูปจารภาเวเยว ติฏฺฐติ ฯ ทีฆมุขํ เจติยฆรํ โหติ ฯ เอกํ
กวาฏํ อนฺโต เอกํ พหิ ทฺวินฺนํ ทฺวารกวาฏานํ อนฺตเร
อนุปสมฺปนฺโน อนฺโตเจติยฆเร สยิตสฺส อาปตฺตึ กโรติ
เอกูปจารตฺตา ฯ ตตฺถ ยสฺส สิยา อยํ เอกูปจารนานูปจารตา
นาม อุทฺโทสิตสิกฺขาปเท วุตฺตา อิธ ปน เสยฺยา นาม
สพฺพจฺฉนฺนา สพฺพปริจฺฉนฺนา เยภุยฺเยน ฉนฺนา เยภุยฺเยน
ปริจฺฉนฺนาติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ ปิหิตทฺวาโร จ คพฺโภ สพฺพ-
ปริจฺฉนฺโนว โหติ ตสฺมา ตตฺถ อนฺโตสยิเตเนว สทฺธึ อาปตฺติ
พหิ สยิเตน อนาปตฺตีติ โส เอวํ วตฺตพฺโพ อปิหิตทฺวาเร
ปน กสฺมา พหิสยิเตน อาปตฺตีติ ฯ ปมุขสฺส คพฺเภน สทฺธึ
สพฺพจฺฉนฺนตฺตา ฯ กึ ปน คพฺเภ ปิหิเต ฉทนํ วิทฺธสฺตํ
โหตีติ ฯ น วิทฺธสฺตํ คพฺเภน สทฺธึ ปมุขสฺส สพฺพปริจฺฉนฺนตฺตา
น โหติ ฯ กึ ปริกฺเขโป วิทฺธสฺโตติ ฯ อทฺธา วกฺขติ น
วิสทฺธสฺโต กวาเฏน อุปจาโร ปริจฺฉินฺโนติ ฯ เอวํ สุทูรํปิ
คนฺตฺวา ปุน เอกูปจารนานูปจารตํเยว ปจฺจาคมิสฺสติ ฯ อปิจ
ยทิ พฺยญฺชนมตฺเตเนว อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโย สิยา สพฺพจฺฉนฺนาติ
วจนโต ปญฺจนฺนํ อญฺญตเรน ฉทเนน ฉนฺนาเยว เสยฺยา
สิยา น อญฺเญน ฯ เอวญฺจ สติ ปทรจฺฉนฺนาทีสุ อนาปตฺติ
สิยา ฯ ตโต ยทตฺถํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ เสฺวว อตฺโถ
ปริหาเยยฺย ฯ ปริหายตุ วา มา วา กถํ อวุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ ฯ
โก วา วทติ อวุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ ฯ วุตฺตํ เหตํ อนิยเตสุ
ปฏิจฺฉนฺนํ นาม อาสนํ กุฑฺเฑน วา กวาเฏน วา กิลญฺเชน
วา สาณิปากาเรน วา รุกฺเขน วา ถมฺเภน วา โกฏฺฐลิกาย
วา เยน เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนํ โหตีติ (๑)ฯ ตสฺมา ยถา ตตฺถ
เยนเกนจิ ปฏิจฺฉนฺนเมว เอวมิธาปิ ตํ คเหตพฺพํ ฯ ตสฺมา
เสนาสนํ ขุทฺทกํ วา โหตุ มหนฺตํ วา อญฺเญน สทฺธึ
สํพทฺธํ วา อสํพทฺธํ วา ทีฆํ วา วฏฺฏํ วา จตูรสฺสํ
# ๑. วิ. มหาวิ. ๑/๖๓๕/๔๓๓ ฯ
วา เอกภูมิกํ วา อเนกภูมิกํ วา ยํ ยํ เอกูปจารํ สพฺพตฺถ
เยน เกนจิ ปฏิจฺฉาทเนน สพฺพจฺฉนฺเน สพฺพปริจฺฉนฺเน
เยภุยฺเยน วา ฉนฺเน เยภุยฺเยน วา ปริจฺฉนฺเน สหเสยฺยาปตฺติ
โหตีติ ฯ อุปฑฺฒจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
เอตฺถ สพฺพจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเนติ เอวมาทีสุปิ มหาปจฺจริยํ
ทุกฺกฏเมวาติ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน สพฺพจฺฉนฺเน
เยภุยฺเยน ปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ สพฺพจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน
ปาจิตฺติยํ เยภุยฺเยน ฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ
สพฺพปริจฺฉนฺเน เยภุยฺเยน ฉนฺเน ปาจิตฺติยํ สพฺพปริจฺฉนฺเน
อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ เยภุยฺเยน ปริจฺฉนฺเน อุปฑฺฒฒจฺฉนฺเน
ปาจิตฺติยํ ปาลิยํ วุตฺตปาจิตฺติเยน สห สตฺต ปาจิตฺติยานีติ
วุตฺตํ ฯ สพฺพจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ เยภุยฺเยน ฉนฺเน
จูฬกปริจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ สพฺพปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ
เยภุยฺเยน ปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ ปาลิยา ทุกฺกเฏน
สห ปญฺจ ทุกฺกฏานีติ วุตฺตํ ฯ อุปฑฺฒจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน
อนาปตฺติ อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน อนาปตฺติ จูฬกจฺฉนฺเน
จูฬกปริจฺฉนฺเน อนาปตฺติ ฯ สพฺพจฺฉนฺเน สพฺพอปริรฺฉนฺเนติ
จ เอตฺถ อธิปฺเปตํ เปนมฺพมณฺฑปวณฺณํ โหตีติ วุตฺตํ ฯ
อิมินาเปตํ เวทิตพฺพํ ยถา ชคติ ปริกฺเขปสงฺขฺยํ น คจฺฉติ ฯ
เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กายโต จ
กายจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
สหเสยฺยสิกฺขาปทํ ปญฺจมํ ฯ

ทุติยสหเสยฺยสิกฺขาปเท ฯ อาวสถาคารนฺติ อาคนฺตุกานํ
วสนาคารํ ฯ ปญฺญตฺตํ โหตีติ ปุญฺญกามตาย กตฺวา ฐปิตํ
โหติ ฯ เยน สา อิตฺถี เตนูปสงฺกมีติ อสุกสฺมึ นาม ฐาเน
อาวสถาคารํ ปญฺญตฺตํ อตฺถีติ มนุสฺสานํ สุตฺวา อุปสงฺกมิ ฯ
คนฺธคนฺธินีติ อครุกุงฺกุมาทีนํ คนฺธานํ คนฺโธ คนฺธคนฺโธ โส
อสฺสา อตฺถีติ คนฺธคนฺธินี ฯ สาฏกํ นิกฺขิปิตฺวาติ อปฺเปว
นามสฺส อิมํปิ วิปฺปการํ ปสฺสนฺตสฺเสว ราโค อุปฺปชฺเชยฺยาติ
จินฺเตตฺวา เอวํ อกาสิ ฯ โอกฺขิปิตฺวาติ อโธ ขิปิตฺวา ฯ อจฺจโยติ
อปราโธ ฯ มํ อจฺจคฺคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต ฯ เสสํ
ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ อยเมว หิ วิเสโส
ปฐมสิกฺขาปเท จตุตฺถทิวเส อาปตฺติ อิธ ปฐมทิวเสปิ ฯ
ยกฺขีเปตีหิ ทิสฺสมานกรูปาหิ ติรจฺฉานคติตฺถิยา จ เมถุนธมฺม-
วตฺถุภูตายเอว ทุกฺกฏํ ฯ เสสา หิ อนาปตฺติ ฯ สมุฏฺฐานาทีนิปิ
ปฐมสิกฺขาปทสทิสาเนวาติ ฯ
ทุติยสหเสยฺยสิกฺขาปทํ ฉฏฺฐํ ฯ

สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ ฆรณีติ ฆรสฺสามินี ฯ นิเวสนทฺวาเรติ
นิเวสนสฺส มหาทฺวาเร ฯ ฆรสุณฺหาติ ตสฺมึ ฆเร สุณฺหา ฯ
อาวสถทฺวาเรติ โอวรกทฺวาเร ฯ วิสฏฺเฐนาติ สุนิคฺคเตน สทฺเทน ฯ
วิวเฏนาติ สุฏฺฐุปฺปกาเสน อสํวุเตน ฯ ธมฺโม เทเสตพฺโพติ อยํ
สรณสีลาทิเภโท ธมฺโม กเถตพฺโพ ฯ อญฺญาตุนฺติ อาชานิตุํ ฯ
วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนาติ วิญฺญุนา ปุริเสน ปุริสวิคฺคหํ
คเหตฺวาปิ ฐิเตน น ยกฺเขน น เปเตน น ติรจฺฉานคเตน ฯ
อนาปตฺติ วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนาติ วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหน
สทฺธึ ฐิตาย พหหปิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ ฉปฺปญฺจ-
วาจาหีติ ฉหิ ปญฺจหิ วาจาหิ โย เทเสติ ตสฺสาปิ
อนาปตฺติ ฯ ตตฺถ เอโก คาถาปาโท เอกา วาจาติ เอวํ
สพฺพตฺถ วาจาปมาณํ เวทิตพฺพํ ฯ สเจ อฏฺฐกถํ ธมฺมปท-
ชาตกาทิวตฺถุํ วา กเถตุกาโม โหติ ฉปฺปญฺจปทมตฺตเมว กเถตุํ
วฏฺฏติ ฯ ปาลิยา สทฺธึ กเถนฺเตน เอกํ ปทํ ปาลิโต ปญฺจ
อฏฺฐกถาโตติ เอวํ ฉปฺปทานิ อนติกฺกมิตฺวาว กเถตพฺโพ ฯ
ปทโส ธมฺเม วุตฺตปฺปเภโท หิ อิธาปิ สพฺโพ ธมฺโมเยว ฯ
ตสฺมึ เทเสตีติ ตสฺมึ ขเณ เทเสติ ฯ สามิอตฺเถ วา เอตํ
ภุมฺมวจนํ ตสฺสา เทเสตีติ อตฺโถ ฯ อญฺญสฺส มาตุคามสฺสาติ
เอกิสฺสา เทเสตฺวา ปุน อาคตาคตาย อญฺญสฺสาปิ เทเสตีติ
เอวํ เอกาสเน นิสินฺโน มาตุคามสตสฺสาปิ เทเสตีติ อตฺโถ ฯ
มหาปจฺจริยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ สนฺนิสินฺนานํ มาตุคามานํ ตุมฺหากํ
เอเกกิสฺสา เอเกกํ คาถํ เทเสมิ ตํ สุณาถาติ เทเสติ
อนาปตฺติ ฯ ปฐมํ เอเกกิสฺสา เอเกกํ คาถํ กถิสฺสามีติ อาโภคํ
กตฺวา ชานาเปตฺวา กเถตุํ วฏฺฏตีติ ฯ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ปญฺหํ
ปุฏฺโฐ กเถตีติ มาตุคาโม ภนฺเต ทีฆนิกาโย นาม กิมตฺถํ
ทีเปตีติ ปุจฺฉติ เอวํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภิกฺขุ สพฺพญฺเจปิ ทีฆนิกายํ
กเถติ อนาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ ปทโสธมฺม-
สมุฏฺฐานํ วาจโต จ วาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยากิริยํ
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
ธมฺมเทสนาสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ

อฏฺฐมสิกฺขาปเท ฯ วตฺถุกถายํ ตาว ยํ วตฺตพฺพํ สิยา
ตํ สพฺพํ จตุตฺถปาราชิกวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว ฯ อยํ หิ
วิเสโส ตตฺถ อภูตํ อาโรเจสุํ อิธ ภูตํ ฯ ภูตํปิ ปุถุชฺชนา
อาโรเจสุํ น อริยา ฯ อริยานํ หิ ปยุตฺตวาจา นาม นตฺถิ ฯ
อตฺตโน คุเณ อาโรจิยมาเน ปน อญฺเญ น ปฏิเสเธสุํ ฯ
ยถา อุปฺปนฺเน จ ปจฺจเย สาทิยึสุ ตถา อุปฺปนฺนภาวํ
อชานนฺตา ฯ อถโข เต ภิกฺขู ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุนฺติ
อาทิมฺหิ ปน เย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสึสุ เต
อาโรเจสุนฺติ เวทิตพฺพา ฯ กจฺจิ ปน โว ภิกฺขเว ภูตนฺติ
ปุจฺฉิ ฯ เต ปน สพฺเพปิ ภูตํ ภควาติ ปฏิชานึสุ ฯ
อริยานํปิ หิ อพฺภนฺตเร ภูโต อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ ฯ อถ ภควา
อริยมิสฺสกตฺตา โมฆปุริสาติ อวตฺวา กถญฺหิ นาม ตุมฺเห
ภิกฺขเวติ วตฺวา อุทรสฺส การณาติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ยสฺมา
อริยา อญฺเญสํ สุตฺวา อยฺโย กิร ภนฺเต โสตาปนฺโนติอาทินา
นเยน ปสนฺเนหิ มนุสฺเสหิ ปุจฺฉิยมานา อปฺปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท
อนาทีนวทสฺสาวิโน สุทฺธจิตฺตตาย อตฺตโน จ ปเรสญฺจ
วิเสสาธิคมํ ปฏิชานึสุ เอวํ ปฏิชานนฺเตหิ จ เตหิ ยํ อญฺเญ
อุทรสฺส การณา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสิตฺวา
ปิณฺฑปาตํ อุปฺปาเทสุํ ตํ สุทฺธจิตฺตตาย สาทิยนฺเตหิปิ อุทรสฺส
การณา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส วณฺโณ ภาสิโต วิย โหติ
ตสฺมา สพฺพสงฺคาหิเกเนว นเยน กถํ หิ นาม ตุมฺเห
ภิกฺขเว อุทรสฺส การณา คิหีนํ อญฺญมญฺญสฺส อุตฺตริมนุสฺส-
ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสิสฺสถาติ (๑) อาห ฯ เสสํ จตุตฺถปาราชิกวตฺถ-
ุสทิสเมวาติ ฯ สิกฺขาปทวิภงฺเคปิ เกวลํ ตตฺถ ปาราชิกญฺเจว
ถุลฺลจฺจยญฺจ อิธ ภูตตฺตา ปาจิตฺติยญฺเจว ทุกฺกฏญฺจ อยํ
วิเสโส ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ อุปสมฺปนฺนสฺส ภูตํ อาโรเจตีติ
อุตฺตริมนุสฺสธมฺมเมว สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ปรินิพฺพานกาเล หิ
อนฺตรา จ อติกฑฺฒิยมาเนน อุปสมฺปนฺนสฺส ภูตํ อาโรเจตุํ
วฏฺฏติ ฯ สุตปริยตฺติสีลคุณํ ปน อนุปสมฺปนฺนสฺสาปิ อาโรเจตุํ
วฏฺฏติ ฯ อาทิกมฺมิกสฺส อนาปตฺติ ฯ อุมฺมตฺตกสฺสาติ อิทํ ปน
# ๑. วิ. มหาวิ. ๑/๒๒๙/๑๖๘ ฯ
อิธ น วุตฺตํ ฯ กสฺมา ฯ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ อุมฺมาทสฺส วา
จิตฺตกฺเขปสฺส วา อภาวาติ มหาปจฺจริยํ วิจาริตํ ฯ ฌานลาภี
ปน ปริหีเน ฌาเน อุมฺมตฺตโก ภเวยฺย ตสฺสาปิ ภูตาโรจน-
ปจฺจยา อนาปตฺติ น วตฺตพฺพา ภูตสฺเสว อภาวโตติ ฯ เสสํ
อุตฺตานตฺถเมว ฯ
ภูตาโรจนนฺนาเมตํ ปุพฺเพ อวุตฺเตหิ ตีหิ สมุฏฺฐาเนหิ
สมุฏฺฐาติ กายโต จ วาจโต จ กายวาจโต จ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
กุสลาพฺยากตจิตฺเตหิ ทฺวิจิตฺตํ สุขมชฺฌตฺตเวทนาหิ ทฺวิเวทนนฺติ ฯ
ภูตาโรจนสิกฺขาปทํ อฏฺฐมํ ฯ

นวมสิกฺขาปเท ฯ ทุฏฺฐุลฺลา นาม อาปตฺติ จตฺตาริ
ปาราชิกานิ เตรส จ สงฺฆาทิเสสาติ อิมิสฺสา ปาลิยา
ปาราชิกานิ ทุฏฺฐุลฺลสทฺททสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ สงฺฆาทิเสสํ ปน
อิธาธิปฺเปตนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ ตตฺรายํ วิจารณา ฯ สเจ
ปาราชิกํ อาโรเจนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ น ภเวยฺย ฯ ยถา สมาเนปิ
ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ อุปสมฺปนฺนสทฺเท ยตฺถ ภิกขุนี อนธิปฺเปตา โหติ
ตตฺถ ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสโส อนุปสมฺปนฺโนติ วุจฺจติ เอวมิธ
สมาเนปิ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสานํ ทุฏฺฐุลฺลสทฺเท ยทิ ปาราชิกํ
อนธิปฺเปตํ ทุฏฺฐุลฺลา นาม อาปตฺติ เตรส สงฺฆาทิเสสาติ
เอตเทว วตฺตพฺพํ สิยา ฯ ตตฺถ ภเวยฺย โย ปาราชิกํ
อาปนฺโน โส ภิกฺขุภาวโต จุโต ตสฺมา ตสฺส อาปตฺตึ
อาโรเจนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ ฯ เอวํ สติ อกฺโกสนฺโตปิ
ทุกฺกฏํ อาปชฺเชยฺย ปาจิตฺติยเมว จ อาปชฺชตีติ ฯ วุตฺตํ เหตํ
อสุทฺโธ โหติ ปุคฺคโล อญฺญตรํ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโน
ตญฺเจ สุทฺธทิฏฺฐิ สมาโน โอกาสํ การาเปตฺวา อกฺโกสาธิปฺปาโย
วทติ อาปตฺติ โอมสวาทสฺสาติ ฯ เอวํ ปาลิยา วิจารยมานาย
ปาราชิกํ อาโรเจนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว ทิสฺสติ ฯ กิญฺจาปิ
ทิสฺสติ อถโข สพฺพอฏฺฐกถาสุ วุตฺตตฺตา อฏฺฐกถาจริยา ว เอตฺถ
ปมาณํ ฯ น อญฺญาปิ วจารณา ฯ ปุพฺเพปิ อโวจุมฺห
พุทฺเธน ธมฺโม วินโย จ วุตฺโต
โย ตสฺส ปุตฺเตหิ ตเถว ญาโตติ (๑)อาทิ ฯ
อฏฺฐกถาจริยา หิ พุทฺธสฺส อธิปฺปายํ ชานนฺติ ฯ
อิมินาปิ เจตํ ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ฯ อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมติยาติ
หิ วุตฺตํ ฯ ภิกฺขุสมฺมติยา จ อาโรจนํ อายตึ สํวรตฺถาย ปุน
ตถารูปํ อาปตฺตึ อนาปชฺชนตฺถาย ภควตา อนุญฺญาตํ น
จ ตสฺส ภิกฺขุโน อวณฺณมตฺตปฺปากาสนตฺถาย น จ สาสเน
ตสฺส ปติฏฺฐานิเสธนตฺถาย น จ ปาราชิกํ อาปนฺนสฺส ปุน
ตถารูปาย อาปตฺติยา อนาปชฺชเนน ภิกฺขุภาโว นาม อตฺถิ
ตสฺมา ปาราชิกานิ ทุฏฺฐุลฺลสทฺททสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ สงฺฆาทิเสสํ
# ๑. อิทํ ปทํ ปมาทลิขิตํ โหติ ฯ อถวา ฯ สเจ ปาราชิกํ อาโรเจตีติ วตฺตพฺพํ ฯ
ปน อิธาธิปฺเปตนฺติ ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ตํ สุวุตฺตํ ฯ อตฺถิ
ภิกฺขุสมฺมติ อาปตฺติปริยนฺตาติ อาทีสุ ปน ยา อยํ ภิกฺขุสมฺมติ
วุตฺตา สา น กตฺถจิ อาคตา อิธ วุตฺตตฺตาเยว ปน
อภิณฺหาปตฺติกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา เอวเมส ปเรสุ หิโรตฺตปฺเปนาปิ
อายตึ สํวรํ อาปชฺชิสฺสตีติ ตสฺส ภิกฺขุโน หิเตสิตาย ติกฺขตฺตุํ
อปโลเกตฺวา สงฺเฆน กาตพฺพาติ เวทิตพฺพา ฯ อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ
อาโรเจติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺเธ
อาโรเจนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ มหาปจฺจริยํ ปาราชิกํ อาโรเจนฺตสฺสาปิ
ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ ฯ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุฏฺฐุลฺลํ วา อทุฏฺฐุลฺลํ
วา อชฺฌาจารนฺติ เอตฺถ อาทิโต ปญฺจ สิกฺขาปทานิ ทุฏฺฐุลฺโล
นาม อชฺฌาจาโร เสสานิ อทุฏฺฐุลโล ฯ สุกฺกวิสฏฺฐิกาย-
สํสคฺคทุฏฺฐุลฺลอตฺตกามา ปนสฺส อชฺฌาจาโร นามาติ วุตฺตํ ฯ
วตฺถุํ อาโรเจตีติ อยํ สุกฺกวิสฏฺฐึ อาปนฺโน กายสํสคฺคํ
อาปนฺโน ทุฏฺฐุลฺลํ อาปนฺโน อตฺตกามํ อาปนฺโนติ เอวํ
วทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อาปตฺตึ อาโรเจตีติ อยํ ปาราชิกํ
อาปนฺโน สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน ถุลฺลจฺจยํ อาปนฺโน ปาจิตฺติยํ
ปาฏิเทสนียํ ทุกฺกฏํ ทุพฺภาสิตํ อาปนฺโนติ วทติ อนาปตฺติ ฯ
อยํ อสุจึ โมเจตฺวา สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโนติ อาทินา นเยน
วตฺถุนา สทฺธึ อาปตฺตึ ฆเฏตฺวา อาโรเจนฺตสฺเสว อาปตฺติ ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต
กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ทุฏฺฐุลฺลาโรจนสิกฺขาปทํ นวมสิกฺขาปทํ ฯ