เตน สมเยนาติ มหาเปสการสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ สุตฺตํ
ธารยิตฺวาติ สุตฺตํ ตุเลตฺวา ปลปริจฺเฉทํ กตฺวา ฯ อปฺปิตนฺติ
ฆนํ ฯ สุวีตนฺติ สุฏฺฐุ วีตํ สพฺพฏฺฐาเนสุ สมํ กตฺวา วีตํ ฯ
สุปฺปวายิตนฺติ สุฏฺฐุ ปวายิตํ สพฺพฏฺฐาเนสุ สมํ กตฺวา ตนฺเต
ปสาริตํ ฯ สุวิเลขิตนฺติ เลขินิยา สุฏฺฐุ วิลิขิตํ ฯ สุวิตจฺฉิตนฺติ
โกจฺเฉน สุฏฺฐุ วิตจฺฉิตํ ฯ สุนิทฺโธตนฺติ อตฺโถ ฯ ปฏิพทฺธนฺติ
เวกลฺลกํ ฯ ตนฺเตติ ตนฺเต ทีฆโต ปสารเณเยว อุปเนตฺวาติ
อตฺโถ ฯ ตตฺร เจโส ภิกฺขูติ ยตฺร คาเม วา นิคเม วา
เต ตนฺตวายา ตตฺร ฯ วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยาติ วิสิฏฺฐกปฺปํ
อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺย ฯ ปาลิยํ ปน เยนากาเรน วิกปฺปํ
อาปนฺโน โหติ ตํ ทสฺเสตุํ อิทํ โข อาวุโสติ อาทิ วุตฺตํ ฯ
ธมฺมํปิ ภณตีติ ธมฺมกถํ กเถติ ฯ ตสฺส วจเนน อายตํ วา
วิตฺถตํ วา อปฺปิตํ วาติ สุตฺตวฑฺฒนอาการเมว ทสฺเสติ ฯ
ปุพฺเพ อปฺปวาริโตติ จีวรสฺสามิเกหิ อปฺปวาริโต หุตฺวา ฯ
เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ
อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
มหาเปสการสิกฺขาปทํ ฯ

เตน สมเยนาติ อจฺเจกจีวรสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ ทสาหานา-
คตนฺติ ทส อหานิ ทสาหํ ฯ เตน ทสาเหน อนาคตา
ทสาหานาคตา ฯ ทสาเหน อสมฺปตฺตาติ อตฺโถ ฯ ตํ ทสาหานา-
คตํ ฯ อจฺจนฺตสํโยควเสน ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ ฯ เตเนวสฺส
ปทภาชเน ทสาหานาคตายาติ วุตฺตํ ฯ ปวารณายาติ อิทํ ปน
ยา ทสาหานาคตาติ วุตฺตา ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ อสมฺโมหตฺถํ
อนุปฺปโยควจนํ ฯ

กตฺติกเตมาสิปุณฺณมนฺติ ปฐมกตฺติกเตมาสิ
ปุณฺณมํ ฯ อิธาปิ ปฐมปทสฺส อนุปฺปโยคตฺตา ปุริมนเยเนว
ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ยโต ปฏฺฐาย
ปฐมมหาปวารณา ทสาหานาคตาติ วุจฺจติ สเจปิ ตานิ
ทิวสานิ อจฺจนฺตเมว ภิกฺขุโน อจฺเจกจีวรํ อุปฺปชฺเชยฺย อจฺเจกํ
อิทนฺติ ชานมาเนน ภิกฺขุนา สพฺพํปิ ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ ฯ
เตน ปวารณมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนสฺส
จีวรสฺส นิธานกาโล ทสฺสิโต โหติ ฯ กามํ เจส ทสาหปรมํ
อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพนฺติ อิมินาว สิทฺโธ อตฺถุปฺปตฺติวเสน (๑)
# ๑. อิโต ปรํ ปน นิปาโต อิจฺฉิตพฺโพ ฯ
อปุพฺพํ วิย อตฺถํ ทสฺเสตฺวา สิกฺขาปทํ ฐปิตํ ฯ อจฺเจกจีวรนฺติ
อจฺจายิกจีวรํ วุจฺจติ ฯ ตสฺส ปน อจฺจายิกภาวํ ทสฺเสตุํ
เสนาย วา คนฺตุกาโม โหตีติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ สทฺธาติ
อิมินา สทฺธามตฺตกเมว ทสฺสิตํ ฯ ปสาโทติ อิมินา สุปฺปสนฺนา
พลวสทฺธา ฯ เอตํ อจฺเจกจีวรํ นามาติ เอตฺถ อิเมหิ การเณหิ
ทาตุกาเมน ทูตํ วา เปเสตฺวา สยํ วา อาคนฺตฺวา วสฺสาวาสิกํ
ทสฺสามีติ เอวํ อาโรจิตจีวรํ อจฺเจกจีวรํ นาม โหตีติ ฯ ฉฏฺฐิโต
ปฏฺฐาย ปนุปฺปนฺนํ อนจฺเจกจีวรํปิ ปจฺจุทฺธริตฺวา ฐปิตติจีวรํปิ
เอตํ ปริหารํ ลภติเยว ฯ สญฺญาณํ กตฺวา นิกฺขิปิตพฺพนฺติ
กิญฺจิ นิมิตฺตํ กตฺวา ฐเปตพฺพํ ฯ กสฺมา เอตํ วุตฺตํ ฯ ยท
ิ หิ ตํ ปุเร ปวารณาย วิภชนฺติ เยน คหิตํ เตน ฉินฺนวสฺเสน
น ภวิตพฺพํ ฯ สเจ ปน ฉินฺนวสฺโส โหติ จีวรํ สงฺฆิกเมว
โหติ ฯ ตโต สลฺลกฺเขตฺวา สุขํ ทาตุํภวิสฺสตีติ ฯ อจฺเจก-
จีวเร อจฺเจกจีวรสญฺญีติ เอวมาทิ วิภชิตฺวา คหิตเมว สนฺธาย
วุตฺตํ ฯ สเจ ปน อวิภตฺตํ โหติ สงฺฆสฺส วา ภณฺฑาคาริก-
จีวรํ สมยาติกฺกเมปิ อนาปตฺติ ฯ อิติ อติเรกจีวรสฺส ทสาหํ
ปริหาโรฯ ติจีวรสฺส เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ ฯ อกตสฺส
วสฺสิกสาฏิกจีวรสฺส อนตฺถเต กฐิเน ปญฺจ มาสา วสฺเส
อุกฺกฑฺฒิเต ฉมฺมาสา อตฺถเต กฐิเน อปเร จตฺตาโร มาสา
เหมนฺตสฺส ปจฺฉิเม ทิวเส สติยา ปจฺจาสาย มูลจีวราธิฏฺฐาน-
วเสน อปโรปิ เอโก มาโสติ เอกาทสมาสา ปริหาโร ฯ
อจฺเจกจีวรสฺส อนตฺถเต กฐิเน เอกาทสทิวสาธิโก มาโส อตฺถเต
กฐิเน เอกาทสทิวสาธิกา ปญฺจมาสา ตโต ปรํ เอกทิวสมฺปิ
ปริหาโร นตฺถีติ เวทิตพฺพํ ฯ อนจฺเจกจีวเรติ อจฺเจกจีวรสทิเส
อญฺญสฺมึ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ จ กฐินสมุฏฺฐานํ อกิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
อจฺเจกจีวรสิกฺขาปทํ ฯ

เตน สมเยนาติ สาสงฺกสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ วุฏฺฐวสฺสา
อารญฺญเกสูติ เต ปุพฺเพปิ อรญฺเญเยว วิหรึสุ ฯ ทุพฺพลจีวรตฺตา
ปน ปจฺจยวเสน คามนฺตเสนาสเน วสฺสํ วสิตฺวา นิฏฺฐิต-
จีวรา หุตฺวา อิทานิ นิปฺปลิโพธา สมณธมฺมํ กริสฺสามาติ
อารญฺญเกสุ เสนาสเนสุ วิหรนฺติ ฯ กตฺติกโจรกาติ กตฺติกมาเส
โจรา ฯ ปริปาเตนฺตีติ อุปทฺทวนฺติ ตตฺถ ตตฺถ อาธาวิตฺวา
อุตฺตาเสนฺติ ปลาเปนฺติ ฯ อนฺตรฆเร นิกฺขิปิตุนฺติ อนฺโตคาเม
นิกฺขิปิตุํ ฯ ภควา ยสฺมา ปจฺจยา นาม ธมฺเมน สเมน
ทุลฺลภา สลฺเลขวา หิ ภิกฺขุ มาตรํปิ วิญฺญาเปตุํ น
สกฺโกติ ตสฺมา จีวรคุตฺตตฺถํ อนฺตรฆเร นิกฺขิปิตุํ อนุชานาติ ฯ
ภิกฺขูนํ ปน อนุรูปตฺตา อรญฺญวาสํ น ปฏิกฺขิปิ ฯ อุปวสฺสํ
โข ปนาติ เอตฺถ อุปวสฺสนฺติ อุปวสฺส ฯ อุปวสิตฺวาติ วุตฺตํ
โหติ ฯ อุปสมฺปชฺชนฺติ อาทีสุ วิย หิ เอตฺถ อนุนาสิโก ทฏฺฐพฺโพ ฯ
วสฺสํ อุปคนฺตฺวา วสิตฺวา จาติ อตฺโถ ฯ อิมสฺส จ ตถารูเปสุ
ภิกฺขุ เสนาสเนสุ วิหรนฺโตติ อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ กึ วุตฺตํ
โหติ ฯ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา วสิตฺวา จ ตโต ปรํ ปจฺฉิมกตฺติก-
ปุณฺณมปริโยสานกาลํ ยานิ โข ปน ตานิ อารญฺญกานิ
เสนาสนานิ สาสงฺกสมฺมตานิ สปฏิภยานิ ตถารูเปสุ ภิกฺขุ
เสนาสเนสุ วิหรนฺโต อากงฺขมาโน ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ
จีวรํ อนฺตรฆเร นิกฺขิเปยฺยาติ ฯ ยสฺมา ปน โย วสฺสํ
อุปคนฺตฺวา ยาวปฐมกตฺติกปุณฺณมํ วสติ โส วุฏฺฐวสฺสานํ
อพฺภนฺตโร โหติ ตสฺมา อิมํ อติคหนํ พฺยญฺชนวิจารณํ
อกตฺวา ปทภาชเน เกวลํ จีวรนิกฺเขปารหํ ปุคฺคลํ ทสฺเสตุํ
วุฏฺฐวสฺสานนฺติ วุตฺตํ ฯ ตสฺสาปิ ภิกฺขุ เสนาสเนสุ วิหรนฺโตติ
อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ อยํ หิ เอตฺถ อตฺโถ วุฏฺฐวสฺสานํ
ภิกฺขูนํ เสนาสเนสุ วิหรนฺโตติ ฯ เอวรูปานํ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร
โย โกจิ ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหติ ฯ อรญฺญลกฺขณํ อทินฺนาทาน-
วณฺณนายํ วุตฺตํ ฯ อยํ ปน วิเสโส ฯ สเจ วิหาโร ปริกฺขิตฺโต
โหติ ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อินฺทขีลโต อปริกฺขิตฺตสฺส
ปริกฺเขปารหฏฺฐานโต จ ปฏฺฐาย ยาว วิหารปริกฺเขปา
มินิตพฺพํ ฯ สเจ วิหาโร อปริกฺขิตฺโต โหติ ยํ สพฺพปฐมํ
เสนาสนํ วา ภตฺตสาลา วา ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานํ วา โพธิ
วา เจติยํ วา ทูเร เจปิ เสนาสนโต โหติ ตํ ปริจฺเฉทํ
กตฺวา มินิตพฺพํ ฯ สเจปิ อาสนฺเน คาโม โหติ วิหาเร ฐิเตหิ
ฆรมานุสฺสกานํ สทฺโท สุยฺยติ ปพฺพตนทีอาทีหิ ปน อนฺตริตตฺตา
น สกฺกา อุชุํ คนฺตุํ โย จสฺส ปกติมคฺโค โหติ สเจปิ
นาวาย สญฺจริตพฺโพ เตน มคฺเคน คามโต ปญฺจธนุสติกํ
คเหตพฺพํ ฯ โย ปน อาสนฺนคามสฺส องฺคสมฺปาทนตฺถํ ตโต
ตโต มคฺคํ ปิทหติ อยํ ธุตงฺคโจโรติ เวทิตพฺโพ ฯ สาสงฺก-
สมฺมตานีติ สาสงฺกานีติ สมฺมตานิ ฯ เอวํ ญาตานีติ อตฺโถ ฯ
ปทภาชเน ปน เยน การเณน ตานิ สาสงฺกสมฺมตานิ ตํ
ทสฺเสตุํ อาราเม อารามูปจาเรติ อาทิ วุตฺตํ ฯ สห ปฏิภเยน
สปฏิภยานิ ฯ สนฺนิหิตพลวภยานีติ อตฺโถ ฯ ปทภาชเน ปน
เยน การเณน ตานิ สปฏิภยานิ ตํ ทสฺเสตุํ อาราเม
อารามูปจาเรติ อาทิ วุตฺตํ ฯ สมนฺตา โคจรคาเม นิกฺขิเปยฺยาติ
อารญฺญกสฺส เสนาสนสฺส สมนฺตา สพฺพทิสาภาเคสุ อตฺตนา
อภิรุจิเต โคจรคาเม สติยา องฺคสมฺปตฺติยา นิกฺขิเปยฺย ฯ ตตฺรายํ
องฺคสมฺปตฺติ ฯ ปุริมิกาย อุปคนฺตฺวา มหาปวารณาย ปวาริโต
โหติ อิทเมกํ องฺคํ ฯ สเจ ปจฺฉิมิกาย วา อุปคโต โหติ
ฉินฺนวสฺโส วา นิกฺขิปิตุํ น ลภติ ฯ กตฺติกมาโสเยว โหติ
อิทํ ทุติยํ องฺคํ ฯ กตฺติกมาสโต ปรํ น ลภติ ฯ ปญฺจธนุสติกํ
ปจฺฉิมเมว ปมาณยุตฺตํ เสนาสนํ โหติ อิทํ ตติยํ องฺคํ ฯ
อูนปฺปมาเณ วา คาวุตโต อติเรกปฺปมาเณ วา น ลภติ ฯ ยตฺร
หิ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปุน วิหารํ ภตฺตเวลายํ สกฺกา อาคนฺตุํ
ตเทว อิธ อธิปฺเปตํ ฯ นิมนฺติโต ปน อฑฺฒโยชนํปิ โยชนํปิ
คนฺตฺวา วสิตุํ ปจฺเจติ อิทมปฺปมาณํ ฯ สาสงฺกสปฏิภยเมว โหติ
อิทํ จตุตฺถํ องฺคํ ฯ อนาสงฺกอปฏิภเย หิ องฺคยุตฺเตปิ เสนาสเน
วสนฺโต นิกฺขิปิตุํ น ลภตีติ ฯ อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมติยาติ ยา
อุทฺโทสิตสิกฺขาปเท โกสมฺพิกสมฺมติ อนุญฺญาตา ตสฺมา สมฺมติยา
อญฺญตฺร ฯ สเจ หิ สา ลทฺธา โหติ ฉารตฺตาติเรกํปิ วิปฺปวสิตุํ
วฏฺฏติ ฯ ปุน คามสีมํ โอกฺกมิตฺวาติ สเจ โคจรคามโต
ปุรตฺถิมาย ทิสาย เสนาสนํ อยญฺจ ปจฺฉิมทิสํ คโต โหติ
เสนาสนํ อาคนฺตฺวา สตฺตมํ อรุณํ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺเตน
คามสีมํปิ โอกฺกมิตฺวา สภายํ วา ยตฺถ กตฺถจิ วา วสิตฺวา
จีวรปฺปวุตฺตึ ญตฺวา ปกฺกมิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ ฯ เอวํ อสกฺโกนฺเตน
ตเตฺรว ฐิเตน ปจฺจุทฺธริตพฺพํ ฯ อติเรกจีวรฏฺฐาเน ฐสฺสตีติ ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ กฐินสมุฏฺฐานํ กายวาจโต กาย-
วาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ อกิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
สาสงฺกสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยนาติ ปริณตสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ ปูคสฺสาติ
สมูหสฺส ฯ ธมฺมคณสฺสาติ อตฺโถ ฯ ปฏิยตฺตนฺติ ปฏิยาทิตํ ฯ
พหู สงฺฆสฺส ภตฺตาติ สงฺฆสฺส พหูนิ ภตฺตานิ อเนกานิ
ลาภมุขานิ น สงฺฆสฺส เกนจิ ปริหานีติ ทีเปนฺติ ฯ
โอโณเชถาติ เทถ ฯ กึ ปเนวํ วตฺตุํ วฏฺฏติ ฯ กสฺมา น
วฏฺฏตีติ ฯ อยํ หิ อภิหฏภิกฺขา อภิหริตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส
สงฺฆสฺสตฺถาย ปฏิยตฺตา ฯ อภิหฏปฏิยตฺเต จ อุทฺทิสฺส ฐปิต-
ภาเค จ ปยุตฺตวาจา นาม นตฺถิ ฯ สงฺฆิกนฺติ สงฺฆสฺส
สนฺตกํ ฯ โส หิ สงฺฆสฺส ปริณตตฺตา หตฺถํ อนารุฬฺโหปิ
เอเกน ปริยาเยน สงฺฆสฺส สนฺตโก โหติ ฯ ปทภาชเน ปน

สงฺฆิกํ นาม สงฺฆสฺส ทินฺนํ โหติ ปริจฺจตฺตนฺติ เอวํ
อตฺถุทฺธารวเสน นิปฺปริยายโตว สงฺฆิกํ ทสฺสิตํ ฯ ลาภนฺติ
ลภิตพฺพวตฺถุํ อาห ฯ เตเนวสฺส นิทฺเทเส จีวรํปีติ อาทิ วุตฺตํ ฯ
ปริณตนฺติ สงฺฆสฺส ทินฺนํ สงฺฆสฺส โปณํ สงฺฆสฺส ปพฺภารํ
หุตฺวา ฐิตํ ฯ เยน ปน การเณน โส ปริณโต โหติ ตํ
ทสฺเสตุํ ทสฺสาม กริสฺสามาติ วาจา ภินฺนา โหตีติ ปทภาชนํ
วุตฺตํ ฯ ปโยเค ทุกฺกฏนฺติ ปริณตลาภสฺส อตฺตโน ปริณามิตปฺ-
ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ปฏิลาเภน ตสฺมึ หตฺถํ อารุฬฺเห นิสฺสคฺคิยํ ฯ
สเจ ปน สงฺฆสฺส ทินฺนํ โหติ ตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ
สงฺฆสฺเสว ทาตพฺพํ ฯ โย หิ อารามิเกหิ สทฺธึ เอกโต ขาทติ
ตํ ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา กาเรตพฺโพ ฯ ปริณตํ ปน สหธมฺมิกานํ
วา คิหีนํ วา อนฺตมโส มาตุสนฺตกํปิ อิทํ มยฺหํ เทหีติ
สงฺฆสฺส ปริณตภาวํ ญตฺวา อตฺตโน ปริณาเมตฺวา คณฺหนฺตสฺส
นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺตยํ ฯ อิมสฺส ภิกฺขุโน เทหีติ เอวํ อญฺญสฺส
ปริณาเมนฺตสฺส สุทฺธิกปาจิตฺติยํ ฯ เอกํ ปตฺตํ วา จีวรํ วา
อตฺตโน เอกํ อญฺญสฺส ปริณาเมติ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยญฺเจว
สุทฺธิกปาจิตฺติยญฺจ ฯ เอเสว นโย พหูสุ ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ
นิสฺสคฺคิเยน อาปตฺตึ ขุทฺทเก ปาจิตฺติยํ
อาปชฺเชยฺย เอกโต ปญฺหาเมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ (๑)ฯ
อยํ หิ ปริณามนํ สนฺธาย วุตฺตา ฯ โยปิ วสฺสิกสาฏิก-
สมเย มาตุฆเรปิ สงฺฆสฺส ปริณตํ วสฺสิกสาฏิกํ ญตฺวา อตฺตโน
ปริณาเมติ นิสฺสคฺคิยํ ปรสฺส ปริณาเมติ สุทฺธิกปาจิตฺติยํ ฯ
มนุสฺสา สงฺฆภตฺตํ กริสฺสามาติ สปฺปิเตลาทีนิ อาหรนฺติ ฯ
คิลาโน เจปิ ภิกฺขุ สงฺฆสฺส ปริณตภาวํ ญตฺวา กิญฺจิ
ยาจติ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยเมว ฯ สเจ ปน โส ตุมฺหากํ
สปฺปิอาทีนิ อาภฏานิ อตฺถีติ ปุจฺฉิตฺวา อาม อตฺถีติ วุตฺเต
มยฺหํปิ เทถาติ วทติ วฏฺฏติ ฯ อถาปิ นํ กุกฺกุจฺจายนฺติ
อุปาสกา วทนฺติ สงฺโฆปิ อมฺเหหิ ทินฺนเมว ลภติ คณฺหถ
ภนฺเตติ เอวํปิ วฏฺฏติ ฯ สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญสงฺฆสฺสาติ
เอกสฺมึ วิหาเร สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญํ วิหารํ อุทฺทิสิตฺวา
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๓๑๒/๕๓๑ ฯ นิสฺสคฺคิเยน อาปตฺติ สุทธฺเกน
ปาจิตฺติยํ อาปชฺชนฺตสฺส เอกโต… ฯ
อมุกสฺมึ นาม วิหาเร สงฺฆสฺส เทถาติ ปริณาเมติ ฯ เจติยสฺส
วาติ กึ สงฺฆสฺส ทินฺเนน เจติยสฺส ปูชํ กโรถาติ เอวํ
เจติยสฺส วา ปริณาเมติ ฯ เจติยสฺส ปริณตนฺติ เอตฺถ นิยเมตฺวา
อญฺญเจติยสฺส อตฺถาย โรปิตมาลาวจฺฉโต อญฺญเจติยมฺหิ ปุปฺผํปิ
อาโรเปตุํ น วฏฺฏติ ฯ เอกสฺส เจติยสฺส ปน ฉตฺตํ วา
ปฏากํ วา อาโรเปตฺวา ฐิตํ ทิสฺวา เสสกํ อญฺญเจติยสฺส
ทาเปตุํ วฏฺฏติ ฯ ปุคฺคลสฺส ปริณตนฺติ อนฺตมโส สุนขสฺสาปิ
ปริณตํ อิมสฺส สุนขสฺส มา เทหิ เอตสฺส เทหีติ เอวํ
อญฺญปุคฺคลสฺส ปริณาเมติ ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปน ทายกา มยํ
สงฺฆสฺส ภตฺตํ ทาตุกามา เจติยปูชํ กาตุกามา เอกสฺส
ภิกฺขุโน ปริกฺขารํ ทาตุกามา ตุมฺหากํ รุจิยา ทสฺสาม ภณถ
กตฺถ เทมาติ วทนฺติ เอวํ วุตฺเต เตน ภิกฺขุนา ยตฺถ
อิจฺฉถ ตตฺถ เทถาติ วตฺตพฺพา ฯ สเจ ปน เกวลํ กตฺถ
เทมาติ ปุจฺฉนฺติ ปาลิยํ อาคตนเยเนว วตฺตพฺพํ ฯ เสสเมตฺถ
อุตฺตานเมว ฯ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจา-
จิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย ปริณตสิกฺขาปท-
วณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
ตึสกกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ ฯ

ขุทฺทกกณฺฑวณฺณนา
เยสํ นวหิ วคฺเคหิ สงฺคโห สุปติฏฺฐิโต
ขุทฺทกานํ อยํ ทานิ เตสํ ภวติ วณฺณนา ฯ
ตตฺถ มุสาวาทวคฺคสฺส ตาว ปฐมสิกฺขาปเท ฯ หตฺถโกติ
ตสฺส เถรสฺส นามํ ฯ สกฺยานํ ปุตฺโต สกฺยปุตฺโต ฯ พุทฺธ-
กาเล กิร สกฺยกุลโต อสีติปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ ฯ เตสํ โส
อญฺญตโรติ ฯ วาทกฺขิตฺโตติ วาทํ กริสฺสามีติ เอวํ ปริวิตกฺกิเตน
วาเทน ปรวาทีนํ สนฺติกํ ขิตฺโต ปกฺขิตฺโต ปหิโต เปสิโตติ
อตฺโถ ฯ วาทมฺหิ วา สเกน จิตฺเตน ขิตฺโต ยตฺร ยตฺร
วาโท ตตฺร ตเตฺรว สนฺทิสฺสตีติปิ วาทกฺขิตฺโต ฯ อวชานิตฺวา
ปฏิชานาตีติ อตฺตโน วาเท กิญฺจิ โทสํ สลฺลกฺเขนฺโต นายํ
มม วาโทติ อวชานิตฺวา ปุน กเถนฺโต กเถนฺโต นิทฺโทสตํ
สลฺลกฺเขตฺวา มเมว อยํ วาโทติ ปฏิชานาติ ฯ ปฏิชานิตฺวา
อวชานาตีติ กิสฺมิญฺจิเทว วจเน อานิสํสํ สลฺลกฺเขนฺโต อยํ
มม วาโทติ ปฏิชานิตฺวา ปุน กเถนฺโต กเถนฺโต ตตฺถ โทสํ
สลฺลกฺเขตฺวา นายํ มม วาโทติ อวชานาติ ฯ อญฺเญนญฺญํ
ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน อญฺญํ การณํ ปฏิจรติ
ปฏิจฺฉาเทติ อชฺโฌตฺถรติ รูปํ อนิจฺจํ ชานิตพฺพโตติ วตฺวา
ปุน ชาติธมฺมโตติ อาทีนิ วทติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน เอตสฺส
ปฏิฉาทนเหตุ อญฺญํ พหุํ กเถตีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโย
ยนฺตํ ปฏชานนญฺจ อวชานนญฺจ ตสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถํ โก
อาห กึ อาห กิสฺมึ อาหาติ เอวมาทึ พหุํ ภาสตีติ ฯ
ปุน มหาอฏฺฐกถายํ อวชานิตฺวา ปฏิชานนฺโต ปฏิชานิตฺวา
อวชานนฺโต เอว จ อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ วุตฺตํ ฯ สมฺปชาน-
มุสา ภาสตีติ สมฺปชานนฺโต มุสา ภาสติ ฯ สงฺเกตํ กตฺวา
วิสํวาเทตีติ ปุเรภตฺตาทีสุ อสฺกสฺมึ นาม กาเล อสุกสฺมึ
นาม ปเทเส วาโท โหตูติ สงฺเกตํ กตฺวา สงฺเกตโต ปุเร
วา ปจฺฉา วา คนฺตฺวา ปสฺสถ โภ ติตฺถิยา น อาคตา
ปราชิตาติ ปกฺกมติ ฯ สมฺปชานมุสาวาเทติ ชานิตฺวา ชานนฺตสฺส
จ มุสา ภณเน ฯ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺสาติ วิสํวาทนจิตฺตํ ปุรโต
กตฺวา วทนฺตสฺส ฯ วาจาติ มิจฺฉาวาจาปริยาปนฺนวจนสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ฯ คีราติ ตาย เจตนาย สมุฏฺฐาปิตํ สทฺทํ ทสฺเสติ ฯ
พฺยปโถติ วจนปโถ ฯ วาจาเยว หิ อญฺเญสํปิ ทิฏฺฐานุคตึ
อาปชฺชนฺตานํ ปถภูตโต พฺยปโถติ วุจฺจติ ฯ วจีเภโทติ วจี-
สญฺญิตาย วาจาย เภโท ฯ ปเภทคตา วาจาเอว เอวํ วุจฺจติ ฯ
วาจสิกา วิญฺญตฺตีติ วจีวิญฺญตฺติ ฯ เอวํ ปฐมปเทน สุทฺธ-
เจตนาว มชฺเฌ ตีหิ ตํสมุฏฺฐิตสทฺทสหิตา อนฺเต เอเกน
วิญฺญตฺติสหิตา เจตนา กถิตาติ เวทิตพฺพา ฯ อนริยโวหาราติ
อนริยานํ พาลปุถุชฺชนานํ โวหารา ฯ เอวํ สมฺปชานมุสาวาทํ
ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนฺเต วุตฺตานํ สมฺปชานมุสาวาทสงฺขาตานํ
อนริยโวหารานํ ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อทิฏฺฐํ นามาติ อาทิมาห ฯ

ตตฺถ อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เมติ เอวํ วทโต วจนํ ตํสมุฏฺฐาปิกา
วา เจตนา เอโก อนริยโวหาโรติ อิมินา นเยน อตฺโถ
เวทิตพฺโพ ฯ อปิเจตฺถ จกฺขุวเสน อคฺคหิตารมฺมณํ อทิฏฺฐํ
โสตวเสน อคฺคหิตํ อสฺสุตํ ฆานาทิวเสน ตีหิ อินฺทฺริเยหิ
เอกาพทฺธํ วิย กตฺวา อคฺคหิตํ อมุตํ อญฺญตฺร ปญฺจหิ
อินฺทฺริเยหิ สุทฺเธน วิญฺญาเณเนว อคฺคหิตํ อวิญฺญาตนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ ปาลิยํ ปน อทิฏฺฐํ นาม น จกฺขุนา ทิฏฺฐนฺติ
เอวํ โอฬาริเกเนว นเยน เทสนา กถิตาติ ฯ ทิฏฺฐาทีสุ จ
อตฺตนาปิ ปเรนปิ ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐเมว ฯ เอวํ สุตมุตวิญฺญาตานิ ฯ
อยเมโก ปริยาโย ฯ อปโร ปน ยํ อตฺตนา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐเมว
ตํ ฯ เอส นโย สุตาทีสุ ฯ ยํ ปน ปเรน ทิฏฺฐํ ตํ อตฺตนา
สุตฏฺฐาเน ติฏฺฐติ ฯ เอวํ สุตาทีนิปิ ฯ อิทานิ เตสํ อนริย-
โวหารานํ วเสน อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา ทสฺเสนฺโต ตีหากาเรหีติ
อาทิมาห ฯ ตสฺสตฺโถ ตีหากาเรหิ ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชินฺติ
สมฺปชานมุสา ภณนฺตสฺส อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ เอวมาทิ-
จตุตฺถปาราชิกปาลิวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ เกวลํ
หิ ตตฺถ ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชินฺติ อิธ อทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ เมติ ฯ
ตตฺถ จ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ อิธ อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสาติ ฯ
เอวํ วตฺถุมตฺเต อาปตฺติมตฺเต จ วิเสโส ฯ เสสํ เอกลกฺขณ-
เมวาติ ฯ ตีหากาเรหิ ทิฏฺเฐ เวมติโกติ อาทีนํปิ อตฺโถ ทิฏฺฐสฺส
โหติ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชชนฺโต ทิฏฺเฐ เวมติโกติ
เอวมาทิทุฏฺฐโทสปาลิวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ ปาลิ-
มตฺตเมว หิ เอตฺถ วิเสโส ฯ อตฺเถ ปน สตฺเถรวาเท กิญฺจิ
นานากรณํ นตฺถิ ฯ สหสา ภณตีติ อวีมํสิตฺวา อนุปธาเรตฺวา
วา เวเคน อทิฏฺฐํปิ ทิฏฺฐํ เมติ ภณติ ฯ อญฺญํ ภณิสฺสามีติ
อญฺญํ ภณตีติ มนฺทตฺตา ชฬตฺตา ปกฺขลตฺตา จีวรนฺติ
วตฺตพฺเพ จีรนฺติ อาทึ ภณติ ฯ โย ปน สามเณเรน
อปิ ภนฺเต มยฺหํ อุปชฺฌายํ ปสฺสถาติ วุตฺโต เกลึ กุรุมาโน
ตว อุปชฺฌาโย ทารุสกฏํ โยเชตฺวา คโต ภวิสฺสตีติ วา
สิคาลสทฺทํ สุตฺวา กสฺสายํ ภนฺเต สทฺโทติ วุตฺเต มาตุยา
เต ยาเนน คจฺฉนฺติยา กทฺทเม ลคฺคจกฺกํ อุทฺธรนฺตานํ อยํ
สทฺโทติ วา เอวํ เนวทวา นรวา อญฺญํ ภณติ โส อาปตฺตึ
อาปชฺชติเยว ฯ อญฺญา ปูรณกถา นาม โหติ เอโก คาเม
โถกํ เตลํ ลภิตฺวา วิหารํ อาคโต สามเณรํ ภณติ ตฺวํ
อชฺช กุหึ คโต คาโม เอกเตโล อโหสีติ วา ปจฺฉิกาย
ฐปิตํ ปูวขณฺฑํ ลภิตฺวา อชฺช คาเม ปจฺฉิกาหิ ปูเว หรึสูติ
วา ฯ อยํ มุสาวาโทว โหติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ
สมุฏฺฐาติ กริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตกํ ติเวทนนฺติ ฯ
มุสาวาทสิกฺขาปทํ ปฐมํ ฯ

ทุติยสิกฺขาปเท ฯ ตตฺถ โอมสนฺตีติ โอวิชฺฌนฺติ ฯ ขุํเสนฺตีติ
อกฺโกสนฺติ ฯ วมฺเภนฺตีติ ปทฺธํเสนฺติ ฯ ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ วตฺถุํ
ภควา โอมสวาทครหณตฺถํ อาหริ ฯ นนฺทิวิสาโล นามาติ นนฺทีติ
ตสฺส พลิวทฺทสฺส นามํ ฯ วิสาณานิ ปนสฺส วิสาลานิ ตสฺมา
นนฺทิวิสาโลติ วุจฺจติ ฯ โพธิสตฺโต เตน สมเยน โหติ ฯ
พฺราหฺมโณ ตํ ยาคุภตฺตาทีหิ อติวิย โปเสสิ ฯ อถ โส
พฺราหฺมณํ อนุกมฺปมาโน คจฺฉ ตฺวนฺติ อาทิมาห ฯ ตตฺเถว
อฏฺฐาสีติ อเหตุกปฏิสนฺธิกาเลปิ ปรขขสนํ อมนาปโตเยว ปจฺเจสิ
ตสฺมา พฺราหฺมณสฺส โทสํ ทสฺเสตุกาโม อฏฺฐาสิ ฯ สกฏสตํ
อติพทฺธํ ปวฏฺเฏสีติ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา เหฏฺฐา รุกฺเข ทตฺวา
เอกาพทฺธํ กตฺวา มุคฺคมาสวาลิกาทีหิ ปุณฺณํ สกฏสตํ
ปวฏฺเฏนฺโต กิญฺจาปิ ปุพฺเพ ปติฏฺฐิตารปฺปเทสํ ปุน อเร ปตฺเต
ปวฏฺฏิตํ โหติ โพธิสตฺโต ปน ปุริมสกเฏน ปติฏฺฐิตฏฺฐาเน
ปจฺฉิมสกฏํ ปติฏฺฐาเปตุํ สกฏสตปฺปมาณํ ปเทสํ ปวฏฺเฏสิ ฯ
โพธิสตฺตานํ หิ สิถิลกรณํ นาม นตฺถิ ฯ เตน จตฺตมโน
อหูติ เตน พฺรหฺมณสฺส ธนลาเภน อตฺตโน กมฺเมน จ โส
นนฺทิวิสาโล อตฺตมโน อโหสิ ฯ อกฺโกเสนปีติ เอตฺถ ปน
ยสฺมา ปรโต เทฺว อกฺโกสา หีโน จ อกฺโกโส อุกฺกฏฺโฐ
จาติ วิภชิตุกาโม ตสฺมา ยถา ปุพฺเพ หีเนนปิ อกฺโกเสน
ขุํเสนฺตีติ วุตฺตํ เอวํ อวตฺวา อกฺโกเสน อิจฺเจวมาห ฯ

เวณชาตีติ ตจฺฉกชาติ ฯ เวฬุการชาตีติปิ วทนฺติ ฯ เนสาทชาตีติ
มิคลุทฺธกาทิชาติ ฯ รถการชาตีติ จมฺมการชาติ ฯ ปุกฺกุสชาตีติ
ปุปฺผฉฑฺฑกชาติ ฯ อวกณฺณกาติ ทาสานํ นามํ โหติ ตสฺมา
หีนํ ฯ โอญาตนฺติ อวมญฺญาตํ ฯ อุญฺญาตนฺติปิ ปฐนฺติ ฯ
อวญฺญาตนฺติ วมฺเภตฺวา ญาตํ ฯ หีฬิตนฺติ ชิคุจฺฉิตํ ฯ ปริภูตนฺติ
กิเมเตนาติ ปริภวีกตํ ฯ อจิตีกตนฺติ น ครุกตํ ฯ โกฏฺฐกกมฺมนฺติ
ตจฺฉกกมฺมํ ฯ มุทฺธาติ หตฺถมุทฺธา ฯ คณนาติ อจฺฉิทฺทกาทิ-
อวเสสคณนา ฯ เลขาติ อกฺขรเลขา ฯ มธุเมหาพาโธ เวทนาย
อภาวโต อุกฺกฏฺโฐติ วุตฺโต ฯ ปาฏิกงฺขาติ อิจฺฉิตพฺพา ฯ ยกาเรน
วา ภกาเรน วาติ ยการภกาเร โยเชตฺวา โย อกฺโกโส ฯ
กาฏโกฏจิกาย วาติ กาฏนฺติ ปุริสนิมิตฺตํ โกฏจิกาติ อิตฺถี-
นิมิตฺตํ ฯ เอเตหิ วา โย อกฺโกโส เอโส หีโน นาม
อกฺโกโสติ ฯ อิทานิ เตสํ ชาติอาทีนํ ปเภทวเสน อาปตฺตึ
อาโรเปตฺวา ทสฺเสนฺโต อุปสมฺปนฺโน อุปสมฺปนฺนนฺติ อาทิมาห ฯ
ตตฺถ ขขเสตุกาโม วมฺเภตุกาโม มงฺกุกตฺตุกาโมติ อกฺโกสิตุกาโม
ครหิตุกาโม นิตฺเตชํกตฺตุกาโมติ อตฺโถ ฯ หีเนน หีนนฺติ หีเนน
ชาติวจเนน หีนชาติยา ฯ เอเตน อุปาเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ
เวทิตพฺโพ ฯ เอตฺถ จ หีเนน หีนํ วทนฺโต กิญฺจาปิ สจฺจํ
วทติ โอมสิตุกามตาย ปนสฺส วาจาย วาจาย ปาจิตฺติยํ ฯ
อุกฺกฏฺเฐน หีนํ วทนฺโต จ กิญฺจาปิ อลิกํ ภณติ โอมสิตุ-
กามตาย ปน อิมินาว สิกฺขาปเทน ปาจิตฺติยํ อาปชฺชติ
ิน ปุริเมน ฯ โยปิ อติจณฺฑาโลสิ อติพฺราหฺมโณสิ ทุฏฺฐ-
จณฺฑาโลสิ ทุฏฺฐพฺราหฺมโณสีติอาทีนิ วทติ โสปิ อาปตฺติยา
กาเรตพฺโพว ฯ สนฺติ อิเธกจฺเจติ วาเร ปน ปริหริตฺวา
วุตฺตภาเวน ทุกฺกฏํ ฯ เอเสว นโย เย-นูน น-มยนฺติ
วาเรสุปิ ฯ อนุปสมฺปนฺเน ปน จตูสุปิ วาเรสุ ทุกฺกฏเมว ฯ
โจโรสิ คณฺฐิเภทโกสีติ อาทิวจเนหิ ปน อุปสมฺปนฺเนปิ
อนุปสมฺปนฺเนปิ สพฺพวาเรสุ ทุกฺกฏเมว ฯ ทวกมฺยตาย ปน
อุปสมฺปนฺเนปิ อนุปสมฺปนฺเนปิ สพฺพวาเรสุ ทุพฺภาสิตํ ฯ
ทวกมฺยตา นาม เกลิหสาธิปฺปายตา ฯ อิมสฺมึ จ สิกฺขาปเท
ฐเปตฺวา ภิกฺขุํ ภิกฺขุนีอาทโย สพฺพสตฺตา อนุปสมฺปนฺนฏฺฐาเน
ฐิตาติ เวทิตพฺพา ฯ อตฺถปุเรกฺขารสฺสาติ อาทีสุ ปาลิยา อตฺถํ
วณฺณยนฺโต อตฺถปุเรกฺขาโร ฯ ปาลึ วาเจนฺโต ธมฺมปุเรกฺขาโร ฯ
อนุสาสนิยํ ฐตฺวา อิทานิปิ จณฺฑาโลสิ ปาปํ มา อกาสิ
มา ตโมตมปรายโน อโหสีติ อาทินา นเยน กเถนฺโต อนุสาสนี-
ปุเรกฺขาโร นามาติ เวทิตพฺโพ ฯ เสสํ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ติสมุฏฺเฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ
สมุฏฺฐาติ กริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ
วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ ทุพฺภาสิตาปตฺติ ปเนตฺถ
วาจาจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ อกุสลจิตฺตํ
ทฺวิเวทนํ สุขา จ มชฺฌตฺตา จาติ ฯ
โอมสวาทสิกฺขาปทํ ทุติยํ ฯ