อิทานิ ยานิ ตานิ สงฺเขปโต อทิฏฺฐาทีนิ โจทนาวตฺถูนิ
# ๑. วิ. จุลฺ. ๖/๖๓๓/๓๓๕.
วุตฺตานิ เตสํ วเสน วิตฺถารโต อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา ทสฺเสนฺโต
อทิฏฺฐสฺส โหตีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ อทิฏฺฐสฺส โหตีติ อทิฏฺโฐ
อสฺส โหติ ฯ เอเตน โจทเกน อทิฏฺโฐ โหติ โส ปุคฺคโล
ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชฺชนฺโตติ อตฺโถ ฯ เอส นโย อสฺสุตสฺส
โหตีติ อาทีสุปิ ฯ ทิฏฺโฐ มยาติ ทิฏฺโฐสิ มยาติ วุตฺตํ
โหติ ฯ เอส นโย สุโต มยาติ อาทีสุปิ ฯ เสสํ อทิฏฺฐมูลเก
อุตฺตานเมว ฯ ทิฏฺฐมูลเก ปน ตญฺเจ โจเทติ สุโต มยาติ
จ เอวํ วุตฺตานํ สุตาทีนํ อภาเวน อมูลกตฺตํ เวทิตพฺพํ ฯ
สพฺพสฺมึเยว จ อิมสฺมึ โจทกวาเร ยถา อิธาคเตสุ ปาราชิกํ
ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสิ อสฺสมโณสิ อสกฺยปุตฺติโยสีติ (๑) อิเมสุ วจเนสุ
เอเกกสฺส วเสน วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส โหติ เอวํ
อญฺญตฺร อาคเตสุ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม อสุจิสงฺกสฺสรสมาจาโร
ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี
พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโตติ (๒) อิเมสุปิ
วจเนสุ เอเกกสฺส วเสน วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส
โหติเยว ฯ นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา
สงฺฆกมฺมํ วาติ (๓) อิมานิ ปน สุทฺธานิ สีสนฺน เอนฺติ ฯ ทุสฺสีโลสิ
นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วาติ เอวํ ทุสฺสีลาทิปเทสุ ปน
ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสีติ อาทีสุ ปเทสุ จ เยน เกนจิ
# ๑. วิ. มหาวิ. ๑/๕๕๒/๓๗๗ ฯ ๒. องฺ. สตฺตก. ๒๓/๖๙/๑๓๐.
# ๓. วิ. มหาวิ. ๑/๕๕๒/๓๗๗ ฯ
สทฺธึ ฆฏิตาเนว สีสํ เอนฺติ สงฺฆาทิเสสกรานิ โหนฺติ ฯ
มหาปทุมตฺเถโร ปนาห น เกวลํ อิธ ปาลิยํ อนาคตานิ
ทุสฺสีโล ปาปธมฺโมติ อาทิปทาเนว สีสํ เอนฺติ กุณฺโฑสิ
มหาสามเณโรสิ มหาอุปาสโกสิ เชฏฺฐพฺพติโกสิ นิคฺคณฺโฐสิ
อาชีวโกสิ ตาปโสสิ ปริพฺพาชโกสิ ปณฺฑโกสิ เถยฺยสํวาสโกสิ
ติตฺถิยปกฺกนฺตโกสิ ติรจฺฉานคโตสิ มาตุฆาตโกสิ ปิตุฆาตโกสิ
อรหนฺตฆาตโกสิ สงฺฆเภทโกสิ โลหิตุปฺปาทโกสิ ภิกฺขุนีทูสโกสิ
อุภโตพฺยญฺชนโกสีติ อิมานิปิ สีสํ เอนฺติเยวาติ ฯ มหา-
ปทุมตฺเถโรเยว จ ทิฏฺเฐ เวมติโกติ อาทีสุ ยทคฺเคน เวมติโก
ตทคฺเคน โน กปฺเปติ ยทคฺเคน โน กปฺเปติ ตทคฺเคน น
สรติ ยทคฺเคน น สรติ ตทคฺเคน ปมุฏฺโฐ โหตีติ วทติ ฯ
มหาสุมตฺเถโร ปน เอเกกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา จตุนฺนมฺปิ ปาเฏกฺกํ
นยํ ทสฺเสติ ฯ กถํ ฯ ทีฏฺเฐ เวมติโกติ อยํ ตาว ทสฺสเน
วา เวมติโก โหติ ปุคฺคเล วา ตตฺถ ทิฏฺโฐ นุโข มยา
น ทิฏฺโฐติ เอวํ ทสฺสเน เวมติโก โหติ อยํ นุโข มยา
ทิฏฺโฐ อญฺโญติ เอวํ ปุคฺคเล เวมติโก โหติ ฯ เอวํ ทสฺสนํ
วา โน กปฺเปติ ปุคฺคลํ วา ทสฺสนํ วา น สรติ ปุคฺคลํ
วา ทสฺสนํ วา ปมุฏฺโฐ โหติ ปุคฺคลํ วา ฯ เอตฺถ จ
เวมติโกติ วิมติชาโต ฯ โน กปฺเปตีติ น สทฺทหติ ฯ น สรตีติ
อสาริยมาโน น สรติ ฯ ยทา ปน นํ อมุกสฺมึ นาม ภนฺเต
ฐาเน อมุกสฺมึ กาเลติ สาเรนฺติ ตทา สรติ ฯ ปมุฏฺโฐติ
โย เตหิ เตหิ อุปาเยหิ สาริยมาโนปิ น สรติเยวาติ ฯ เอเตน
อุปาเยน โจทาปกวาโรปิ เวทิตพฺโพ ฯ เกวลํ หิ ตตฺถ มยาติ
ปริหีนํ เสสํ โจทกวารสทิสเมว ฯ ตโต ปรํ อาปตฺติเภทญฺจ
อนาปตฺติเภทญฺจ ทสฺเสตุํ อสุทฺเธ สุทฺธทิฏฺฐีติ อาทิกํ จตุกฺกํ
ฐเปตฺวา เอเกกํ ปทํ จตูหิ จตูหิ เภเทหิ นิทฺทิฏฺฐํ ฯ ตํ
สพฺพํ ปาลินเยเนว สกฺกา ชานิตุํ ฯ เกวลํ เหตฺถ อธิปฺปายเภโท
เวทิตพฺโพ ฯ อยํ หิ อธิปฺปาโย นาม จาวนาธิปฺปาโย
อกฺโกสาธิปฺปาโย กมฺมาธิปฺปาโย วุฏฺฐานาธิปฺปาโย อุโปสถปฺ-
ปวารณฏฺฐปนาธิปฺปาโย อนุวิชฺชนาธิปฺปาโย ธมฺมกถาธิปฺ-
ปาโยติ อเนกวิโธ ฯ ตตฺถ ปุริเมสุ จตูสุ อธิปฺปาเยสุ
โอกาสํ อการาเปนฺตสฺส ทุกฺกฏํ โอกาสํ การาเปตฺวาปิ จ
สมฺมุขา อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํเสนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส ฯ
อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํเสนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ อาจาร-
วิปตฺติยา อนุทฺธํเสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ อกฺโกสาธิปฺปาเยน วทนฺตสฺส
ปาจิตฺติยํ ฯ อสมฺมุขา สตฺตหิปิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ วทนฺตสฺส
ทุกฺกฏํ ฯ อสมฺมุขาเยว สตฺตวิธมฺปิ กมฺมํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ
กุรุนฺทิยํ ปน วุฏฺฐานาธิปฺปาเยน ตฺวํ อิมํ นาม อาปตฺตึ
อาปนฺโน ตํ ปฏิกโรหีติ วทนฺตสฺส โอกาสกิจฺจํ นตฺถีติ
วุตฺตํ ฯ สพฺพตฺเถว อุโปสถปฺปวารณํ ฐเปนฺตสฺส โอกาสกมฺมํ
นตฺถิ ฯ ฐปนกฺเขตฺตมฺปน ชานิตพฺพํ ฯ สุณาตุ เม ภนฺเต
สงฺโฆ อชฺชุโปสโถ ปณฺณรโส ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ
อุโปสถํ กเร อิติ เอตสฺมึ หิ เรกาเร อนติกฺกนฺเตเยว ฐเปตุํ
ลพฺภติ ฯ ตโต ปรํ ปน ยกาเร ปตฺเต น ลพฺภติ ฯ เอส
นโย ปวารณาย ฯ อนุวิชฺชกสฺสาปิ โอสเฏ วตฺถุสฺมึ อตฺเถตํ
ตวาติ อนุวิชฺชนาธิปฺปาเยน วทนฺตสฺส โอกาสกมฺมํ นตฺถิ ฯ
ธมฺมกถิกสฺสาปิ ธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา โย อิทญฺจ อิทญฺจ
กโรติ อยํ ภิกฺขุ อสฺสมโณติ อาทินา นเยน อนุทฺทิสฺส ธมฺม
กเถนฺตสฺส โอกาสกมฺมํ นตฺถิ ฯ สเจ ปน อุทฺทิสฺส นิยเมตฺวา
อสุโก จ อสุโก จ อสฺสมโณ อนุปาสโกติ กเถติ ธมฺมาสนโต
โอโรหิตฺวา อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ ยํ ปน ตตฺถ ตตฺถ
อโนกาสํ กาเรตฺวาติ วุตฺตํ ตสฺส โอกาสํ อกาเรตฺวาติ
เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ น หิ โกจิ อโนกาโส นาม
นตฺถิ ยโมกาสํ กาเรตฺวา อาปตฺตึ อาปชฺชติ โอกาสํ ปน
อกาเรตฺวา อาปชฺชตีติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ
สมุฏฺฐานาทีสุ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต วาจาจิตฺตโต
กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ
โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ปฐมทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ ทุติยทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทํ ฯ
ตตฺถ หนฺท มยํ อาวุโส อิมํ ฉกลกํ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ
นาม กโรมาติ เต กิร ปฐมวตฺถุสฺมึ อตฺตโน มโนรถํ สมฺปาเทตุํ
อสกฺโกนฺตา ลทฺธนิคฺคหา วิฆาตปฺปตฺตา อิทานิ ชานิสฺสามาติ
ตาทิสํ วตฺถุํ ปริเยสมานา วิจรนฺติ ฯ อเถกทิวสํ ทิสฺวา ตุฏฺฐา
อญฺญมญฺญํ โอโลเกตฺวา เอวมาหํสุ หนฺท มยํ อาวุโส อิมํ
ฉกลกํ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ นาม กโรมาติ ฯ ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต
นาม อยนฺติ เอวมสฺส นามํ กโรมาติ วุตฺตํ โหติ ฯ เอส
นโย เมตฺติยนฺนาม ภิกฺขุนินฺติ เอตฺถาปิ ฯ เต ภิกฺขู เมตฺติย-
ภุมฺมชเก ภิกฺขู อนุยุญฺชึสูติ เอวํ อนุยุญฺชึสุ อาวุโส กุหึ
ตุมฺเหหิ ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต นาม เมตฺติยาย ภิกฺขุนิยา สทฺธึ
ทิฏฺโฐติ ฯ คิชฺฌกูฏปพฺพตปาเท ฯ กาย เวลาย ฯ ภิกฺขา-
จารคมนเวลาย ฯ อาวุโส ทพฺพ อิเม เอวํ วเทนฺติ ตฺวํ ตทา
กุหินฺติ ฯ เวฬุวเน ภตฺตานิ อุทฺทิสามีติ ฯ ตว ตาย เวลาย
เวฬุวเน อตฺถิภาวํ โก ชานาตีติ ฯ ภิกฺขุสงฺโฆ ภนฺเตติ ฯ
เต สงฺฆํ ปุจฺฉึสุ ชานาถ ตุมฺเห ตาย เวลาย อิมสฺส
เวฬุวเน อตฺถิภาวนฺติ ฯ อาม อาวุโส ชานาม เถโร สมฺมติ-
ลทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย เวฬุวเนเยวาติ ฯ ตโต เมตฺติยภุมฺมชเก
อาหํสุ อาวุโส ตุมฺหากํ กถา น สเมติ กจฺจิ โน เลสํ
อุฑฺเฑตฺวา วเทถาติ ฯ เอวํ เต เตหิ ภิกฺขูหิ อนุยุญฺชิยมานา
อาม อาวุโสติ วตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ
กิมฺปน ตุมฺเห อาวุโส อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ
อญฺญาภาคิยสฺส อธิกรณสฺสาติ เอตฺถ อญฺญภาคสฺส อิทํ
อญฺญภาโค วา อสฺส อตฺถีติ อญฺญภาคิยํ ฯ อธิกรณนฺติ อาธาโร
เวทิตพฺโพ ฯ วตฺถุอธิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ โย หิ โส ทพฺโพ
มลฺลปุตฺโต นามาติ ฉกลโก วุตฺโต โส ยฺวายํ อายสฺมโต
ทพฺพสฺส มลฺลปุตฺตสฺส ภาโค โกฏฺฐาโส ปกฺโข มนุสฺสชาติ
เจว ภิกฺขุภาโว จ ตโต อญฺญสฺส ภาคสฺส โกฏฺฐาสสฺส
ปกฺขสฺส โหติ ติรจฺฉานชาติยา เจว ฉกลกภาวสฺส จ โส
วา อญฺญภาโค อสฺส อตฺถีติ ตสฺมา อญฺญภาคิสงฺขํ ลภติ ฯ
ยสฺมา จ เตสํ อิมํ มยํ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ นาม กโรมาติ
วทนฺตานํ ตสฺส นามกรณสญฺญาย อาธาโร วตฺถุอธิฏฺฐานํ
ตสฺมา อธิกรณนฺติ เวทิตพฺโพ ฯ ตํ หิ สนฺธาย เต ภิกฺขู
อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺสาติ อาหํสุ ฯ น วิวาทาธิกรณาทีสุ
อญฺญตรํ ฯ กสฺมา ฯ อสมฺภวโต ฯ น หิ เต จตุนฺนํ อธิ-
กรณานํ กสฺสจิ อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺส กิญฺจิ เทสํ
เลสมตฺตํ อุปฺปาทยึสุ ฯ น จ จตุนฺนํ อธิกรณานํ เลโส
นาม อตฺถิ ฯ ชาติเลสาทโย หิ ปุคฺคลานํเยว เลสา วุตฺตา
น วิวาทาธิกรณาทีนํ ฯ อิทญฺจ ทพฺโพ มลฺลปุตฺโตติ นามํ
ตสฺส อญฺญภาคิยาธิกรณภาเว ฐิตสฺส ฉกลกสฺส โกจิ เทโส
โหติ เถรํ อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํเสตุํ เลสมตฺโต ฯ เอตฺถ
จ ทิสฺสติ อปทิสฺสติ อสฺส อยนฺติ โวหริยตีติ เทโส ฯ
ชาติอาทีสุ อญฺญตรโกฏฺฐาสสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ อญฺญมฺปิ วตฺถุํ
ลิสฺสติ สิลิสฺสติ โวหารมตฺเตเนว อีสกํ อลฺลิยตีติ เลโส ฯ
ชาติอาทีนญฺเญว อญฺญตรโกฏฺฐาสสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ตโต ปรํ
อุตฺตานตฺถเมว ฯ สิกฺขาปทปฺปญฺญตฺติยมฺปิ อยเมวตฺโถ ฯ

ปทภาชเน ปน ยสฺส อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺส กิญฺจิ
เทสํ เลสมตฺตํ อุปาทาย ปาราชิเกน ธมฺเมน อนุทฺธํเสยฺย
ตํ ยสฺมา อตฺถุปฺปตฺติวเสเนว อาวิภูตํ ตสฺมา ปทภาชเน ตํ
น วิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ยานิ ปน อธิกรณนฺติ วจน-
สามญฺญโต อตฺถุทฺธารวเสน จ วุตฺตานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ
เตสํ อญฺญภาคิยตา จ ตพฺภาคิยตา จ ยสฺมา อปากฏา
ชานิตพฺพา จ วินยธเรหิ ตสฺมา วจนสามญฺญโต ลทฺธํ
อธิกรณํ นิสฺสาย ตํ อาวิกโรนฺโต อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺสาติ
อาปตฺตญฺญภาคิยํ วา โหติ อธิกรณญฺญภาคิยํ วาติ อาทิมาห ฯ
ยา จ สา อวสาเน อาปตฺตญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺส
วเสเนว โจทนา วุตฺตา ตมฺปิ ทสฺเสตุํ อยํ สพฺพาธิกรณานํ
ตพฺภาคิยอญฺญภาคิยตา สมาหฏาติ เวทิตพฺพา ฯ ตตฺถ จ
อาปตฺตญฺญภาคิยํ วาติ ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา กถญฺจ อาปตฺติ
อาปตฺติยา อญฺญภาคิยา โหตีติ นิทฺเทเส อารพฺภิตพฺเพ ยสฺมา
อาปตฺตาธิกรณสฺส ตพฺภาคิยวิจารณาเยว อยมตฺโถ อาคมิสฺสติ
ตสฺมา เอวํ อนารภิตฺวา กถญฺจ อธิกรณํ อธิกรณสฺส
อญฺญภาคิยนฺติ ปจฺฉิมํ ปทํเยว คเหตฺวา นิทฺเทโส อารทฺโธติ
เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ อญฺญภาคิยวาโร อุตฺตานตฺโถเยว ฯ เอกเมกํ
หิ อธิกรณํ อิตเรสํ ติณฺณํ อญฺญภาคิยํ อญฺญปกฺขิยํ
อญฺญโกฏฺฐาสิยํ โหติ วตฺถุวิสภาคตฺตา ฯ ตพฺภาคิยวาเร ปน
วิวาทาธิกรณํ วิวาทาธิกรณสฺส ตพฺภาคิยํ ตํปกฺขิยํ ตํโกฏฺฐาสิยํ
วตฺถุสภาคตฺตา ฯ ตถา อนุวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณสฺส ฯ
กถํ ฯ พุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย หิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ
นิสฺสาย อุปฺปนฺนวิวาโท จ อิทานิ อุปฺปชฺชนกวิวาโท จ
วตฺถุสภาคตาย เอกํ วิวาทาธิกรณเมว โหติ ตถา พุทฺธ-
กาลโต ปฏฺฐาย จตสฺโส วิปตฺติโย นิสฺสาย อุปฺปนฺนอนุวาโท
จ อิทานิ อุปฺปชฺชนกอนุวาโท จ วตฺถุสภาคตาย เอกํ
อนุวาทาธิกรณเมว โหติ ฯ ยสฺมา ปน อาปตฺตาธิกรณํ
อาปตฺตาธิกรณสฺส สภาควิสภาควตฺถุโต สภาวสริกฺขโต จ
เอกํเสน ตพฺภาคิยํ น โหติ ตสฺมา อาปตฺตาธิกรณํ อาปตฺตาธิ-
กรณสฺส สิยา ตพฺภาคิยํ สิยา อญฺญภาคิยนฺติ วุตฺตํ ฯ
ตตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย อญฺญภาคิยสฺส ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา
อิธาปิ อญฺญภาคิยเมว ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐํ ฯ ตตฺถ อญฺญภาคิยตฺตญฺจ
ปรโต ตพฺภาคิยตฺตญฺจ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ
กิจฺจาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณสฺส ตพฺภาคิยนฺติ เอตฺถ
ปน พุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาริ สงฺฆกมฺมานิ นิสฺสาย
อุปฺปนฺนอธิกรณญฺจ อิทานิ จตฺตาริ สงฺฆกมฺมานิ นิสฺสาย
อุปฺปชฺชนกอธิกรณญฺจ สภาคตาย สริกฺขตาย จ เอกํ กิจฺจาธิ-
กรณเมว โหติ ฯ กึ ปน สงฺฆกมฺมานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนอธิกรณํ
กิจฺจาธิกรณํ อุทาหุ สงฺฆกมฺมานเมว ตํ อธิวจนนฺติ ฯ
สงฺฆกมฺมานเมเวตํ อธิวจนํ ฯ เอวํ สนฺเตปิ สงฺฆกมฺมนฺนาม
อิทญฺจีทญฺจ เอวํ อิติ ยํ กมฺมลกฺขณํ มนสิกโรติ ตํ นิสฺสาย
อุปฺปชฺชนโต ปุริมํ ปุริมํ สงฺฆกมฺมํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโต
จ สงฺฆกมฺมานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ อธิกรณํ กิจฺจาธิกรณนฺติ
วุตฺตํ ฯ กิญฺจิ เทสํ เลสมตฺตํ อุปาทายาติ เอตฺถ ปน ยสฺมา
เทโสติ วา เลสมตฺโตติ วา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว พฺยญฺชนโต
นานํ อตฺถโต เอกํ ตสฺมา เลโสติ ทส เลสา ชาติเลโส
นามเลโสติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ชาติเยว ชาติเลโส ฯ เอส นโย
เสเสสุ ฯ

อิทานิ ตเมว เลสํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ยถา ตํ
อุปาทาย อนุทฺธํสนา โหติ ตถา สวตฺถุกํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต
ชาติเลโส นาม ขตฺติโย ทิฏฺโฐ โหตีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ
ขตฺติโย ทิฏฺโฐ โหตีติ อญฺโญ โกจิ ขตฺติยชาติโย อิมินา
โจทเกน ทิฏฺโฐ โหติ ฯ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชฺชนฺโตติ
เมถุนธมฺมาทีสุ อญฺญตรํ อาปชฺชนฺโต ฯ อญฺญํ ขตฺติยํ ปสฺสิตฺวา
โจเทตีติ อถ โส อญฺญํ อตฺตโน เวรึ ขตฺติยชาติยํ ภิกฺขุํ
ปสฺสิตฺวา ตํ ขตฺติยชาติเลสํ คเหตฺวา เอวํ โจเทติ ขตฺติโย
มยา ทิฏฺโฐ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปชฺชนฺโต ตฺวํ ขตฺติโย
ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสิ ฯ อถวา ตฺวํ โส ขตฺติโย
น อญฺโญ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสิ อสฺสมโณสิ อสกฺย-
ปุตฺติโยสิ นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา
สงฺฆกมฺมํ วาติ อาปตฺติ วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสสสฺส ฯ
เอตฺถ จ เตสํ ขตฺติยานํ อญฺญมญฺญํ อสทิสสฺส ตสฺส ตสฺส
ทีฆาทิโน วา ทิฏฺฐาทิโน วา วเสน อญฺญภาคิยตา ขตฺติย-
ชาติปฺปญฺญตฺติยา อาธารวเสน อธิกรณตา จ เวทิตพฺพา ฯ
เอเตเนว อุปาเยน สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา ฯ ปตฺตเลส-
นิทฺเทเส ฯ สาฏกปตฺโตติ โลหปตฺตสทิโส สุสณฺฐาโน สุจฺฉวิ
สินิทฺโธ ภมรวณฺโณ มตฺติกาปตฺโต วุจฺจติ ฯ สุมฺภกปตฺโตติ
ปกติมตฺติกาปตฺโต ฯ ยสฺมา ปน อาปตฺติเลสสฺส เอกปเทเนว
สงฺเขปโต นิทฺเทโส วุตฺโต ตสฺมา วิตฺถารโต ตํปิ ทสฺเสตุํ
ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสํ อชฺฌาปชฺชนโต ทิฏฺโฐ โหตีติ อาทิ วุตฺตํ ฯ
กสฺมา ปนสฺส ตตฺเถว นิทฺเทสํ อวตฺวา อิธ วิสุํ วุตฺโตติ ฯ
เลสนิทฺเทเส หิ อสภาคตฺตา ฯ เลสนิทฺเทสา หิ อญฺญํ ทิสฺวา
อญฺญสฺส โจทนาวเสน วุตฺตา ฯ อยํ ปน เอกเมว อญฺญํ
อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตํ ทิสฺวา อญฺญาย อาปตฺติยา โจทนาวเสน
วุตฺโต ฯ ยทิ เอวํ กถํ อญฺญภาคิยํ อธิกรณํ โหตีติ ฯ
อาปตฺติยา ฯ เตเนตํ วุตฺตํ เอวมฺปิ อาปตฺตญฺญภาคิยญฺจ โหติ
เลโส จ อุปาทินฺโนติ ฯ ยํ หิ โส สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน ตํ
ปาราชิกสฺส อญฺญภาคิยํ อธิกรณํ ฯ ตสฺส ปน อญฺญภาคิยสฺส
อธิกรณสฺส เลโส นาม โย โส สพฺพขตฺติยานํ สาธารโณ
ขตฺติยภาโว วิย สพฺพาปตฺตีนํ สาธารโณ อาปตฺติภาโว ฯ
เอเตน อุปาเยน เสสาปตฺติมูลกา นยา โจทาปกวาโร จ
เวทิตพฺโพ ฯ อนาปตฺติ ตถาสญฺญี โจเทติ วา โจทาเปติ วาติ
ปาราชิกํเยว อยํ อาปนฺโนติ โย เอวํ ตถาสญฺญี โจเทติ วา
โจทาเปติ วา ตสฺส อนาปตฺติ ฯ เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมว ฯ
สมุฏฺฐานาทีนิปิ ปฐมทุฏฺฐโทสสทิสาเนวาติ ฯ
ทุติยทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ สงฺฆเภทสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ
อถโข เทวทตฺโตติอาทีสุ โย จ เทวทตฺโต ยถา จ ปพฺพชิโต
เยน จ การเณน โกกาลิกาทโย อุปสงฺกมิตฺวา เอถ มยํ
อาวุโส สมณสฺส โคตมสฺส สงฺฆเภทํ กริสฺสาม จกฺกเภทนฺติ (๑)
อาห ฯ ตํ สพฺพํ สงฺฆเภทกฺขนฺธเก อาคตเมว ฯ ปญฺจวตฺถุ-
ยาจนา ปน กิญฺจาปิ ตตฺเถว อาคมิสฺสติ อถโข อิธาปิ
อาคตตฺตา ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วตฺวาว คมิสฺสาม ฯ สาธุ
ภนฺเตติ อายาจนา สาธุ ฯ ภิกฺขู ยาวชีวํ อารญฺญิกา อสฺสูติ
อารญฺญิกธุตงฺคํ สมาทาย สพฺเพ ภิกฺขู ยาว ชีวนฺติ ตาว
อารญฺญิกา โหนฺตุ อรญฺเญเยว วสนฺตุ ฯ โย คามนฺตํ
โอสเรยฺย วชฺชํ นํ ผุเสยฺยาติ โย เอกภิกฺขุปิ อรญฺญํ ปหาย
# ๑. วิ. จุลฺ. ๗/๓๘๓/๑๙๑ ฯ
นิวาสนตฺถาย คามนฺตํ โอสเรยฺย วชฺชํ นํ ผุเสยฺย นํ ภิกฺขุํ
โทโส ผุสตุ อาปตฺติยา นํ ภควา กาเรตูติ อธิปฺปาเยน
วทติ ฯ เอส นโย เสสวตฺถูสุปิ ฯ ชนํ สญฺญาเปสฺสามาติ ชนํ
อมฺหากํ อปฺปิจฺฉตาทิภาวํ ชานาเปสฺสาม ฯ อถวา ปริโตเสยฺยาม
ปสาเทสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ ฯ อิมานิ ปน ปญฺจ วตฺถูนิ
ยาจโต เทวทตฺตสฺส วจนํ สุตฺวาว อญฺญาสิ ภควา
สงฺฆเภทตฺถิโก หุตฺวา อยํ ยาจตีติ ฯ ยสฺมา ปน ตานิ
อนุชานิยมานานิ พหูนํ กุลปุตฺตานํ มคฺคนฺตรายาย สํวตฺตนฺติ
ตสฺมา ภควา อลํ เทวทตฺตาติ (๑) ปฏิกฺขิปิตฺวา โย อิจฺฉติ
อารญฺญโก โหตูติอาทิมาห (๑)ฯ

เอตฺถ ปน ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา กุลปุตฺเตน อตฺตโน
ปฏิรูปํ เวทิตพฺพํ ฯ อยํ เหตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย เอโก
ภิกฺขุ มหชฺฌาสโย โหติ มหุสฺสาโห สกฺโกติ คามนฺตเสนาสนํ
ปฏิกฺขิปิตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโต ทุกฺขสฺสนฺตํ กาตุํ ฯ เอโก ทุพฺพโล
โหติ อปฺปตฺถาโม อรญฺเญ น สกฺโกติ คามนฺเตเยว สกฺโกติ ฯ
เอโก มหพฺพโล สมปฺปวตฺตธาตุโก อธิวาสนกฺขนฺติสมฺปนฺโน
อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ สมจิตฺโต อรญฺเญปิ คามนฺเตปิ สกฺโกติเยว ฯ
เอโก เนว คามนฺเต น อรญฺเญ สกฺโกติ ปทปรโม โหติ ฯ
ตตฺร ยฺวายํ มหชฺฌาสโย โหติ มหุสฺสาโห สกฺโกติ คามนฺต-
# ๑. วิ. จุลฺ. ๗/๓๘๔/๑๙๓ ฯ
เสนาสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโต ทุกฺขสฺสนตํ กาตุํ
โส อรญฺเญเยว วสตุ อิทมสฺส ปฏิรูปํ ฯ สทฺธิวิหาริกาทโยปิสฺส
อนุสิกฺขมานา อรญฺเญ วิหาตพฺพเมว มญฺญิสฺสนฺติ ฯ โย ปน
ทุพฺพโล โหติ อปฺปตฺถาโม คามนฺเตเยว สกฺโกติ ทุกฺขสฺสนฺตํ
กาตุํ น อรญฺเญ โส คามนฺเตเยว วสตุ ฯ ยฺวายํ มหพฺพโล
สมปฺปวตฺตธาตุโก อธิวาสนกฺขนฺติสมฺปนฺโน อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ
สมจิตฺโต อรญฺเญปิ คามนฺเตปิ สกฺโกติเยว อยมฺปิ
คามนฺตเสนาสนํ ปหาย อรญฺเญ วิหรตุ อิทมสฺส ปฏิรูปํ ฯ
สทฺธิวิหาริกาทโยปิสฺส อนุสิกฺขมานา อรญฺเญ วิหาตพฺพ
ํ มญฺญิสฺสนฺติ ฯ โย ปนายํ เนว คามนฺเต น อรญฺเญ
สกฺโกติ ปทปรโม โหติ อยมฺปิ อรญฺเญเยว วสตุ ฯ อยํ
หิสฺส ธุตงฺคเสวนา กมฺมฏฺฐานภาวนา จ อายตึ มคฺคผลานํ
อุปนิสฺสโย ภวิสฺสติ ฯ สทฺธิวิหาริกาทโยปิสฺส อนุสิกฺขมานา
อรญฺเญ วิหาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ ฯ เอวํ ยฺวายํ ทุพฺพโล โหติ
อปฺปตฺถาโม คามนฺเตเยว วิหรนฺโต สกฺโกติ ทุกฺขสฺสนฺตํ กาตุํ
น อรญฺเญ อิมํ ปุคฺคลํ สนฺธาย ภควา โย อิจฺฉติ
คามนฺเต วิหรตูติ อาห ฯ อิมินา จ ปุคฺคเลน อญฺเญสมฺปิ
ทฺวารํ ทินฺนํ ฯ ยทิ ปน ภควา เทวทตฺตสฺส วาทํ สมฺปฏิจฺเฉยฺย
ยฺวายํ ปุคฺคโล ปกติยา ทุพฺพโล โหติ อปฺปตฺถาโม โยปิ
ทหรกาเล อรญฺญวาสํ อภิสมฺภุณิตฺวา ชิณฺณกาเล วา
วาตปิตฺตาทีหิ สมุปฺปนฺนธาตุกฺโขภกาเล วา นาภิสมฺภุณาติ
คามนฺเตเยว ปน วิหรนฺโต สกฺโกติ ทุกฺขสฺสนฺตํ กาตุํ เตสํ
อริยมคฺคูปจฺเฉโท ภเวยฺย อรหตฺตผลาธิคโม น ภเวยฺย อุทฺธมฺมํ
อุพฺพินยํ วิโลมํ อนิยฺยานิกํ สตฺถุสาสนํ ภเวยฺย สตฺถา จ
เตสํ อสพฺพญฺญู อสฺส สกวาทํ ฉฑฺเฑตฺวา เทวทตฺตสฺส
วาเท ปติฏฺฐิโตติ คารยฺโห จ ภเวยฺย ฯ ตสฺมา ภควา
เอวรูเป ปุคฺคเล สงฺคณฺหนฺโต เทวทตฺตสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิ ฯ
เอเตเนว อุปาเยน ปิณฺฑปาติกวตฺถุสฺมิมฺปิ ปํสุกูลิกวตฺถุสฺมิมฺปิ
อฏฺฐมาเส รุกฺขมูลิกวตฺถุสฺมิมฺปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ จตฺตาโร
ปน มาเส รุกฺขมูลเสนาสนํ ปฏิกฺขิตฺตเมว ฯ

มจฺฉมํสวตถุสฺมึ ติโกฏิปริสุทฺธนฺติ ตีหิ โกฏีหิ ปริสุทฺธํ
ทิฏฺฐาทีหิ อปริสุทฺธีหิ วิรหิตนฺติ อตฺโถ ฯ เตเนวาห อทิฏฺฐํ
อสฺสุตํ อปริสงฺกิตนฺติ ฯ ตตฺถ อทิฏฺฐนฺนาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย
มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คยฺหมานํ อทิฏฺฐํ ฯ อสฺสุตนฺนาม ภิกฺขูนํ
อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คหิตนฺติ อสฺสุตํ ฯ อปริสงฺกิตํ ปน
ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ สุตปริสงฺกิตํ ตทุภยวินิมุตฺตปริสงฺกิตญฺจ ญตฺวา
ตพฺพิปกฺขโต ชานิตพฺพํ ฯ กถํ ฯ อิธ ภิกฺขู ปสฺสนฺติ มนุสฺเส
ชาลวาคุราทิหตฺเถ คามโต วา นิกฺขมนฺเต อรญฺเญ วา
วิจรนฺเต ฯ ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ
สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ ฯ เต เตน ทิฏเฐน ปริสงฺกนฺติ
ภิกขูนํ นุโข อตฺถาย กตนฺติ ฯ อิทํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตนฺนาม ฯ
เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ ฯ ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ ตํ วฏฺฏติ ฯ สเจ
ปน เต มนุสฺสา กสฺมา ภนฺเต น คณฺหาถาติ ปุจฺฉิตฺวา
ตมตฺถํ สุตฺวา นยิทํ ภนฺเต ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ อมฺเหหิ
อตฺตโน อตฺถาย วา ราชายุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตนฺติ
วทนฺติ กปฺปติ ฯ นเหว โข ภิกฺขู ปสฺสนฺติ อปิจ สุณนฺติ
มนุสฺสา กิร ชาลวาคุราทิหตฺถา คามโต วา นิกฺขมนฺติ
อรญฺเญ วา วิจรนฺตีติ ฯ ทุติยทิวเส จ เตสํ ตํ คามํ
ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ ฯ เต
เตน สุเตน ปริสงฺกนฺติ ภิกฺขูนํ นุโข อตฺถาย กตนฺติ ฯ
อิทํ สุตปริสงฺกิตนฺนาม ฯ เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ ฯ ยํ เอวํ
อปริสงฺกิตํ ตํ วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน เต มนุสฺสา กสฺมา
ภนฺเต น คณฺหาถาติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา นยิทํ
ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา
ราชายุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตนฺติ วทนฺติ กปฺปติ ฯ นเหว
โข ปน ปสฺสนฺติ น สุณนฺติ อปิจ เตสํ ตํ คามํ
ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ ปตฺตํ คเหตฺวา สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ
อภิสงฺขริตฺวา อภิหรนฺติ ฯ เต ปริสงฺกนฺติ ภิกฺขูนํ นุ โข
อตฺถาย กตนฺติ ฯ อิทํ ตทุภยวินิมุตฺตปริสงฺกิตนฺนาม ฯ เอตมฺปิ
คเหตุํ น วฏฺฏติ ฯ ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ ตํ วฏฺฏติ ฯ สเจ
ปน เต มนุสฺสา กสฺมา ภนฺเต น คณฺหาถาติ ปุจฺฉิตฺวา
ตมตฺถํ สุตฺวา นยิทํ ภนฺเต ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ อมฺเหหิ
อตฺตโน อตฺถาย วา ราชายุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตํ ปวตฺตมํสํ
วา กปฺปิยเมว ลภิตฺวา ภิกฺขูนํ อตฺถาย สมฺปาทิตนฺติ วทนฺติ
กปฺปติ ฯ มตานํ เปตกิจฺจตฺถาย มงฺคลาทีนํ วา อตฺถาย กเตปิ
เอเสว นโย ฯ ยํ ยํ หิ ภิกฺขูนํเยว อตฺถาย อกตํ ยตฺถ
จ นิพฺเพมติโก โหติ ตํ สพฺพํ กปฺปติ ฯ สเจ ปน เอกสฺมึ
วิหาเร ภิกฺขูนํ อุทฺทิสฺส กตํ โหติ เต จ อตฺตโน อตฺถาย
กตภาวํ น ชานนฺติ อญฺเญ ชานนฺติ เย ชานนฺติ เตสํ
น วฏฺฏติ ฯ อญฺเญ น ชานนฺติ เตเยว ชานนฺติ เตสํเยว
น วฏฺฏติ อญฺเญสํ วฏฺฏติ ฯ เตปิ อมฺหากํ อตฺถาย กตนฺติ
ชานนฺติ อญฺเญปิ เอเตสํ อตฺถาย กตนฺติ ชานนฺติ สพฺเพสํปิ
น วฏฺฏติ ฯ สพฺเพ น ชานนฺติ สพฺเพสํ วฏฺฏติ ฯ ปญฺจสุปิ
สหธมฺมิเกสุ ยสฺส วา ตสฺส วา อตฺถาย อุทฺทิสฺส กตํ
สพฺเพสํ น กปฺปติ ฯ สเจ ปน โกจิ เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส
ปาณํ วธิตฺวา ตสฺส ปตฺตํ ปูเรตวา เทติ โส จ อตฺตโน
อตฺถาย กตภาวํ ชานํเยว คเหตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน เทติ
โส ตสฺส สทฺธาย ปริภุญฺชติ กสฺส อาปตฺตีติ ฯ ทฺวินฺนํปิ
อนาปตฺติ ฯ ยํ หิ อุทฺทิสฺส กตํ ตสฺส อภุตฺตตาย อนาปตฺติ
อิตรสฺส อชานนตาย จ ฯ กปฺปิยมํสสฺส หิ ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติ
นตฺถิ ฯ อุทฺทิสฺส กตญฺจ อชานิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส ปจฺฉา
ญตฺวา อาปตฺติเทสนากิจฺจํ นาม นตฺถิ ฯ อกปฺปิยมํสํ ปน
อชานิตฺวา ภุตฺเตน ปจฺฉา ญตฺวาปิ อาปตฺติ เทเสตพฺพา ฯ
อุทฺทิสฺส กตํ หิ ญตฺวา ภุญฺชโต จ อาปตฺติ ฯ อกปฺปิยมํสํ
อชานิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺสาปิ อาปตฺติเยว ฯ ตสฺมา อาปตฺติภีรุเกน
รูปํ สลฺลกฺเขนฺเตนาปิ ปุจฺฉิตฺวาว มํสํ ปฏิคฺคเหตพฺพํ ฯ
ปริโภคกาเล ปุจฺฉิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสามีติ คเหตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ว
ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ กสฺมา ฯ ทุวิญฺเญยฺยตฺตา ฯ อจฺฉมํสํ หิ
สูกรมํสสทิสํ โหติ ฯ ทีปิมํสาทีนิ มิคมํสาทิสทิสานิ ฯ ตสฺมา
ปุจฺฉิตฺวา คหณเมว วตฺตนฺติ วทนฺติ ฯ

หฏฺโฐ อุทคฺโคติ ตุฏฺโฐ เจว อุนฺนตกายจิตฺโต จ
หุตฺวา ฯ โส กิร ภควา อิมานิ ปญฺจ วตฺถูนิ น
อนุชานาติ อิทานิ สกฺกิสฺสามิ สงฺฆเภทํ กาตุนฺติ โกกาลิกสฺส
อิงฺคิตาการํ ทสฺเสตฺวา ยถา วิสํ วา ขาทิตฺวา รชฺชุยา
วา อุพฺพนฺธิตฺวา สตฺถํ วา อาหริตฺวา มริตุกาโม ปุริโส
วิสาทีสุ อญฺญตรํ ลภิตฺวา ตปฺปจฺจยา อาสนฺนมฺปิ มรณทุกฺขํ
อชานนฺโต หฏฺโฐ อุทคฺโค โหติ เอวเมว สงฺฆเภทปจฺจยา
อาสนฺนมฺปิ อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ปฏิสํเวทนียํ ทุกฺขํ อชานนฺโต
ลทฺโธ ทานิ เม สงฺฆเภทสฺส อุปาโยติ หฏฺโฐ อุทคฺโค สปริโส
อุฏฺฐายาสนา เตเนว หฏฺฐภาเวน ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา
ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ ฯ เต มยํ อิเมหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ
สมาทาย วตฺตามาติ เอตฺถ ปน อิมานิ ปญฺจ วตฺถูนีติ วตฺตพฺเพปิ
เต มยํ อิเมหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ ชนํ สญฺญาเปสฺสามาติ
อภิณฺหวิตกฺกวเสน วิภตฺติวิปลฺลาสํ อสลฺลกฺเขตฺวา อภิณฺหปริ-
วิตกฺกานุรูปเมว เต มยํ อิเมหิ ปญฺจหิ วตฺถูหีติ อาห
ยถาตํ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ฯ ธุตา สลฺเลขวุตฺติโนติ ยา ปฏิปทา
กิเลเส ธุนาติ ตาย สมนนาคตตฺตา ธุตา ฯ ยา จ กิเลเส
สลฺเลขติ สา เอเตสํ วุตฺตีติ สลฺเลขวุตฺติโน ฯ พาหุลฺลิโกติ
จีวราทีนํ ปจฺจยานํ พหุลภาโว พาหุลฺลํ ฯ พาหุลฺลมสฺส อตฺถิ
ตสฺมึ วา พาหุลฺเล นิยุตฺโต ฐิโตติ พาหุลฺลิโก ฯ พาหุลฺลาย
เจเตตีติ พาหุลฺลตฺถาย เจเตติ กปฺเปติ ปกปฺเปติ ฯ กถนฺนาม
มยฺหญฺจ สาวกานญฺจ เม จีวราทิพหุลภาโว ภเวยฺยาติ เอวํ
อุสฺสุกฺกมาปนฺโนติ อธิปฺปาโย ฯ จกฺกเภทายาติ อาณาเภทาย ฯ

ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ ขนฺธเก วุตฺตนเยน อลํ เทวทตฺต มา
เต รุจิ สงฺฆเภโท ครุโก โข เทวทตฺต สงฺฆเภโท โย
โข เทวทตฺต สมคฺคํ สงฺฆํ ภินฺทติ กปฺปฏฺฐิยํ (๑) กิพฺพิสํ ปสวติ
กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจติ โย จ โข เทวทตฺต ภินฺนํ สงฺฆํ
สมคฺคํ กโรติ พฺรหฺมปุญฺญํ ปสวติ กปฺปํ สคฺคมฺห โมทตีติ (๒)
เอวมาทิก อเนกปฺปการํ เทวทตฺตสฺส จ ภิกฺขูนญฺจ ตทนุจฺฉวิกํ
# ๑. สฺยา. กปฺปฏฺฐิติกํ ฯ ๒. วิ. จุลฺ. ๗/๓๘๖/๑๙๔ ฯ
ตทนุโลมิกํ ธมฺมีกถํ กตฺวา ฯ
สมคฺคสฺสาติ สหิตสฺส จิตฺเตน จ สรีเรน จ อวิยุตฺตสฺสาติ
อตฺโถ ฯ ปทภาชเนปิ หิ อยเมว อตฺโถ ทสฺสิโต ฯ สมาน-
สํวาสโกติ หิ วทตา จิตฺเตน อวิโยโค ทสฺสิโต โหติ ฯ
สมานสีมายํ ฐิโตติ วทตา สรีเรน ฯ กถํ ฯ สมานสํวาสโก
หิ ลทฺธินา นานาสํวาสเกน วา กมฺมุนา นานาสํวาสเกน
วา วิรหิโต สมจิตฺตตาย จิตฺเตน อวิยุตฺโต โหติ สมานสีมายํ
ฐิโต กายสามคฺคีทานโต สรีเรน อวิยุตฺโต ฯ เภทนสํวตฺตนิกํ
วา อธิกรณนฺติ เภทนสุํ สงฺเฆเภทสฺส อตฺถาย สํวตฺตนิกํ
การณํ ฯ อิมสฺมึ หิ โอกาเส กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิ-
กรณนฺติอาทีสุ (๑) วิย การณํ อธิกรณนฺติ อธิปฺเปตํ ฯ ตญฺจ
ยสฺมา อฏฺฐารสวิธํ โหติ ตสฺมา ปทภาชเน อฏฺฐารส
เภทกรวตฺถูนีติ วุตฺตํ ฯ ตานิ ปน อิธูปาลิ ภิกฺขุ อธมฺมํ
ธมฺโมติ (๒)ทีเปตีติอาทินา นเยน ขนฺธเก อาคตานิ ฯ ตสฺมา
ตตฺเถว เนสํ อตฺถํ วณฺณยิสฺสาม ฯ โยปิ จายํ อิมานิ
วตฺถูนิ นิสฺสาย อปเรหิปิ กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหาเรน
อนุสฺสาวนาย สลากคฺคาเหนาติ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺฆเภโท
โหติ ตมฺปิ อาคตฏฺฐาเนเยว ปกาสยิสฺสาม ฯ สงฺเขปโต ปน
เภทนสํวตฺตนิกํ วา อธิกรณํ สมาทายาติ เอตฺถ สงฺฆเภทสฺส
# ๑. สํ. ส. ๑๕/๓๔๔/๑๐๘ฯ ๒. วิ. ปริ. ๘/๑๒๑๕/๔๙๘.
อตฺถาย สํวตฺตนิกํ สงฺฆเภทนิปฺผตฺติสมตฺถํ การณํ คเหตฺวาติ
เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ปคฺคยฺหาติ ปคฺคหิตํ อพฺภุสฺสิตํ ปากฏํ
กตฺวา ฯ ติฏฺเฐยฺยาติ ยถาสมาทินฺนํ ยถาปคฺคหิตเมว กตฺวา
อจฺเฉยฺย ฯ ยสฺมา ปน เอวํ ปคฺคยฺหตา ติฏฺฐตา จ ตํ
ทีปิตญฺเจว อปฏินิสฺสฏฺฐญฺจ โหติ ตสฺมา ปทภาชเน ทีเปยฺยาติ
จ น ปฏินิสฺสชฺเชยฺยาติ จ วุตฺตํ ฯ ภิกฺขูหิ เอวมสฺส วจนีโยติ
อญฺเญหิ ลชฺชีหิ ภิกฺขูหิ เอวํ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย ฯ
ปทภาชเน จสฺส เย ปสฺสนฺตีติ เย สมฺมุขา ปคฺคยฺห
ติฏฺฐนฺตํ ปสฺสนฺติ ฯ เย สุณนฺตีติ เยปิ อสุกสฺมึ นาม วิหาเร
ภิกฺขู เภทนสํวตฺตนิกํ อธิกรณํ สมาทาย ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺตีติ
สุณนฺติ ฯ สเมตายสฺมา สงฺเฆนาติ อายสฺมา สงฺเฆน สทฺธึ
สเมตุ สมาคจฺฉตุ เอกลทฺธิโก โหตูติ อตฺโถ ฯ กึการณา ฯ
สมคฺโค หิ สงฺโฆ สมฺโมทมาโน อวิวทมาโน เอกุทฺเทโส
ผาสุวิหรตีติ ฯ ตตฺถ สมฺโมทมาโนติ อญฺญมญฺญสมฺปตฺติยา สุฏฺฐุ
โมทมาโน ฯ อวิวทมาโนติ อยํ ธมฺโม นายํ ธมฺโมติ เอวํ น
วิวทมาโน ฯ เอโก อุทฺเทโส อสฺสาติ เอกุทฺเทโส ฯ เอกโต
ปวตฺตปาฏิโมกฺขุทฺเทโส น วิสุนฺติ อตฺโถ ฯ ผาสุวิหรตีติ สุขํ
วิหรติ ฯ อิจฺเจตํ กุสลนฺติ เอตํ ปฏินิสฺสชฺชนํ กุสลํ เขมํ
โสตฺถิภาโว ตสฺส ภิกฺขุโน ฯ โน เจ ปฏินิสฺสชฺชติ อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺตสฺส อปฏินิสฺสชฺชโต ทุกฺกฏํ ฯ สุตฺวา
น วทนฺติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เย สุตฺวา น วทนฺติ เตสมฺปิ
ทุกฺกฏํ ฯ กึวทูเร สุตฺวา อวทนฺตานํ ทุกฺกฏํ ฯ เอกวิหาเร
ตาว วตฺตพฺพํ นตฺถิ ฯ อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ สมนฺตา
อฑฺฒโยชเน ภิกฺขูนํ ภาโร ฯ ทูตํ วา ปณฺณํ วา เปเสตฺวา
วทโตปิ อาปตฺติโมกฺโข นตฺถิ ฯ สยเมว คนฺตฺวา ครุโก
อาวุโส สงฺฆเภโท มา สงฺฆเภทาย ปรกฺกมีติ วาเรตพฺโพ ฯ
ปโหนฺเตน ปน ทูรมฺปิ คนฺตพฺพํ ฯ อคิลานานํ หิ ทูเรปิ
ภาโรเยว ฯ อิทานิ เอวญฺจ โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ วุจฺจมาโนติอาทีสุ
อตฺถมตฺตเมว ทสฺเสตุํโส ภิกฺขุ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา
วตฺตพฺโพติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวาติ สเจ
ปุริมนเยน วุจฺจมาโน น ปฏินิสฺสชฺชติ หตฺเถสุ จ ปาเทส
ุ จ คเหตฺวาปิ สงฺฆมชฺฌํ อากฑฺฒิตฺวา ปุนปิ มา อายสฺมาติ-
อาทินา นเยน ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺโพ ฯ ยาวตติยํ สมนุภาสิตพฺโพติ
ยาวตติยํ สมนุภาสนํ ตาว สมนุภาสิตพฺโพ ฯ ตีหิ สมนุภาสน-
กมฺมวาจาหิ กมฺมํ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ปทภาชเน
ปนสฺส อตฺถเมว คเหตฺวา สมนุภาสนวิธึ ทสฺเสตุํ โส ภิกฺขุ
สมนุภาสิตพฺโพ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว สมนุภาสิตพฺโพติอาทิ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ญตฺติยา ทุกฺกฏํ ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา
ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ยํ ญตฺติปริโยสาเน ทุกฺกฏํ อาปนฺโน เย
จ ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจเย ตา ติสฺโสปิ อาปตฺติโย
ยสฺส นกฺขมติ โส ภาเสยฺยาติ เอวํ ยการปฺปตฺตมตฺตาย
ตติยกมฺมวาจาย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ สงฺฆาทิเสเสเยว ติฏฺฐติ ฯ
กึ อาปนฺนา อาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ อนาปนฺนาติ ฯ
มหาสุมตฺเถโร ตาว วทติ โย อวสาเน นํ ปฏินิสฺสชฺชติ
โส ตา อาปตฺติโย น อาปชฺชติ ตสฺมา อนาปนฺนา
ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปน ลิงฺคปริวตฺเตน
อสาธารณาปตฺติโย วิย อาปนฺนา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ อนาปนฺนานํ
กึ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ อาห ฯ

ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญีติ
ตญฺเจ สมนุภาสนกมฺมํ ธมฺมกมฺมํ โหติ ตสฺมึ ธมฺมกมฺมสญฺญีติ
อตฺโถ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ อิธ สญฺญา น รกฺขติ
กมฺมสฺส ธมฺมิกตฺตา เอวํ อปฏินิสฺสชฺชนฺโต อาปชฺชติ ฯ
อสมนุภาสนฺตสฺสาติ อสมนุภาสิยมานสฺส อปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺสาปิ
สงฺฆาทิเสเสน อนาปตฺติ ฯ ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺสาติ ญตฺติโต
ปุพฺเพ วา ญตฺติกฺขเณ วา ญตฺติปริโยสาเน วา ปฐมาย
วา อนุสฺสาวนาย ทุติยาย วา ตติยาย วา ยาว ยการํ
น สมฺปาปุณาติ ตาว ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺส สงฺฆาทิเสเสน
อนาปตฺติ ฯ อาทิกมฺมิกสฺสาติ เอตฺถ ปน เทวทตฺโต สมคฺคสฺส
สงฺฆสฺส เภทาย ปรกฺกมิ ตสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ (๑) ปริวาเร
อาคตตฺตา เทวทตฺโต อาทิกมฺมิโก ฯ โส จ โข สงฺฆเภทาย
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๘,๑๓๒/๑๒, ๕๓ ฯ
ปรกฺกมนสฺเสว น อปฏินิสฺสชฺชนสฺส ฯ น หิ ตสฺส ตํ
กมฺมํ กตํ ฯ กถญฺจีทํ ชานิตพฺพนฺติ เจ ฯ สุตฺตโต ฯ ยถา
หิ อริฏฺโฐ ภิกฺขุ คทฺธวาธิปุพฺโพ ยาวตติยํ (๑) สมนุภาสนาย
น ปฏินิสฺสชฺชิ ตสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ ปริวาเร อาคตตฺตา
อริฏฺฐสฺส กมฺมํ กตนฺติ ปญฺญายติ น ตถา เทวทตฺตสฺส ฯ
อถาปิสฺส กเตน ภวิตพฺพนฺติ โกจิ อตฺตโน รุจิมตฺเตเนว วเทยฺย
ตถาปิ อปฏินิสฺสชฺชเน อาทิกมฺมิกสฺส อนาปตฺติ นาม นตฺถิ ฯ
น หิ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกมนฺตสฺส อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส
อนุญฺญาตโต อนาปตฺติ นาม ทิสฺสติ ฯ ยมฺปิ อริฏฺฐสิกฺขาปทสฺส
อนาปตฺติยํ อาทิกมฺมิกสฺสาติ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ ตํ ปมาทลิขิตํ ฯ
ปมาทลิขิตภาโว จสฺส ปฐมํ อริฏฺโฐ ภิกฺขุ (๒) โจเทตพฺโพ
โจเทตฺวา สาเรตพฺโพ สาเรตฺวา อาปตฺติ อาโรเปตพฺพาติ เอวํ
กมฺมกฺขนฺธเก อาปตฺติอาโรปนวจนโต เวทิตพฺโพ ฯ อิติ เภทาย
ปรกฺกมเน อาทิกมฺมิกสฺส เทวทตฺตสฺส ยสฺมา ตํ กมฺมํ น
กตํ ตสฺมา สา อาปตฺติเยว น ชาตา สิกฺขาปทํ ปน
ตํ อารพฺภ ปญฺญตฺตนฺติ กตฺวา อาทิกมฺมิโกติ วุตฺโต ฯ อิติ
อาปตฺติยา อภาวโตเยวสฺส อนาปตฺติ วุตฺตา ฯ สา ปเนสา
กิญฺจาปิ อาสมนุภาสนฺตสฺสาติ อิมินาว สิทฺธา ฯ ยสฺมา ปน
# ๑. สฺยา. เอตฺถนฺตเร ปาปิกํ ทิฏฺฐินฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ๒. สฺยา. เอตฺถนฺตเร คนฺธพาธิปุพฺโพติ ทิสฺสติ ฯ วิ. จุล. ๖/๒๗๘/๑๑๐ ฯ
อสมนุภาสนฺโต นาม ยสฺส เกวลํ สมนุภาสนํ น กโรติ
โส วุจฺจติ น อาทิกมฺมิโก อยญฺจ เทวทตฺโต อาทิกมฺมิโกเยว
ตสฺมา อาทิกมฺมิกสฺสาติ วุตฺตํ ฯ เอเตนูปาเยน ฐเปตฺวา
อริฏฺฐสิกฺขาปทํ สพฺพสมนุภาสนาสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ เสสํ
สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
สมุฏฺฐานาทีสุ ติวงฺคิกํ เอกสมุฏฺฐานํ สมนุภาสนสมุฏฺฐานํ
นาเมตํ กายวาจาจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ ปฏินิสฺสชฺชามีติ กายวิการํ
วา วจีเภทํ วา อกโรนตสฺเสว ปน อาปชฺชนโต อกิริยา
สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทุกฺขเวทนนฺติ ฯ
ปฐมสงฺฆเภทสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ