พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

สรสิ ตฺวํ ทพฺพ เอวรูปํ
กตฺตาติ ตฺวํ ทพฺพ เอวรูปํ กตฺวา สรสิ ฯ อถวา สรสิ
ตฺวํ ทพฺพ เอวรูปํ ยถายํ ภิกฺขุนี อาห กตฺตาวาสิ
เอวรูปํ ยถายํ ภิกฺขุนี อาหาติ เอวํ โยเขตฺวา เจตฺถ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ เย ปน กตฺวาติ ปฐนฺติ เตสํ อุชุกเมว (๑) ฯ
ยถา มํ ภนฺเต ภควา ชานาตีติ เถโร กึ ทสฺเสสิ ฯ ภควา
ภนฺเต สพฺพญฺญู อหญฺจ ขีณาสโว นตฺถิ มยฺหํ วตฺถุ
# ๑. กตฺตาติ ปเท ตุปจฺจโย ยถา นาภิชานามิ… สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปตา
# สทฺทสตฺเถปิ วากฺยการกํ ปทํ กตฺตาติ วุจฺจติ.
กามปฏิเสวนา ตํ มํ ภควา ชานาติ ตตฺราหํ กึ วกฺขามิ
ยถา มํ ภควา ชานาติ ตเถวาหํ ทฏฺฐพฺโพติ ฯ น โข
ทพฺพ ทพฺพา เอวํ นิพฺเพเฐนฺตีติ เอตฺถ น โข ทพฺพ
ทพฺพา ปณฺฑิตา ยถา ตฺวํ ปรปจฺจเยน นิพฺเพเฐสิ เอวํ
นิพฺเพเฐนฺติ อปิจ โข ยเทว สามํ ญาตํ เตน นิพฺเพเฐนฺตีติ
เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ สเจ ตยา กตนฺติ อิมินา กึ ทสฺเสติ ฯ
น หิ สกฺกา ปริสพฺพเลน วา ปกฺขูปตฺถมฺเภน วา อการโก
การโก กาตุํ การโก วา อการโก กาตุํ ตสฺมา ยํ สยํ กตํ
วา อกตํ วา ตเทว วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ ฯ กสฺมา
ปน ภควา ชานนฺโตปิ อหํ ชานามิ ขีณาสโว ตฺวํ
นตฺถิ ตุยฺหํ โทโส อยํ ภิกฺขุนี มุสาวาทินีติ นาโวจาติ ฯ
ปรานุทยตาย ฯ สเจ หิ ภควา ยํ ยํ ชานาติ ตํ ตํ
วเทยฺย อญฺเญน ปาราชิกํ อาปนฺเนน ปุฏเฐน อหํ ชานามิ
ตฺวํ ปาราชิโกติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย ตโต โส ปุคฺคโล อยํ
ปุพฺเพ ทพฺพํ มลฺลปุตฺตํ สุทฺธํ กตฺวา อิทานิ มํ อสุทฺธํ
กโรติ กสฺส ทานิ กึ วทามิ ยตฺร สตฺถาปิ สาวเกสุฉนฺทาคตึ
คจฺฉฺติ กุโต อิมสฺส สพฺพญฺญุภาโวติ อาฆาตํ
พนฺธิตฺวา อปายูปโค ภเวยฺย ฯ ตสฺมา ภควา อิมาย
ปรานุทยตาย ชานนฺโตปิ นาโวจ ฯ กิญฺจิ ภิยฺโย อุปวาทปริ-
วชฺชนโต นาโวจฯ ยทิ หิ ภควา เอวํ วเทยฺย เอวํ อุปวาโท
ภเวยฺย ทพฺพสฺส มลฺลปุตฺตสฺส วุฏฺฐานนฺนาม ภาริยํ สมฺมา-
สมฺพุทฺธํ ปน สกฺขึ ลภิตฺวา วุฏฺฐิโตติ ฯ อิทญฺจ วุฏฺฐานลกฺขณํ
มญฺญมานา พุทฺธกาเลปิ สกฺขินา สุทฺธิ วา อสุทฺธิ วา
โหติ มยํ ชานาม อยํ ปุคฺคโล อสุทฺโธติ เอวํ ปาปภิกฺขู
ลชฺชิมฺปิ วินาเสยฺยุนฺติ ฯ อปิจ อนาคเตปิ ภิกฺขู โอติณฺเณ
วตฺถุสฺมึ โจเทตฺวา สาเรตฺวา สเจ ตยา กตํ กตนฺติ
วเทหีติ ลชฺชีนํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา กมฺมํ กริสฺสนฺตีติ วินยลกฺขเณ
ตนฺตึ ฐเปนฺโต อหํ ชานามีติ อวตฺวา สเจ ตยา กตํ
กตนฺติ วเทหีติ อาห ฯ นาภิชานามิ สุปินนฺเตนปิ เมถุนํ ธมฺมํ
ปฏิเสวิตาติ สุปินนฺเตนาปิ เมถุนํ ธมฺมํ นาภิชานามิ ฯ น
ปฏิเสวิตา อหนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ อถวา ปฏิเสวิตา หุตฺวา
สุปินนฺเตนปิ เมถุนํ ธมฺมํ น ชานามีติ วุตฺตํ โหติ ฯ เย
ปน ปฏิเสวิตฺวาติ ปฐนฺติ เตสํ อุชุกเมว (๑) ฯ ปเคว ชาคโรติ
ชาครนฺโต ปนปฐมํเยว น ชานามีติ ฯ เตนหิ ภิกฺขเว เมตฺติยํ
ภิกฺขุนึ นาเสถาติ ยสฺมา ทพฺพสฺส จ อิมิสฺสา จ วจนํ
น ฆฏติ ตสฺมา เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
ตตฺถ ติสฺโส นาสนา ลิงฺคนาสนา สํวาสนาสนา ทณฺฑกมฺม-
นาสนาติ ฯ ตาสุ ทูสโก นาเสตพฺโพติ อยํ ลิงฺคนาสนา ฯ
อาปตฺติยา อทสฺสเน วา อปฏิกมฺเม วา ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา
# ๑. ปฏิเสวิตาติ ปเทปิ ตุปจฺจโย.
อปฏินิสฺสคฺเค วา อุกฺเขปนียกมฺมํ กโรนฺติ อยํ สํวาสนาสนา ฯ
จร ปิเร วินสฺสาติ ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺติ อยํ ทณฺฑกมฺม-
นาสนา ฯ อิธ ปน ลิงฺคนาสนํ สนฺธายาห เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ
นาเสถาติ ฯ อิเม จ ภิกฺขู อนุยุญฺชถาติ อิมินา อิมํ ทีเปติ
อยํ ภิกฺขุนี อตฺตโน ธมฺมตาย อการิกา อทฺธา อญฺเญหิ
อุยฺโยชิตา ตสฺมา เยหิ อุยฺโยชิตา อิเม ภิกฺขู อนุยุญฺชถ คเวสถ
ชานาถาติ ฯ กึ ปน ภควตา เมตฺติยา ภิกฺขุนี ปฏิญฺญาย
นาสิตา อปฏิญฺญาย นาสิตาติ ฯ กิญฺเจตฺถ ยทิ ตาว ปฏิญฺญาย
นาสิตา เถโร การโก โหติ อถ อปฏิญฺญาย เถโร อการโก
โหติ นิทฺโทโส ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ภาติยราชกาเลปิ มหาวิหารวาสีนญฺจ
อภยคิริวาสีนญฺจ เถรานํ อิมสฺมึเยว วาเท วิวาโท อโหสิ ฯ
อภยคิริวาสิโนปิ อตฺตโน สุตฺตํ วตฺวา ตุมฺหากํ วาเท เถโร
การโก โหตีติ วทนฺติ ฯ มหาวิหารวาสิโนปิ อตฺตโน สุตฺตํ
วตฺวา ตุมฺหากํ วาเท เถโร การโก โหตีติ วทนฺติ ฯ
ปญฺโห น ฉิชฺชติ ฯ ราชา สุตฺวา เถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา
ทีฆการายนํ นาม พฺราหฺมณชาติยํ อมจฺจํ เถรานํ กถํ
สุณาหีติ อาณาเปสิ ฯ อมจฺโจ กิร ปณฺฑิโต ภาสนฺตร-
กุสโล ฯ โส อาห วทนฺตุ ภนฺเต เถรา สุตฺตนฺติ ฯ ตโต
อภยคิริตฺเถรา อตฺตโน สุตฺตํ วทึสุ เตนหิ ภิกฺขเว เมตฺติยํ
ภิกฺขุนึ สกาย ปฏิญฺญาย นาเสถาติ ฯ อมจฺโจ ภนฺเต
ตุมฺหากํ วาเท เถโร การโก โหติ สโทโสติ อาห ฯ
มหาวิหารวาสิโนปิ อตฺตโน สุตฺตํ วทึสุ เตนหิ ภิกฺขเว เมตฺติยํ
ภิกฺขุนึ นาเสถาติ ฯ อมจฺโจ ภนฺเต ตุมฺหากํ วาเท เถโร
อการโก โหติ นิทฺโทโสติ อาห ฯ กิมฺปเนตฺถ ยุตฺตํ ยํ ปจฺฉา
วุตฺตํ วิจาริตํ เหตํ อฏฺฐกถาจริเยหิ ฯ ภิกฺขุ ภิกฺขุํ อมูลเกน
อนฺติมวตฺถุนา อนุทฺธํเสติ สงฺฆาทิเสโส ภิกฺขุนึ อนุทฺธํเสติ
ทุกฺกฏํ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน มุสาวาเท ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ ฯ
ตตฺรายํ วิจารณา ฯ ปุริมนเย ตาว อนุทฺธํสนาธิปฺปายตฺตา
ทุกฺกฏเมว ยุชฺชติ ฯ ยถา สติปิ มุสาวาเท ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺมึ
สงฺฆาทิเสโส สติปิ จ มุสาวาเท อสุทฺธํ สุทฺธทิฏฺฐิโน
อกฺโกสาธิปฺปาเยน วทนฺตสฺส โอมสวาเทเนว ปาจิตฺติยํ น
สมฺปชานมุสาวาเทน เอวํ อิธาปิ อนุทฺธํสนาธิปฺปายตฺตา
สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ น ยุชฺชติ ทุกฺกฏเมว ยุตฺตํ ฯ
ปจฺฉิมนเยปิ มุสาวาทตฺตา ปาจิตฺติยเมว ยุชฺชติ ฯ วจนปฺ-
ปมาณโต หิ อนุทฺธํสนาธิปฺปาเยน ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุสฺมึ
สงฺฆาทิเสโส อกฺโกสาธิปฺปายสฺส มุสาวาเท ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุสฺมึ
สงฺฆาทิเสโส อกฺโกสาธิปฺปายสฺส จ โอมสวาเท ภิกฺขุสฺส
ปน ภิกฺขุนิยา ทุกฺกฏนฺติ วจนํ นตฺถิ สมฺปชานมุสาวาเท
ปาจิตฺติยนฺติ วจนมตฺถิ ตสฺมา ปาจิตฺติยเมว ยุชฺชติ ฯ ตตฺร
ปน อิทํ อุปปริกฺขิตพฺพํ ฯ อนุทฺธํสนาธิปฺปาเย อสติ ปาจิตฺติยํ
ตสฺมึ สติ เกน ภวิตพฺพนฺติ ฯ ตตฺร ยสฺมา มุสา ภณนฺตสฺส
ปาจิตฺติเย สิทฺเธปิ อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสเน วิส
ุํปาจิตฺติยํ วุตฺตํ ตสฺมา อนุทฺธํสนาธิปฺปาเย สติ สมฺปชาน-
มุสาวาเท ปาจิตฺติยสฺส โอกาโส น ทิสฺสติ น จ สกฺกา
อนุทฺธํเสนฺตสฺส อนาปตฺติยา ภวิตุนฺติ ปุริมนโยเวตฺถ ปริสุทฺธตโร
ขายติ ฯ ตถา ภิกฺขุนี ภิกฺขุนึ อมูลเกน อนฺติมวตฺถุนา อนุทฺธํเสติ
สงฺฆาทิเสโส ภิกฺขข อนุทฺธํเสติ ทุกฺกฏํ ฯ ตตฺร สงฺฆาทิเสโส
วุฏฺฐานคามี ทุกฺกฏํ เทสนาคามี เอเตหิ นาสนา นตฺถิ ฯ
ยํปิ สา ภควโต ปูรโต ฐตฺวา มุสา อภณิ เตนสฺสา
สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ อิมินาปิ นาสนา นตฺถิ ฯ
ยสฺมา ปน สา ปกติยาว ทุสฺสีลา ปาปภิกฺขุนี อิทานิ จ
สยเมว ทุสฺสีลมฺหีติ วทติ ตสฺมา นํ ภควา อสุทฺธตฺตาเยว
นาสาเปสิ ฯ อถโข เมตฺติยภุมฺมชกาติ เอวํ เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ
นาเสถ อิเม จ ภิกฺขู อนุยุญฺชถาติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา
วิหารํ ปวิฏฺเฐ ภควติ เตหิ ภิกฺขูหิ เทถ ทานิ อิมิสฺสา
เสตกานีติ นาสิยมานํ ตํ ภิกฺขุนึ ทิสฺวา เต ภิกฺขู ตํ
โมเจตุกามตาย อตฺตโน อปราธํ อาวิกรึสุ ฯ เอตมตฺถํ ทสเสตุํ
อถโข เมตฺติยภุมฺมชกาติ อาทิ วุตฺตํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ทุฏฺโฐ โทโสติ ทูสิโต เจว ทูสโก จ ฯ อุปฺปนฺเน
หิ โทเส ปุคฺคโล เตน โทเสน ทูสิโต โหติ ปกติภาวํ
ชหาปิโต ตสฺมา ทุฏฺโฐติ วุจฺจติ ฯ ปรญฺจ ทูเสติ วินาเสติ
ตสฺมา โทโสติ วุจฺจติ ฯ อิติ ทุฏฺโฐ โทโสติ เอกสฺเสเวตํ
ปุคฺคลสฺส อาการนานตฺเตน นิทสฺสนํ ฯ เตน วุตฺตํ ทุฏฺโฐ
โทโสติ ทูสิโต เจว ทูสโก จาติ ฯ ตตฺถ สทฺทลกฺขณํ
ปริเยสิตพฺพํ ฯ ยสฺมา ปน โส ทุฏฺโฐ โทโสติ สงฺขํ คโต
ปฏิฆสมงฺคิปุคฺคโล กุปิตาทิภาเว ฐิโตว โหติ เตนสฺส
ปทภาชเน กุปิโตติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ กุปิโตติ กุปฺปภาวํ ปกติโต
จวนภาวํ ปตฺโต ฯ อนตฺตมโนติ น สกมโน อตฺตโน วเส
อฏฺฐิตจิตฺโต ฯ อปิจ ปีติสุเขหิ น อตฺตมโน นิปตจิตฺโตติ
อนตฺตมโน ฯ อนภิรทฺโธติ น สุขิโต น วา ปสาทิโตติ
อนภิรทฺโธ ฯ ปฏิเฆน อาหตํ จิตฺตมสฺสาติ อาหตจิตฺโต ฯ
จิตฺตตฺถทฺธภาวจิตฺตกจวรสงฺขาตํ ปฏิฆขีลํ ชาตมสฺสาติ ขีลชาโต ฯ
อปฺปตีโตติ นปฺปติอิโต (๑) ปีติสุขาทีหิ วชฺชิโต น อภิสโฏติ
อตฺโถ ฯ ปทภาชเน ปน เยสํ ธมฺมานํ วเสน อปฺปตีโต
โหติ เต ทสฺเสตุํ เตน จ โกเปนาติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ
เตน จ โกเปนาติ เยน ทุฏฺโฐติ จ กุปิโตติ จ วุตฺโต ฯ
อุภยมฺปิ เหตํ ปกติภาวํ ชหาปนโต เอกาการํ โหติ ฯ
เตน จ โทเสนาติ เยน โทโสติ วุตฺโต ฯ อิเมหิ ทฺวีหิ
สงฺขารกฺขนฺธเมว ทสฺเสติ ฯ ตาย จ อนตฺตมนตายาติ ยาย
# ๑. อปฺปีติโตติ น ปีตึ อิโตติ อมฺหากํ มติ.
อนตฺตมโนติ วุตฺโต ฯ ตาย จ อนภิรทฺธิยาติ ยาย อนภิรทฺโธติ
วุตฺโต ฯ อิเมหิ ทฺวีหิ เวทนากฺขนฺธํ ทสฺเสติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อมูลเกน
ปาราชิเกนาติ เอตฺถ นาสฺส มูลนฺติ อมูลกํ ฯ ตํ ปนสฺส
อมูลกตฺตํ ยสฺมา โจทกวเสน อธิปฺเปตํ น จุทิตกวเสน ตสฺมา
ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ปทภาชเน อมูลกนฺนาม อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ
อปริสงฺกิตนฺติ อาห ฯ เตน อิมํ ทีเปติ ยํ ปาราชิกํ
โจทเกน จุทิตกมฺหิ ปุคฺคเล เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ น ปริสงฺกิตํ
อิทํ เอเตสํ ทสฺสนสฺสวนปริสงฺกาสงฺขาตานํ มูลานํ อภาวโต
อมูลกนฺนาม ฯ ตํ ปน โส อาปนฺโน วา โหตุ อนาปนฺโน
วา เอตํ อิธ อปฺปมาณนฺติ ฯ ตตฺถ อทิฏฺฐํ นาม อตฺตโน
ปสาทจกฺขุนา วา ทิพฺพจกฺขุนา วา อทิฏฺฐํ ฯ อสฺสุตํ นาม
ตเถว เกนจิ วุจฺจมานํ น สุตํ ฯ อปริสงฺกิตํ นาม จิตฺเตน
อปริสงฺกิตํ ฯ ทิฏฺฐํ นาม อตฺตนา วา ปเรน วา ปสาท-
จกฺขุนา วา ทิพฺพจกฺขุนา วา ทิฏฺฐํ ฯ สุตนฺนาม ตเถว
สุตํ ฯ ปริสงฺกิตํ นาม อตฺตนา วา ปเรน วา ปริสงฺกิตํ ฯ
ตตฺถ อตฺตนา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐเมว ฯ ปเรหิ ทิฏฺฐํ อตฺตนา สุตํ
ปเรหิ สุตํ ปเรหิ ปริสงฺกิตนฺติ อิทํ ปน สพฺพมฺปิ อตฺตนา
สุตฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ ฯ ปริสงฺกิตํ ปน ติวิธํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ
สุตปริสงฺกิตํ มุตปริสงฺกิตนฺติ ฯ ตตฺถ ทิฏฺฐปริสงฺกิตนฺนาม เอโก
ภิกฺขุ อุจฺจารปสฺสาวกมฺเมน คามสมีเป เอกํ คุมฺพํ ปวิฏฺโฐ
อญฺญตราปิ อิตฺถี เกนจิเทว กรณีเยน ตํ คุมฺพํ ปวิสิตฺวา นิวตฺตา
นาปิ ภิกฺขุ อิตฺถึ อทฺทส น จ อิตฺถี ภิกฺขุํ
อทิสฺวาว อุโภปิ ยถารุจึ ปกฺกนฺตา อญฺญตโร ภิกฺขุ อุภินฺนํ
ตโต นิกฺขมนํ สลฺลกฺเขตฺวา อทฺธา อิเมสํ กตํ วา กริสฺสนฺติ
วาติ ปริสงฺกติ อิทํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ ฯ สุตปริสงฺกิตนฺนาม
อิเธกจฺโจ อนฺธกาเร วา ปฏิจฺฉนฺเน วา โอกาเส มาตุคาเมน
สทฺธึ ภิกฺขุโน ตาทิสํ ปฏิสนฺถารวจนํ สุณาติ สมีเป อญฺญํ
วิชฺชมานมฺปิ อตฺถิ นตฺถีติ น ชานาติ โส อทฺธา อิเมสํ
กตํ วา กริสฺสนฺติ วาติ ปริสงฺกติ อิทํ สุตปริสงฺกิตํ ฯ
มุตปริสงฺกิตนฺนาม สมฺพหุลา ธุตฺตา รตฺติภาเค ปุปฺผคนฺธ-
มํสสุราทีนิ คเหตฺวา อิตฺถีหิ สทฺธึ เอกํ ปจฺจนฺตวิหารํ คนฺตฺวา
มณฺฑเป วา โภชนสาลาทีสุ วา ยถาสุขํ กีฬิตฺวา ปุปฺผาทีนิ
วิกีริตฺวา คตา ปุนทิวเส ภิกฺขู ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา กสฺสิทํ
กมฺมนฺติ วิจินนฺติ ตตฺร จ เกนจิ ภิกฺขุนา ปเคว วุฏฺฐหิตฺวา
วตฺตสีเสน มณฺฑปํ วา โภชนสาลํ วา ปฏิชคฺคนฺเตน
ปุปฺผาทีนิ อามฏฺฐานิ โหนฺติ เกนจิ อุปฏฺฐากกุลโต อาหเฏหิ
ปุปฺผาทีหิ ปูชา กตา โหติ เกนจิ เภสชฺชตฺถํ อริฏฺฐํ ปีตํ
โหติ อถ เต กสฺสิทํ กมฺมนฺติ วิจินนฺตา ภิกฺขู หตฺถ-
คนฺธญฺจ มุขคนฺธญฺจ ฆายิตฺวา เต ภิกฺขู ปริสงฺกนฺติ อิทํ
มุตปริสงฺกิตํ ฯ ตตฺถ ทิฏฺฐํ อตฺถิ สมูลกํ อตฺถิ อมูลกํ
ทิฏฺฐเมว อตฺถิ สญฺญาสมูลกํ อตฺถิ สญฺญาอมูลกํ ฯ เอส
นโย สุเตปิ ฯ ปริสงฺกิเต ปน ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ อตฺถิ สมูลกํ
อตฺถิ อมูลกํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตเมว อตฺถิ สญฺญาสมูลกํ อตฺถิ
สญฺญาอมูลกํ ฯ เอส นโย สุตมุตปริสงฺกิเตสุ ฯ ตตฺถ ทิฏฐํ
สมูลกนฺนาม ปาราชิกํ อาปชฺชนฺตํ ทิสฺวาว ทิฏฺโฐ มยาติ
วทติ ฯ อมูลกนฺนาม ปฏิจฺฉนฺโนกาสโต นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา
วีติกฺกมํ อทิสฺวา ทิฏฺโฐ มยาติ วทติ ฯ ทิฏฺฐเมว สญฺญา-
สมูลกนฺนาม ทิสฺวาว ทิฏฺฐสญฺญี หุตฺวา โจเทติ ฯ สญฺญา-
อมูลกนฺนาม ปุพฺเพ ปาราชิกวีติกฺกมํ ทิสฺวา ปจฺฉา อทิฏฺฐสญฺญี
ชาโต โส สญฺญาย อมูลกํ กตฺวา ทิฏฺโฐ มยาติ โจเทติ ฯ
เอเตเนว นเยน สุตมุตปริสงฺกิตานิปิ วิตฺถารโต เวทิตพฺพานิ ฯ
เอตฺถ จ สพฺพปฺปกาเรนาปิ ทิฏฺฐํ สมูลเกน วา สญฺญา-
สมูลเกน วา โจเทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อมูลเกน วา สญฺญา-
อมูลเกน วา โจเทนฺตสฺเสว อาปตฺติ ฯ อนุทฺธํเสยฺยาติ วิทฺธํเสยฺย
ปทฺธํเสยฺย อภิภเวยฺย อชฺโฌตฺถเรยฺย ฯ ตมฺปน อนุทฺธํสนํ ยสฺมา
อตฺตนา โจเทนฺโตปิ ปเรน โจทาเปนฺโตปิ กโรติเยว ตสฺมา
ปทภาชเน โจเทติ วา โจทาเปติ วาติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ โจเทตีติ
ปาราชิกํ ธมฺมํ อาปนฺโนสีติ อาทีหิ วจเนหิ สยํ โจเทติ
ตสฺส วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส ฯ โจทาเปตีติ อตฺตนา
สมีเป ฐตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ อาณาเปติ โส ตสฺส วจเนน
ตํ โจเทติ โจทาปกสฺเสว วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส ฯ
อถ โสปิ มยา ทิฏฺฐํ สุตํ อตฺถีติ โจเทติ ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ
วาจาย วาจาย สงฺฆาทิเสโส ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

โจทนาปเภทโกสลฺลตฺถญฺจ ปเนตฺถ เอกวตฺถุเอกโจทกาทิ-
จตุกฺกํ ตาว เวทิตพฺพํ ฯ ตตฺถ เอโก ภิกฺขุ เอกํ ภิกฺขุํ
เอเกน วตฺถุนา โจเทติ อิมิสฺสา โจทนาย เอกํ วตฺถุ เอโก
โจทโก ฯ สมฺพหุลา เอกํ เอเกน วตฺถุนา โจเทนฺติ ปญฺจสตา
เมตฺติยภุมฺมชกปฺปมุขา ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ
มลฺลปุตฺตมิว อิมิสฺสา โจทนาย เอกํ วตฺถุ นานาโจทกา ฯ
เอโก ภิกฺขุ เอกํ ภิกฺขุํ สมฺพหุเลหิ วตฺถูหิ โจเทติ อิมิสฺสา
โจทนาย นานาวตฺถูนิ เอโก โจทโก ฯ สมฺพหุลา สมฺพหุเล
สมฺพหุเลหิ วตฺถูหิ โจเทนฺติ อิมิสฺสา โจทนาย นานาวตฺถูนิ
นานาโจทกา ฯ โจเทตุํ ปน โก ลภติ โก น ลพฺภตีติ ฯ
ทุพฺพลโจทกวจนํ ตาว คเหตฺวา โกจิ น ลภติ ฯ ทุพฺพล-
โจทโก นาม สมฺพหุเลสุ กถาสลฺลาเปน นิสินฺเนสุ เอโก เอกํ
อารพฺภ อนุทฺทิสฺสกํ กตฺวา ปารากวตฺถุํ กเถติ ฯ อญฺโญ
ตํ สุตฺวา อิตรสฺส คนฺตฺวา อาโรเจติ ฯ โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา
ตฺวํ กิร มํ อิทญฺจีทญฺจ วทสีติ วทติ ฯ โส นาหํ เอวรูปํ
ชานามิ กถาปวตฺติยํ ปน มยา อนุทฺทิสฺสกํ กตฺวา วุตฺตมตฺถิ
สเจ อหํ ตว อิมํ ทุกฺขุปฺปตฺตึ ชาเนยฺยํ เอตฺตกมฺปิ น
กเถยฺยนฺติ ฯ อยํ ทุพฺพลโจทโก ฯ ตสฺเสตํ กถาสลฺลาปํ คเหตฺวา
ตํ ภิกฺขุํ โกจิ โจเทตุํ น ลภติ ฯ เอตํ ปน อคฺคเหตฺวา
สีลสมฺปนฺโน ภิกฺขุ ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา สีลสมฺปนฺนา
จ ภิกฺขุนี ภิกฺขุนิเมว โจเทตุํ ลภตีติ มหาปทุมตฺเถโร อาห ฯ
มหาสุมตฺเถโร ปน ปญฺจปิ สหธมฺมิกา ลภนฺตีติ อาห ฯ
โคทตฺตตฺเถโร ปน น โกจิ น ลภตีติ วตฺวา ภิกฺขุสฺส
สุตฺวา โจเทติ ภิกฺขุนิยา สุตฺวา โจเทติ ฯเปฯ ติตฺถิยสาวกานํ
สุตฺวา โจเทตีติ อิทํ สุตฺตมาหริ ฯ ติณฺณมฺปิ เถรานํ วาเท
จุทิตกสฺเสว ปฏิญฺญาย กาเรตพฺโพ ฯ อยํ ปน โจทนา นาม
ทูตํ วา ปณฺณํ วา สาสนํ วา เปเสตฺวาปิ โจเทนฺตสฺส สีสํ
น เอติ ฯ ปุคฺคลสฺส ปน สมีเป ฐตฺวาว หตฺถมุทฺธาย วา
วจีเภเทน วา โจเทนฺตสฺเสว สีสํ เอติ ฯ สิกฺขาปจฺจกฺขานเมว
หิ หตฺถมุทฺธาย สีสํ น เอติ ฯ อิทํ ปน อนุทฺธํสนํ
อภูตาโรจนญฺจ เอติเยว ฯ โย ปน ทฺวินฺนํ ฐิตฏฺฐาเน เอกํ
นิยเมตฺวา โจเทติ โส เจ ชานาติ สีสํ เอติ ฯ อิตโร
ชานาติ สีสํ น เอติ ฯ เทฺวปิ นิยเมตฺวา โจเทติ เอโก
วา ชานาตุ เทฺว วา สีสํ เอติ ฯ เอส นโย สมฺพหุเลสุ ฯ
ตํขเณเยว จ ชานนํ นาม ทุกฺกรํ ฯ สมเยน อาวชฺชิตฺวา
ญาเต ปน ญาตเมว โหติ ฯ ปจฺฉา เจ ชานาติ สีสํ น
เอติ ฯ สิกฺขาปจฺจกฺขานอภูตาโรจนทุฏฺฐุลฺลวาจาอตฺตกามทุฏฺฐโทส-
ภูตาโรจนสิกฺขาปทานีติ สพฺพาเนว หิ อิมานิ เอกปริจฺเฉทานิ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ กายวาจาวเสน จายํ ทุวิธาปิ โจทนา ปุน ทิฏฺฐโจทนา
สุตโจทนา ปริสงฺกิตโจทนาติ ติวิธา โหติ ฯ อปรา จตุพฺพิธา
โหติ สีลวิปตฺติโจทนา อาจารวิปตฺติโจทนา ทิฏฺฐิวิปตฺติโจทนา
อาชีววิปตฺติโจทนาติ ฯ ตตฺถ ครุกานํ ทฺวินฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ
วเสน สีลวิปตฺติโจทนา เวทิตพฺพา ฯ อวเสสานํ วเสน อาจาร-
วิปตฺติโจทนา ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิอนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิวิปตฺติ-
โจทนา ฯ อาชีวเหตุปฺปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วเสน
อาชีววิปตฺติโจทนา เวทิตพฺพา ฯ อปราปิ จตุพฺพิธา โหติ
วตฺถุสนฺทสฺสนา อาปตฺติสนฺทสฺสนา สํวาสปฏิกฺเขโป สามีจิ-
ปฏิกฺเขโปติ ฯ ตตฺถ วตฺถุสนฺทสฺสนา นาม ตฺวํ เมถุนธมฺมํ
ปฏิเสวิ อทินฺนํ อาทิยิ มนุสฺสํ ฆาตยิตฺถ (๑) อภูตํ อาโรจยิตฺถาติ (๒)
เอวํ ปวตฺตา ฯ อาปตฺติสนฺทสฺสนา นาม ตฺวํ เมถุนธมฺม-
ปาราชิกาปตฺตึ อาปนฺโนติ เอวมาทินยปฺปวตฺตา ฯ สํวาส-
ปฏิกฺเขโป นาม นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา
วา สงฺฆกมฺมํ วาติ เอวํ ปวตฺตา ฯ เอตฺตาวตา ปน สีสํ
น เอติ ฯ อสฺสมโณสิ อสกฺยปุตฺติโยสีติ อาทีหิ วจเนหิ สทฺธึ
ฆฏิเตเยว สีสํ เอติ ฯ สามีจิปฏิกฺเขโป นาม อภิวาทน-
ปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมวีชนาทิกมฺมานํ อกรณํ ฯ ตํ ปฏิปาฏิยา
# ๑. ฆาตยิ. ๒. อาโรจยีติ.
วนฺทนาทีนิ กโรโต เอกสฺส อกตฺวา เสสานํ กรณกาเล
เวทิตพฺพํ ฯ เอตฺตาวตา จ โจทนา นาม โหติ ฯ อาปตฺติ
ปน สีสํ น เอติ ฯ กสฺมา มม วนฺทนาทีนิ น กโรสีติ
ปุจฺฉิเต ปน อสฺสมโณสิ อสกฺยปุตฺตึโยสีติ อาทีหิ วจเนหิ
สทฺธึ ฆฏิเตเยว สีสํ เอติ ฯ ยาคุภตฺตาทินา ปน ยํ อิจฺฉติ
ตํ อาปุจฺฉติ น ตาวตา โจทนา โหติ ฯ อปราปิ
ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก เอกํ ภิกฺขเว อธมฺมิกํ ปาฏิโมกฺ-
ขฏฺฐปนํ เอกํ ธมฺมิกนฺติ (๑) อาทึ กตฺวา ยาว ทส อธมฺมิกานิ
ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนานิ ทส ธมฺมิกานีติ เอวํ อธมฺมิกา ปญฺจ-
ปญฺญาส ธมฺมิกา ปญฺจปญฺญาสาติ ทสุตฺตรสตํ โจทนา
วุตฺตา ฯ ตา ทิฏฺเฐน โจเทนฺตสฺส ทสุตฺตรสตํ สุเตน โจเทนฺตสฺส
ทสุตฺตรสตํ ปริสงฺกาย โจเทนฺตสฺส ทสุตฺตรสตนฺติ ตึสาธิกานิ
ตีณิ สตานิ โหนฺติ ฯ ตานิ กาเยน โจเทนฺตสฺส วาจาย
โจเทนฺตสฺส กายวาจาหิ โจเทนฺตสฺสาติ ติคุณานิ กตานิ
นวุตาธิกานิ นว สตานิ โหนฺติ ฯ ตานิ อตฺตนา โจเทนฺตสฺสาปิ
ปเรน โจทาเปนฺตสฺสาปิ ตตฺตกาเนวาติ วีสติอูนานิ เทฺว
สหสฺสานิ โหนฺติ ฯ ปุน ทิฏฺฐาทิเภเท สมูลกามูลกวเสน อเนก-
สหสฺสา โจทนา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา อฏฺฐกถายํ อตฺตาทานํ
# ๑.วิ. จุลฺ. ๗/๔๖๘/๒๙๔ ฯ
อาทาตุกาเมน อุปาลิ ภิกฺขุนา ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ อตฺตาทานํ
อาทาตพฺพนฺติ (๑) จ โจทเกน อุปาลิ ภิกฺขุนา ปรํ โจเทตุกาเมน
ปญฺจธมฺเม อชฺฌตฺตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปโร โจเทตพฺโพติ (๒) จ
เอวํ อุปาลิปญฺจกาทีสุ วุตฺตานิ พหูนิ สุตฺตานิ อาหริตฺวา
อตฺตาทานลกฺขณญฺจ โจทกวตฺตญฺจ จุทิตวตฺตญฺจ สงฺเฆน
กตฺตพฺพกิจฺจญฺจ อนุวิชฺชกวตฺตญฺจ สพฺพํ วิตฺถาเรน กถิตํ ฯ
ตํ มยํ ยถาอาคตฏฺฐาเนเยว วณฺณยิสฺสาม ฯ วุตฺตปฺปเภทาสุ
ปน อิมาสุ โจทนาสุ ยสฺสา กิสฺสาจิ โจทนาย วเสน
สงฺฆมชฺเฌ โอสเฏ วตฺถุสฺมึ จุทิตโจทกา วตฺตพฺพา ตุมฺเห
อมฺหากํ วินิจฺฉเยน ตุฏฺฐา ภวิสฺสถาติ ฯ สเจ ภวิสฺสามาติ
วทนฺติ สงฺเฆน ตํ อธิกรณํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ฯ อถ ปน
วินิจฺฉินาถ ตาว ภนฺเต สเจ อมฺหากํ ขมิสฺสติ คณฺหิสฺสามาติ
วทนฺติ เจติยํ ตาว วนฺทถาติ อาทีนิ วตฺวา ทีฆสุตฺตํ กตฺวา
วิสฺสชฺชิตพฺพํ ฯ เต เจ จิรํ รตตํ กิลนฺตา ปกฺกนฺตปริสา
อุปจฺฉินฺนปกฺขา หุตฺวา ปุน ยาจนฺติ ยาวตติยสิกฺขาปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา
ยทา นิมฺมทา โหนฺติ ตทา เตสํ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ
วินิจฺฉินนฺเตหิ จ สเจ อลชฺชุสฺสนฺนา โหติ ปริสา อุพฺพาหิกาย
ตํ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ สเจ พาลุสฺสนฺนา โหติ ปริสา
ตุมฺหากํ ตุมฺหากํ สภาเค วินยธเร ปริเยสถาติ วินยธเร
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๑๘๗/๔๖๙ ฯ ๒. วิ. ปริ. ๘/๑๑๘๓/๔๖๕ ฯ
ปริเยสาเปตฺวา เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน
ตํ อธิกรณํ วูปสมฺมติ ตถา ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ ฯ
ตตฺถ จ ธมฺโมติ ภูตวตฺถุ ฯ วินโยติ โจทนา สารณา จ ฯ
สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา จ อนุสฺสาวนสมฺปทา จ ฯ ตสฺมา
โจทเกน วตฺถุสฺมึ อาโรปิเต จุทิตโก ปุจฺฉิตพฺโพ สนฺตเมตํ
โนติ ฯ เอวํ วตฺถุํ อุปปริกฺขิตฺวา ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา
สาเรตฺวา ญตฺติสมฺปทาย จ อนุสฺสาวนสมฺปทาย จ ตํ อธิกรณํ
วูปสเมตพฺพํ ฯ ตตฺร เจ อลชฺชี ลชฺชึ โจเทติ โส จ อลชฺชี
พาโล โหติ อพฺยตฺโต นาสฺส อนุโยโค ทาตพฺโพ ฯ เอวํ
ปน วตฺตพฺโพ กิมฺหิ นํ โจเทสีติ ฯ อทฺธา โส วกฺขติ
กิมิทํ ภนฺเต กิมฺหินนฺนามาติ ฯ ตฺวํ กิมฺหินมฺปิ น ชานาสิ
น ยุตฺตํ ตยา เอวรูเปน พาเลน ปรํ โจเทตุนฺติ อุยฺโยเช-
ตพฺโพ ฯ นาสฺส อนุโยโค ทาตพฺโพ ฯ สเจ ปน โส อลชฺชี
ปณฺฑิโต โหติ พฺยตฺโต ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา อชฺโฌตฺถริตฺวา
สมฺปาเทตุํ สกฺโกติ เอตสฺส อนุโยคํ ทตฺวา ลชฺชิสฺเสว ปฏิญฺญาย
กมฺมํ กาตพฺพํ ฯ สเจ ลชฺชี อลชฺชึ โจเทติ โส จ ลชฺชี
พาโล โหติ อพฺยตฺโต น สกฺโกติ อนุโยคํ ทาตุํ ตสฺส
นโย ทาตพฺโพ กิมฺหิ นํ โจเทสิ สีลวิปตฺติยา วา อาจาร-
วิปตฺติอาทีสุ วา เอกิสฺสาติ ฯ กสฺมา ปน อิมสฺเสว เอวํ
นโย ทาตพฺโพ น อิตรสฺสาติ ฯ นนุ น ยุตฺตํ วินยธรานํ
อคติคมนนฺติ ฯ น ยุตฺตเมว ฯ อิทํ ปน อคติคมนํ น
โหติ ฯ ธมฺมานุคฺคโห นาม เอโส ฯ อลชฺชินิคฺคหตฺถาย หิ
ลชฺชิปคฺคหตฺถาย จ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ฯ ตตฺร อลชฺชี
นยํ ลภิตฺวา อชฺโฌตฺถรนฺโต เอหีติ ฯ ลชฺชี ปน นยํ
ลภิตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐสนฺตาเนน สุเต สุตสนฺตาเนน ปติฏฺฐาย
กเถสฺสติ ฯ ตสฺมา ตสฺส ธมฺมานุคฺคโห วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน
โส ลชฺชี ปณฺฑิโต โหติ พฺยตฺโต ปติฏฺฐาย กเถติ อลชฺชี จ
เอตมฺปิ นตฺถิ เอตมฺปิ นตฺถีติ ปฏิญฺญํ น เทติ อลชฺชิสฺส
ปฏิญฺญายเอว กาตพฺพํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตทตฺถทีปนตฺถญฺจ อิทํ วตฺถุ เวทิตพฺพํ ฯ
เตปิฏกจูฬาภยตฺเถโร กิร โลหปาสาทสฺส เหฏฺฐา ภิกฺขูนํ วินยํ
กเถตฺวา สายณฺหสมเย วุฏฺฐาติ ฯ ตสฺส วุฏฺฐานสมเย เทฺว
อตฺถปจฺจตฺถิกา กถํ ปวตฺเตสุํ ฯ เอโก เอตมฺปิ นตฺถิ เอตมฺปิ
นตฺถีติ ปฏิญฺญํ น เทติ ฯ อถ อปฺปาวเสเส ปฐมยาเม เถรสฺส
ตสฺมึ ปุคฺคเล อยํ ปติฏฺฐาย กเถติ อยํ ปน ปฏิญฺญํ น
เทติ พหูนิ จ วตฺถูนิ โอสฏานิ อทฺธา เอตํ กตํ ภวิสฺสตีติ
อสุทฺธลทฺธิ อุปฺปนฺนา ฯ ตโต วิชนีทณฺฑเกน ปาทกฏฺฐลิกาย
สญฺญํ ทตฺวา อหํ อาวุโส วินิจฺฉินิตุํ อนนุจฺฉวิโก อญฺเญน
วินิจฺฉินาเปหีติ อาห ฯ กสฺมา ภนฺเตติ ฯ เถโร ตมตฺถํ
อาโรเจสิ ฯ จุทิตปุคฺคลสฺส กาเย ทาโห อุฏฺฐิโต ฯ ตโต เถรํ
วนฺทิตฺวา วินิจฺฉินิตุํ อนุรูเปน วินยธเรน นาม ตุมฺหาทิเสเนว
ภวิตุํ วฏฺฏติ โจทเกน จ อีทิเสเนว ภวิตุํ วฏฺฏตีติ วตฺวา
เสตกานิ นิวาเสตฺวา จิรํ กิลมิตตฺถ มยาติ ขมาเปตฺวา
ปกฺกามิ ฯ เอวํ ลชฺชินา โจทิยมาโน อลชฺชี พหูสุปิ วตฺถูสุ
อุปฺปนฺเนสุ ปฏิญฺญํ น เทติ ฯ โส เนว สุทฺโธติ วตฺตพฺโพ
น อสุทฺโธติ ฯ ชีวมตโก นาม อามกปูติโก นาเมโส ฯ
สเจ ปนสฺส อญฺญมฺปิ ตาทิสํ วตฺถุ อุปฺปชฺชติ น วินิจฺฉินิ-
ตพฺพํ ฯ ตถานาสิตโกว ภวิสฺสติ ฯ สเจ ปน อลชฺชีเยว อลชฺชึ
โจเทติ โส วตฺตพฺโพ อาวุโส ตว วจเนนายํ กึ สกฺกา
วตฺตุนฺติ ฯ อิตรมฺปิ ตเถว วตฺวา อุโภ เอกสมฺโภคปริโภคา
หุตฺวา ชีวถาติ อุยฺโยเชตพฺพา ฯ สีลตฺถาย เตสํ วินิจฺฉโย
น กาตพฺโพ ฯ ปตฺตจีวรปริเวณาทิอตฺถาย ปน ปฏิรูปํ สกฺขึ
ลภิตฺวา กาตพฺโพ ฯ อถ ลชฺชีเยว ลชฺชึ โจเทติ วิวาโท จ
เนสํ กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตโก โหติ สญฺญาเปตฺวา มา เอวํ
กโรถาติ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา อุยฺโยเชตพฺพา ฯ อถ ปเนตฺถ
จุทิตเกน สหสา วิรทฺธํ โหติ อาทิโต ปฏฺฐาย อลชฺชี นาม
นตฺถิ ฯ โส จ ปกฺขานุรกฺขณตฺถาย ปฏิญฺญํ น เทติ ฯ
มยํ สทฺทหาม มยํ สทฺทหามาติ พหู อุฏฺฐหนฺติ ฯ โส เตสํ
ปฏิญฺญาย เอกวารํ เทฺววารํ สุทฺโธ โหตุ ฯ อถ ปน
วิรทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ฐาเน น ติฏฺฐติ ฯ วินิจฺฉโย ทาตพฺโพ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ ยสฺสา กิสฺสาจิ โจทนาย วเสน สงฺฆมชฺเฌ โอสเฏ
วตฺถุสฺมึ จุทิตโจทเกสุ ปฏิปตฺตึ ญตฺวา ตสฺสาเยว โจทนาย
สมฺปตฺติวิปตฺติชานนตฺถํ อาทิมชฺฌปริโยสานาทีนํ วเสน วินิจฺฉโย
เวทิตพฺโพ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ โจทนาย โก อาทิ กึ มชฺเฌ กึ
ปริโยสานํ ฯ โจทนาย อหํ ตํ วตฺตุกาโม กโรตุ เม อายสฺมา
โอกาสนฺติ เอวํ โอกาสกมฺมํ อาทิ ฯ โอติณฺเณน วตฺถุนา
โจเทตฺวา สาเรตฺวา วินิจฺฉโย มชฺเฌ ฯ อาปตฺติยํ วา อนาปตฺติยํ
วา ปติฏฺฐาปเนน สมโถ ปริโยสานํ ฯ โจทนาย กติ มูลานิ
กติ วตฺถูนิ กติ ภูมิโย ฯ โจทนาย เทฺว มูลานิ สมูลิกา
วา อมูลิกา วา ฯ ตีณิ วตฺถูนิ ทิฏฺฐํ สุตํ ปริสงฺกิตํ ฯ
ปญฺจ ภูมิโย กาเลน วกฺขามิ โน อกาเลน ภูเตน วกฺขามิ
โน อภูเตน สณฺเหน วกฺขามิ โน ผรุเสน อตฺถสํหิเตน วกฺขามิ
โน อนตฺถสํหิเตน เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโรติ ฯ
อิมาย ปน โจทนาย โจทเกน ปุคฺคเลน ปริสุทฺธกายสมาจาโร
นุโขมฺหีติ (๑) อาทินา นเยน อุปาลิปญฺจเก วุตฺเตสุ ปณฺณรสสุ
ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาตพฺพํ ฯ จุทิตเกน ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาตพฺพํ
สจฺเจ จ อกุปฺเป จาติ ฯ
อปฺเปว นาม นํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยนฺติ
อปิเอว นาม นํ ปุคฺคลํ อิมมฺหา เสฏฺฐจริยา จาเวยฺยํ ฯ
สาธุ วตสฺส สจาหํ อิมํ ปุคฺคลํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๑๘๓/๔๖๕.
จาเวยฺยนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน อนุทฺธํเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
ปทภาชเน ปน พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยนฺติ อิมสฺเสว ปริยายมตฺตํ
ทสฺเสตุํ ภิกฺขุภาวา จาเวยฺยนฺติ อาทิ วุตฺตํ ฯ ขณาทีนิ สมยสฺส
เววจนานิ ฯ ตํ ขณํ ตํ ลยํ ตํ มุหุตฺตํ วีติวตฺเตติ ตสฺมึ
ขเณ ตสฺมึ ลเย ตสฺมึ มุหุตฺเต วีติวตฺเต ฯ ภุมฺมุปฺปตฺติยา หิ
อิทํ อุปโยควจนํ ฯ สมนุคฺคาหิยมานนิทฺเทเส เยน วตฺถุนา
อนุทฺธํสิโต โหตีติ จตูสุ ปาราชิกวตฺถูสุ เยน วตฺถุนา โจทเกน
จุทิตโก อนุทฺธํสิโต อภิภูโต อชฺโฌตฺถโต โหติ ฯ ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ
สมนุคฺคาหิยมาโนติ ตสฺมึ โจทเกน วุตฺตวตฺถุสฺมึ โส โจทโก
อนุวิชฺชเกน กินฺเต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต ทิฏฺฐนฺติ อาทินา นเยน
อนุวิชฺชิยมาโน วีมํสิยมาโน อุปปริกฺขิยมาโน ฯ อสมนุคฺคา-
หิยมานนิทฺเทเส น เกนจิ วุจฺจมาโนติ อนุวิชฺชเกน วา
อญฺเญน วา เกนจิ ฯ อถวา ทิฏฺฐาทีสุ วตฺถูสุ เกนจิ
อวุจฺจมาโน ฯ เอเตสญฺจ ทฺวินฺนํ มาติกาปทานํ ปรโต ภิกฺขุ
จ โทสํ ปติฏฺฐาตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ฯ อิทํ หิ
วุตฺตํ โหติ เอวํ หิ สมนุคฺคาหิยมาโน วา อสมนุคฺคา-
หิยมาโน วา ภิกฺขุ จ โทสํ ปติฏฺฐาติ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ
ปฏิชานาติ สงฺฆาทิเสโสติ ฯ อิทญฺจ อมูลกภาวสฺส ปากฏ-
กาลทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ ฯ อาปตฺตึ ปน อนุทฺธํสิตกฺขเณเยว
อาปชฺชติ ฯ อิทานิ อมูลกญฺเจว ตํ อธิกรณํ โหตีติ เอตฺถ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ยสฺมา อมูลกลกฺขณํ ปุพฺเพ วุตฺตํ ตสฺมา ตํ อวตฺวา
อปุพฺพเมว ทสฺเสตุํ อธิกรณํ นามาติ อาทมาห ฯ ตตฺถ
ยสฺมา อธิกรณํ อธิกรณฏฺเฐน เอกมฺปิ วตฺถุวเสน นานา
โหติ เตนสฺส ตํ นานตฺตํ ทสฺเสตุํ จตฺตาริ อธิกรณานิ
วิวาทาธิกรณนฺติ อาทิมาห ฯ โก ปน โส อธิกรณฏฺโฐ เยเนตํ
เอกํ โหตีติ ฯ สมเถหิ อธิกรณียตา ฯ ตสฺมา ยํ อธิกิจฺจํ
อารพฺภ ปฏิจฺจ สนฺธาย สมถาว ปวตฺตนฺติ ตํ อธิกรณนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน วุตฺตํ อธิกรณนฺติ เกจิ คาหํ
วทนฺติ เกจิ เจตนํ เกจิ อกฺขนฺตึ เกจิ โวหารํ เกจิ
ปณฺณตฺตินฺติ ฯ ปุน เอวํ วิจาริตํ ยทิ คาโห อธิกรณํ
เอโก อตฺตาทานํ คเหตฺวา สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ มนฺตยมาโน
ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวา ปุน จชติ ตสฺส ตํ อธิกรณํ
สมถปฺปตฺตํ ภวิสฺสติ ฯ ยทิ เจตนา อธิกรณํ อิทํ อตฺตาทานํ
คณฺหามีติ อุปฺปนฺนา เจตนา นิรุชฺฌติ ฯ ยทิ อกฺขนฺติ
อธิกรณํ อกฺขนฺติยา อตฺตาทานํ คเหตฺวาปิ อปรภาเค วินิจฺฉยํ
อลภมาโน วา ขมาปิโต วา จชติ ฯ ยทิ โวหาโร อธิกรณํ
กเถนฺโต อาหิณฺฑิตฺวา อปรภาเค ตุณฺหี โหติ นิรโว
เอวมสฺส ตํ อธิกรณํ สมถปฺปตฺตํ ภวิสฺสติ ฯ ตสฺมา ปณฺณตฺติ
อธิกรณนฺติ ฯ ตํ ปเนตํ เมถุนธมฺมปาราชิกาปตฺติ เมถุนธมฺม-
ปาราชิกาปตฺติยา ตพฺภาคิยา ฯเปฯ เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ
อาปตฺตาธิกรณสฺส ตพฺภาคิยนฺติ (๑) จ วิวาทาธิกรณํ สิยา
กุสลํ สิยา อกุสลํ สิยา อพฺยากตนฺติ (๒) จ เอวมาทีหิ
วิรุชฺฌติ ฯ น หิ เต ปณฺณตฺติยา กุสลาทิภาวํ อิจฺฉนฺติ ฯ
น จ อมูลเกน ปาราชิเกน ธมฺเมนาติ เอตฺถ อาคโต
ปาราชิกธมฺโม ปณฺณตฺติ นาม โหติ ฯ กสฺมา ฯ อจฺจนฺต-
อกุสลตฺตา ฯ วุตฺตมฺปิ เหตํ อาปตฺตาธิกรณํ สิยา อกุสลํ
สิยา อพฺยากตนฺติ ฯ ยญฺเจตํ อมูลเกน ปาราชิเกนาติ เอตฺถ
อมูลกํ ปาราชิกํ นิทฺทิฏฺฐํ ตสฺเสวายํ อมูลกญฺเจว ตํ อธิกรณํ
โหตีติ ปฏินิทฺเทโส น ปณฺณตฺติยา ฯ น หิ อญฺญํ นิทฺทิสิตฺวา
อญฺญํ ปฏินิทฺทิสติ ฯ ยสฺมา ปน ยาย ปญฺญตฺติยา เยน
อภิลาเปน โจทเกน โส ปุคฺคโล ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนติ
ปญฺญตฺโต ปาราชิกสงฺขาตสฺส อธิกรณสฺส อมูลกตฺตา สาปิ
ปญฺญตฺติ อมูลิกา โหติ อธิกรเณ ปวตฺตตฺตา จ อธิกรณํ
ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน ปณฺณตฺติ อธิกรณนฺติ ยุชฺเชยฺย ฯ
ยสฺมา จ ยํ อมูลกํ นาม อธิกรณํ ตํ สภาวโต นตฺถิ
ปญฺญตฺติมตฺตเมว อตฺถิ ตสฺมาปิ ปณฺณตฺติ อธิกรณนฺติ
ยุชฺเชยฺย ฯ ตญฺจโข อิเธว น สพฺพตฺถ ฯ น หิ วิวาทาทีนํ
ปณฺณตฺติ อธิกรณฏฺโฐ ฯ อธิกรณฏฺโฐ ปน เตสํ ปุพฺเพ วุตฺต-
สมเถหิ อธิกรณียตา ฯ อิติ อิมินา อธิกรณฏฺเฐน อิเธกจฺโจ
# ๑. วิ. มหาวิ. ๑/๕๗๐/๓๙๐ ฯ ๒. วิ. จุลฺ. ๖/๓๓๔.
วิวาโท เจว อธิกรณญฺจาติ วิวาทาธิกรณํ ฯ เอส นโย
เสเสสุ ฯ ตตฺถ อิธ ภิกฺขู วิวทนฺติ ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ
วาติ (๑) เอวํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน วิวาโท
วิวาทาธิกรณํ ฯ อิธ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อนุวทนฺติ สีลวิปตฺติยา
วาติ (๑) เอวํ จตสฺโส วิปตฺติโย นิสฺสาย อุปฺปนฺโน อนุวาโท
อนุวาทาธิกรณํ ฯ ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณํ
สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณนฺติ (๑) เอวํ อาปตฺติเยว
อาปตฺตาธิกรณํ ฯ ยา สงฺฆสฺส กิจฺจยตา กรณียตา อปโลกน-
กมฺมํ ญตฺติกมฺมํ ญตฺติทุติยกมฺมํ ญตฺติจตุตฺถกมฺมนฺติ (๑) เอวํ
จตุพฺพิธํ สงฺฆกิจฺจํ กิจฺจาธิกรณนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อิมสฺมึ
ปนตฺเถ ปาราชิกาปตฺติสงฺขาตํ อาปตฺตาธิกรณเมว อธิปฺเปตํ ฯ
เสสานิ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตานิ ฯ เอตฺตกา หิ อธิกรณ-
สทฺทสฺส อตฺถา ฯ เตสุ ปาราชิกเมว อิธ อธิปฺเปตํ ฯ ตํ
ทิฏฺฐาทีหิ มูลเกหิ อมูลกญฺเจว อธิกรณํ โหติ ฯ อยญฺจ ภิกฺขุ
โทสํ ปติฏฺฐาติ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ ตุจฺฉกํ มยา ภณิตนฺติ
อาทีนิ วทนฺโต ปฏิชานาติ ฯ ตสฺส ภิกฺขุโน อนุทฺธํ-
สิตกฺขเณเยว สงฺฆาทิเสโสติ ฯ อยํ ตาวสฺส สปทานุกฺกม-
นิทฺเทสสฺส สิกฺขาปทสฺส อตฺโถ ฯ