สกุณสงฺฆสฺส สทฺเทน อุพฺพาฬฺโหติ โส กิร สกุณสงฺโฆ
ปฐมยามญฺจ ปจฺฉิมยามญฺจ นิรนฺตรํ สทฺทเมว กโรติ โส
ภิกฺขุ เตน สทฺเทน ปีฬิโต หุตฺวา ภควโต สนฺติกํ
อคมาสิ ฯ เตนาห เยนาหํ เตนูปสงฺกมีติ ฯ กุโต จ ตฺวํ
ภิกฺขุ อาคจฺฉสีติ เอตฺถ นิสินฺโน โส ภิกฺขุ น อาคจฺฉติ
วตฺตมานสมีเป ปน เอวํ วตฺตุํ ลพฺภติ ฯ เตนาห กุโต
จ ตฺวํ ภิกฺขุ อาคจฺฉสีติ ฯ กุโต อาคโตสีติ อตฺโถ ฯ ตโต
อหํ ภควา อาคจฺฉามีติ เอตฺถาปิ โสเอว นโย ฯ อุพฺพาฬฺโหติ
ปีฬิโต อุกฺกณฺฐาปิโต หุตฺวาติ อตฺโถ ฯ โส สกุณสงฺโฆ ภิกฺขุ
ปตฺตํ ยาจตีติ เอตฺถ เต สกุณา ภิกฺขุโน วจนํ น ชานนฺติ
ภควา ปน อตฺตโน อานุภาเวน ยถา ชานนฺติ ตถา
อกาสิ ฯ
อปาหํ เต น ชานามีติ อปิ อหํ เต ชเน เก วา
อิเม กสฺส วา อิเมติ น ชานามิ ฯ สงฺคมฺม ยาจนฺตีติ
สมาคนฺตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา ยาจนฺติ ฯ ยาจโก อปฺปิโย
โหตีติ โย ยาจติ โส อปฺปิโย โหติ ฯ ยาจํ อททมปฺปิโยติ
ยาจนฺติ ยาจิตํ วุจฺจติ ฯ ยาจิตมตฺถํ อททนฺโตปิ อปฺปิโย
โหติ ฯ อถวา ยาจนฺติ ยาจนฺตสฺส ฯ อททมปฺปิโยติ อเทนฺโต
อปฺปิโย โหติ ฯ มา เม วิทฺเทสนา อหูติ มา เม อปฺปิยภาโว
อหุ ฯ อหํ วา ตว ตฺวํ วา มม เทสฺโส อปฺปิโย มา
อโหสีติ อตฺโถ ฯ
ทุสฺสํหรานีติ กสิโครกฺขาทีหิ อุปาเยหิ ทุกฺเขน
สํหรณียานิ ฯ
สํยาจิกาย ปน ภิกฺขุนาติ เอตฺถ สํยาจิกา นาม สยํ
ปวตฺติตา ยาจนา วุจฺจติ ฯ ตสฺมา สํยาจิกายาติ อตฺตโน
ยาจนายาติ วุตฺตํ โหติ ฯ สยํ ยาจิตเกหิ อุปกรเณหีติ
อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน สา สยํ ยาจิตเกหิ กยิรมานา สยํ
ยาจิตฺวา กยิรมานา โหติ ตสฺมา ตํ อตฺถปริยายํ ทสฺเสตุํ
สยํ ยาจิตฺวา ปุริสมฺปีติ เอวมสฺส ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ

อุลฺลิตฺตาติ
อนฺโตลิตฺตา ฯ อวลิตฺตาติ พหิลิตฺตา ฯ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตาติ
สนฺตรพาหิรลิตฺตาติ วุตฺตํ โหติ ฯ การยมาเนนาติ อิมสฺส ปทภาชเน
การาเปนฺเตนาติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพํ สิยา เอวํ หิ พฺยญฺชนํ
สเมติ ยสฺมา ปน สํยาจิกาย กุฏึ การาเปนฺเตนาปิ อิธ
วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ ตสฺมา กโรนฺโต วา โหตุ
การาเปนฺโต วา อุโภเปเต การยมาเนนาติ อิมินาว ปเทน
สงฺคหิตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ กโรนฺโต วา การาเปนฺโต วาติ
วุตฺตํ ฯ ยทิ ปน กโรนฺเตน วา การาเปนฺเตน วาติ วเทยฺย
พฺยญฺชนํ วิโลมิตํ ภเวยฺย ฯ น หิ การาเปนฺโต กโรนฺโต
นาม โหติ ฯ ตสฺมา อตฺถมตฺตเมเวตฺถ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
อตฺตุทฺเทสนฺติ มยฺหํ เอสาติ เอวํ อตฺตา อุทฺเทโส อสฺสาติ
อตฺตุทฺเทสา ฯ ตํ อตฺตุทฺเทสํ ฯ ยสฺมา ปน ยสฺสา อตฺตา
อุทฺเทโส สา อตฺตโน อตฺถาย โหติ ตสฺมา ตํ อตฺถปริยายํ
ทสฺเสนฺโต อตฺตุทฺเทสนฺติ อตฺตโน อตฺถายาติ อาห ฯ ปมาณิกา
กาเรตพฺพาติ ปมาณยุตฺตา กาเรตพฺพา ฯ ตตฺรีทํ ปมาณนฺติ
ตสฺสา กุฏิยา อิทํ ปมาณํ ฯ สุคตวิทตฺถิยาติ สุคตวิทตฺถิ นาม
อิทานิ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ติสฺโส วิทตฺถิโย วฑฺฒกิหตฺเถน
ทิยฑฺโฒ หตฺโถ โหติ ฯ
พาหิริเมน มาเนนาติ กุฏิยา พหิกฺฑฺฑมาเนน ทฺวาทส
วิทตฺถิโย ฯ นิมนฺเตน ปน สพฺพปฐมํ ทินฺโน มหามตฺติกา-
ปริยนฺโต น คเหตพฺโพ ฯ ถุสปิณฺฑปริยนเตน มินิตพพํ ฯ
ถุสปิณฺฑสฺสูปริ เสตกมฺมํ อพฺโพหาริกํ ฯ สเจ ถุสปิณเฑน
อนตฺถิโก มหามตฺติกายเอว นิฏฐเปติ มหามตฺติกาว ปริจฺเฉโท ฯ
ติริยนฺติ วิตฺถารโต ฯ สตฺตาติ สตฺต สุคตวิทตฺถิโย ฯ อนฺตราติ
อิมสฺส ปน อยํ นิทฺเทโส อพฺภนฺตริเมน มาเนน ฯ กุฑฺฑสฺส
พหิอนฺตํ อคฺคเหตฺวา อพฺภนฺตริเมน อนฺเต มิยมาเน ติริยํ
สตฺต สุคตวิทตฺถิโย ปมาณนฺติ วุตตํ โหติ ฯ โย ปน เลสํ
โอเฑนฺโต ยถาวุตฺตปฺปมาณเมว กริสฺสามีติ ทีฆโต เอกาทส
วิทตฺถิโย ติริยํ อฏฺฐ วิทตฺถิโย ทีฆโต วา เตรส วิทตฺถิโย
ติริยํ ฉ วิทตฺถิโย กเรยฺย น วฏฺฏติ ฯ เอกโตภาเคน
อติกฺกนฺตมฺปิ หิ ปมาณํ อติกฺกนฺตเมว โหติ ฯ ติฏฺฐตุ วิทตฺถิ
เกสคฺคมตฺตมฺปิ ทีฆโต หาเปตฺวา ติริยํ ติริยโต วา หาเปตฺวา
ทีฆํ วฑฺเฒตุํ น วฏฺฏติ ฯ โก ปน วาโท อุภโต วฑฺฒเน ฯ
วุตฺตํ เหตํ อายามโต วา วิตฺถารโต วา อนฺตมโส
เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกมิตฺวา กโรติ วา การาเปติ วา ปโยเค
ทุกฺกฏนฺติ อาทิ ฯ ยถาวุตฺตปฺปมาณาเอว ปน วฏฺฏติ ฯ ยา
ปน ทีฆโต สฏฺฐิหตฺถาปิ โหติ ติริยํ ติหตฺถา วา
อูนกตฺติหตฺถา วา ยตฺถ ปมาณยุตฺโต มญฺโจ อิโต จิโต
จ น ปริวตฺตติ อยํ กุฏีติ สงฺขํ น คจฺฉติ ตสฺมา อยมฺปิ
วฏฺฏติ ฯ มหาปจฺจริยํปน ปจฺฉิมโกฏิยา จตูหตฺถวิตฺถารา
วุตฺตา ฯ ตโต เหฏฺฐา อกุฏี ฯ ปมาณิกาปิ ปน อเทสิตวตฺถุกา
วา สารมฺภา วา อปริกฺกมนา วา น วฏฺฏติ ฯ ปมาณิกา
เทสิตวตฺถุกา อนารมฺภา สปริกฺกมนา วฏฺฏติ ฯ ปมาณโต
อูนตรมฺปิ จตูหตฺถปญฺจหตฺถมฺปิ กโรนฺเตน เทสิตวตฺถุกา ว
กาเรตพฺพา ฯ
ปมาณาติกฺกนฺตญฺจ ปน กโรนฺโต เลปปริโยสาเน ครุกํ
อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ ตตฺถ เลโป จ อเลโป จ เลโปกาโส
จ อเลโปกาโส จ เวทิตพฺโพ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ เลโปติ เทฺว
เลปา มตฺติกาเลโป จ สุธาเลโป จ ฯ ฐเปตฺวา ปน อิเม
เทฺว เลเป อวเสโส ภสฺมโคมยาทิเภโท อเลโป ฯ สเจปิ
กลลเลโป โหติ อเลโป เอว ฯ เลโปกาโสติ ภิตฺติโย เจว
ฉทนญฺจ ฯ ฐเปตฺวา ปน ภิตฺติจฺฉทเน อวเสโส ถมฺภตุลาปิฏฺฐิ-
สงฺฆาฏวาตปานธูมจฺฉิทฺทาทิ อเลปารโห โอกาโส สพฺโพปิ
อเลโปกาโสติ เวทิตพฺโพ ฯ

ภิกฺขู อภิเนตพฺพา วตฺถุเทสนายาติ
ยสฺมึ ฐาเน กุฏึ กาเรตุกาโม โหติ ตตฺถ วตฺถุเทสนตฺถาย
ภิกฺขู อภิเนตพฺพา ฯ เตน กุฏีการเกนาติ อาทิ ปน เยน วิธินา
เต ภิกฺขู อภิเนตพฺพา ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ
กุฏีวตฺถุํ โสเธตฺวาติ น วิสมํ อรญฺญํ ภิกฺขู คเหตฺวา คนฺตพฺพํ
กุฏีวตฺถุํ ปฐมเมว โสเธตฺวา สมตลํ สีมามณฺฑลสทิสํ กตฺวา
ปจฺฉา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิตฺวา เนตพฺพาติ ทสฺเสติ ฯ
เอวมสฺส วจนีโยติ สงฺโฆ เอวํ วตฺตพฺโพ อสฺส ฯ ปรโต ปน
ทุติยมฺปิ ยาจิตพฺพาติ ภิกฺขู สนฺธาย พหุวจนํ วุตฺตํ ฯ สเจ
สพฺโพ สงฺโฆ น อุสฺสหตีติ สเจ สพฺโพ สงฺโฆ น อิจฺฉติ
สชฺฌายมนสิการาทีสุ อุยฺยุตฺตา เต ภิกฺขู โหนฺติ ฯ สารมฺภํ
อนารมฺภนฺติ สอุปทฺทวํ อนุปทฺทวํ ฯ สปริกฺกมนํ อปริกฺกมนนฺติ
สอุปจารํ อนุปจารํ ฯ ปตฺตกลฺลนฺติ ปตฺโต กาโล อิมสฺส
โอโลกนสฺสาติ ปตฺตกาลํ ฯ ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ ฯ อิทญฺจ
วตฺถุํ โอโลกนตฺถาย สมฺมติกมฺมสฺสาวนนเยน อปโลเกตฺวาปิ
กาตุํ วฏฺฏติ ฯ ปรโต ปน วตฺถุเทสนากมฺมํ ยถาวุตฺตายเอว
ญตฺติยา จ อนุสฺสาวนาย จ กาตพฺพํ ฯ อปโลเกตฺวา กาตุํ
น วฏฺฏติ ฯ
กิปีลิกานนฺติ รตฺตกาฬปิงฺคลาทิเภทานํ ยาสํ กาสญฺจิ
กิปีลิกานํ ฯ กปีลกานนฺติปิ ปาโฐ ฯ อาสโยติ นิพทฺธวส-
นฏฺฐานํ ฯ ยถา จ กิปีลิกานํ เอวํ อุปจิกาทีนมฺปิ นิพทฺธ-
วสนฏฺฐานํเยว อาสโย เวทิตพฺโพ ฯ ยตฺถ ปน เต โคจรตฺถาย
อาคนฺตฺวา คจฺฉนฺติ สพฺเพสมฺปิ ตาทิโส สญฺจรณปฺปเทโส
อวาริโต ฯ ตสฺมา ตตฺถ อปเนตฺวา โสเธตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ ฯ
อิมานิ ตาว ฉฏฺฐานานิ สตฺตานุทยาย ปฏิกฺขิตฺตานิ ฯ
หตฺถีนํ วาติ หตฺถีนํ ปน นิพทฺธวสนฏฺฐานํปิ นิพทฺธ-
โคจรฏฺฐานํปิ น วฏฺฏติ ฯ สีหาทีนํ อาสโย จ โคจราย
ปกฺกมนฺตานํ นิพทฺธคมนมคฺโค จ น วฏฺฏติ ฯ เอเตสํ
ปน จารภูมิ น คหิตา ฯ เยสํ เกสญฺจีติ อญฺเญสมฺปิ
วาฬานํ ติรจฺฉานคตานํ ฯ อิมานิ สตฺตฏฺฐานานิ สปฏิภยานิ
ภิกฺขูนํ อาโรคฺยตฺถาย ปฏิกฺขิตฺตานิ ฯ เสสานิ นานาอุปทฺทเวหิ
สอุปทฺทวานิ ฯ ตตฺถ ปุพฺพนฺนนิสฺสิตนฺติ ปุพฺพนฺนนิสฺสิตํ สตฺตนฺนํ
ธญฺญานํ วิรุหณกฺเขตฺตสฺส สมนฺตา ฐิตํ ฯ เอเสว นโย
อปรนฺนนิสฺสิตาทีสุปิ ฯ เอตฺถ ปน อพฺภาฆาตนฺติ การณฆรํ
เวริฆรํ โจรานํ มารณตฺถาย กตนฺติ กุรุนฺทิยาทีสุ วุตฺตํ ฯ
อาฆาตนฺติ ธมฺมคณฺฑิกา วุจฺจติ ฯ สุสานนฺติ มหาสุสานํ ฯ
สํสรณนฺติ อภินิพฺพิชฺฌคมนีโย คตปจฺจาคตมคฺโค วุจฺจติ ฯ เสสํ
อุตฺตานเมว ฯ

น สกฺกา โหติ ยถายุตฺเตน สกเฏนาติ ทฺวีหิ
พลิวทฺเทหิ ยุตฺเตน สกเฏน เอกํ จกฺกํ นิมฺโพทกปตนฏฺฐาเน
เอกํ พหิ กตฺวา อาวิชฺฌิตุํ น สกฺกา โหติ ฯ กุรุนฺทิยํ
ปน จตูหิ ยุตฺเตน วาติ วุตฺตํ ฯ
สมนฺตา นิสฺเสณิยา อนุปริคนฺตุนฺติ นิสฺเสณิยํ ฐตฺวา
เคหํ ฉาเทนฺเตหิ น สกฺกา โหติ สมนฺตา นิสฺเสณิยา
อาวิชฺฌิตุํ ฯ อิติ เอวรูเป สารมฺเภ จ อปริกฺกมเน จ ฐาเน
น กาเรตพฺพา ฯ อนารมฺเภ ปน สปริกฺกมเน กาเรตพฺพา ฯ
ตํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน ปาลิยํ อาคตเมว ฯ ปุน สํยาจิกา นามาติ
เอวมาทิ สารมฺเภ เจ ภิกฺขุ วตฺถุสฺมึ อปริกฺกมเน สํยาจิกาย
กุฏึ กเรยฺยาติ เอวํ วุตฺตสํยาจิกาทีนํ อตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ
ปโยเค ทุกฺกฏนฺติ เอวํ อเทสิตวตฺถุกํ วา ปมาณาติกฺกนฺตํ
วา กุฏึ กาเรสฺสามีติ อรญฺญโต รุกฺขาหรณตฺถาย วาสึ วา
ผรสุํ วา นิเสติ ทุกฺกฏํ ฯ อรญฺญํ ปวิสติ ทุกฺกฏํ ฯ ตตฺถ
อลฺลติณานิ ฉินฺทติ ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติยํ ฯ สุกฺขานิ
ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ รุกฺเขสุปิ เอเสว นโย ฯ ภูมึ โสเธติ ขนติ
ปํสุํ อุทฺธรติ มินาตีติ เอวํ ยาว ปาจีรํ พนฺธติ ตาว
ปุพฺพปฺปโยโค นาม โหติ ฯ เอตสฺมึ ปุพฺพปฺปโยเค สพฺพตฺถ
ปาจิตฺติยฏฐาเน ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติยํ ทุกฺกฏฏฺฐาเน
ทุกฺกฏํ ฯ ตโต ปฏฺฐาย สหปฺปโยโค นาม ฯ ตตฺถ ฯ ถมฺเภหิ
กาตพฺพาย ตตฺถ ถมฺภํ อุสฺสาเปติ ทุกฺกฏํ ฯ อิฏฺฐกาหิ
จินิตพฺพาย อิฏฺฐกํ อาจินาติ ทุกฺกฏํ ฯ เอวํ ยํ ยํ อุปกรณํ
โยเชติ สพฺพปฺปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ตจฺเฉนฺตสฺส หตฺถวาเร หตฺถวาเร
ตทตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปเท ปเท ทุกฺกฏํ ฯ เอวํ กตํ ปน
ทารุกุฑฺฑิกํ วา สิลากุฑฺฑิกํ วา อิฏฺฐกกุฑฺฑิกํ วา อนฺตมโส
ปณฺณสาลํปิ สภิตฺติจฺฉทนํ ลิมฺปิสฺสามีติ สุธาย วา มตฺติกาย
วา ลิมฺปนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ยาว ถุลฺลจฺจยํ
น โหติ ตาว ทุกฺกฏํ ฯ เอตํ ปน ทุกฺกฏํ มหาเลเปเนว
วฑฺฒติ ฯ เสตรตฺตวณฺณกรเณ วา จิตฺตกมฺเม วา อนาปตฺติ ฯ
เอกํ ปิณฺฑํ อนาคเตติ โย สพฺพปจฺฉิโม เอโก เลปปิณฺโฑ
ตํ เอกํ ปิณฺฑํ อสมฺปตฺเต กุฏีกมฺเม ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ อิทานิ
ทฺวีหิ ปิณฺเฑหิ นิฏฺฐานํ คมิสฺสตีติ เตสุ ปฐมปิณฺฑทาเน
ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตสฺมึ ปิณฺเฑ อาคเตติ ยํ เอกํ ปิณฺฑํ อนาคเต
กุฏีกมฺเม ถุลฺลจฺจยํ โหติ ตสฺมึ อวสาเน ปิณฺเฑ อาคเต
ทินฺเน ฐปิเต เลปสฺส ฆฏิตตฺตา อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส ฯ
เอวํ ลิมฺปนฺตสฺส จ อนฺโตเลเป วา อนฺโตเลเปน สทฺธึ ภิตฺติญฺจ
ฉทนญฺจ เอกาพทฺธึ กตฺวา ฆฏิเต พหิเลเป วา พหิเลเปน
สทฺธึ ฆฏิเต สงฺฆาทิเสโส ฯ สเจ ปน ทฺวารพนฺธํ วา วาตปานํ
วา อฏฐเปตฺวาว มตฺติกาย ลิมฺปติ ตสฺมึ จ ตสฺโสกาสํ
ปุน วฑฺเฒตฺวา วา อวฑฺเฒตฺวา วา ฐปิเต เลโป น ฆฏียติ
รกฺขติ ตาว ฯ ปุน เลปนฺตสฺส (๑)ปน ฆฏิตมตฺเต สงฺฆาทิเสโส ฯ
สเจ ตํ ฐปิยมานํ ปฐมทินฺนเลเปน สทฺธึ นิรนฺตรเมว หุตฺวา
ติฏฺฐติ ปฐมเมว สงฺฆาทิเสโส ฯ อุปจิกาโมจนตฺถํ อฏฺฐงฺคุล-
มตฺเตน อปฺปตฺตจฺฉทนํ กตฺวา ภิตฺตึ ลิมฺปติ อนาปตฺติ ฯ
อุปจิกาโมจนตฺถเมว เหฏฺฐา ปาสาณกุฑฺฑํ กตฺวา ตํ อลิมฺปิตฺวา
อุปริ ลิมฺปติ เลโป น ฆฏียติ นาม อนาปตฺติเยว ฯ อิฏฺฐก-
กุฑฺฑิกาย อิฏฺฐกาหิเยว วาตปาเน จ ธูมเนตฺตานิ จ กโรติ
เลปฆฏเนเนว อาปตฺติ ฯ ปณฺณสาลํ ลิมฺปติ เลปฆฏิเตเนว
อาปตฺติ ฯ ตตฺถ อาโลกตฺถาย อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ฐเปตฺวา ลิมฺปติ
เลโป น ฆฏียติ นาม อนาปตฺติเยว ฯ สเจ วาตปานํ
ลทฺธา เอตฺถ ฐเปสฺสามีติ กโรติ วาตปาเน ฐปิเต เลปฆฏเนน
อาปตฺติ ฯ สเจ มตฺติกาย กุฑฺฑํ กโรติ ฉทนเลเปน สทฺธึ
ฆฏเน อาปตฺติ ฯ เอโก เอกปิณฺฑาวเสสํ กตฺวา ฐเปติ อญฺโญ
# ๑. ลิมฺปนฺตสฺส.
ตํ ทิสฺวา ทุกฺกฏํ อิทนฺติ วตฺตสีเสน ลิมฺปติ อุภินฺนํ
อนาปตฺติ ฯ

ภิกฺขุ กุฏึ กโรตีติ เอวมาทีนิ ฉตฺตึส จตุกฺกานิ
อาปตฺติเภททสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ ฯ ตตฺถ สารมฺภาย ทุกฺกฏํ
อปริกฺกมนาย ทุกฺกฏํ ปมาณาติกฺกนฺตาย สงฺฆาทิเสโส อเทสิต-
วตฺถุกาย สงฺฆาทิเสโส เอเตสํ วเสน โอมิสฺสกาปตฺติโย
เวทิตพฺพา ฯ อาปตฺติ ทฺวินฺนํ สงฺฆาทิเสสานํ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฏานนฺติ-
อาทีสุ จ ทฺวีหิ สงฺฆาทิเสเสหิ สทฺธึ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฏานนฺติ-
อาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ โส เจ วิปฺปกเต อาคจฺฉตีติ-
อาทีสุ จ อยํ อตฺถวินิจฺฉโย ฯ โสติ สมาทิสิตฺวา ปกฺกนฺต-
ภิกฺขุ ฯ วิปฺปกเตติ อนิฏฺฐิเต กุฏีกมฺเม ฯ อญฺญสฺส วา ทาตพฺพาติ
อญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วา สงฺฆสฺส วา จชิตฺวา ทาตพฺพา ฯ
ภินฺทิตฺวา วา ปุน กาตพฺพาติ กิตฺตเกน ภินฺนา โหติ ฯ
สเจ ถมฺภา ภูมิยํ นิขาตา อุทฺธริตพฺพา ฯ สเจ ปาสาณานํ
อุปริ ฐปิตา อปเนตพฺพา ฯ อิฏฺฐกจิตาย ยาว มงฺคลิฏฺฐกา
ตาว กุฑฺฑา อปจินิตพฺพา ฯ สงฺเขปโต ภูมิสมํ กตฺวา
วินาสิตา ภินฺนา โหติ ฯ ภูมิโต อุปริ จตุรงฺคุลมตฺเตปิ ฐิเต
อภินฺนาว ฯ เสสํ สพฺพจตุกฺเกสุ ปากฏเมว ฯ น เหตฺถ อญฺญํ
กิญฺจิ อตฺถิ ยํ ปาลิ อนุสาเรเนว ทูวิญฺเญยฺยํ สิยา ฯ
อตฺตนา วิปฺปกตนฺติ อาทีสุ ปน อตฺตนา อารทฺธํ กุฏี อตฺตนา
ปริโยสาเปตีติ มหามตฺติกาย วา ถุสมตฺติกาย วา ยาย
กตปริโยสิตภาวํ ปาเปตุกาโม โหติ ตาย อวสานปิณฺฑํ เทนฺโต
ปริโยสาเปติ ฯ ปเรหิ ปริโยสาเปตีติ อตฺตโน อตฺถาย ปเรหิ
ปริโยสาเปติ ฯ อตฺตนา วา หิ วิปฺปกตา โหตุ ปเรหิ วา
อุภเยหิ วา ตญฺจ อตฺตโน อตฺถาย อตฺตนา วา ปริโยสาเปติ
ปเรหิ วา ปริโยสาเปติ อตฺตนา จ ปเรหิ จาติ ยุคนทฺธํ
วา ปริโยสาเปติ สงฺฆาทิเสโสเยวาติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ
กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ เทฺว ตโย ภิกฺขู เอกโต วสิสฺสามาติ
กโรนฺติ รกฺขติ ตาว อวิภตฺตตฺตา อนาปตฺติ อิทํ ฐานํ
ตว อิทํ มมาติ วิภชิตฺวา กโรนฺติ อาปตฺติ สามเณโร จ
ภิกฺขุ จ เอกโต กโรนฺติ ยาว อวิภตฺตา ตาว รกฺขติ ปุริมนเยน
วิภชิตฺวา กโรนฺติ ภิกฺขุสฺส อาปตฺตีติ ฯ

อนาปตฺติ เลเณติ อาทีสุ เลณํ มหนฺตมฺปิ กโรนฺตสฺส
อนาปตฺติ ฯ น เหตฺถ เลโป ฆฏียติ ฯ คุหมฺปิ อิฏฐกคุหํ
วา สิลาคุหํ วา ทารุคุหํ วา ภูมิคุหํ วา มหนฺตมฺปิ
กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ ติณกุฏิกาโยติ สตฺตภูมิโกปิ ปาสาโท
ติณปณฺณจฺฉทโน ติณกุฏิกาติ วุจฺจติ ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน
กุกฺกุฏจฺฉิกเคหนฺติ ฉทนํ ทณฺฑเกหิ ชาลพนฺธํ กตฺวา ติเณหิ
วา ปณฺเณหิ วา ฉาทิตกุฏิกาว วุตฺตา ตตฺถ อนาปตฺติ ฯ
มหนฺตมฺปิ ติณจฺฉทนเคหํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ อุลฺลิตฺตาทิภาโวเอว
หิ กุฏิยา ลกฺขณํ ฯ โส จ ฉทนเมว สนฺธาย วุตฺโตติ
เวทิตพฺโพ ฯ จงฺกมนสาลาย ติณปณฺณํ ปริปตติ อนุชานามิ
ภิกฺขเว โอกปฺเปตฺวา(๑) อุลฺลิตฺตาวลิตฺตํ กาตุนฺติ (๒)อาทีนิ เจตฺถ
สาธกานิ ฯ ตสฺมา อุภโตปกฺขกํ วา กูฏพทฺธํ วา วฏฺฏํ วา
จตุรสฺสํ วา ยํ อิมํ (๓) เอตสฺส เคหสฺส ฉาทนนฺติ ฉทนสํเขเปน
กตํ โหติ ตสฺส ภิตฺติเลเปน สทฺธึ เลเป ฆฏิเต อาปตฺติ ฯ
สเจ ปน อุลฺลิตฺตาวลิตฺตจฺฉทนสฺส เคหสฺส เลปรกฺขณตฺถํ อุปริ
ติเณน ฉาเทนฺติ น เอตฺตาวตา ติณกุฏี นาม โหติ ฯ กึ
ปเนตฺถ อเทสิตวตฺถุกปฺปมาณาติกฺกมนปจฺจยาว อนาปตฺติ อุทาหุ
สารมฺภอปริกฺกมนปจฺจยาปีติ สพฺพตฺถาปิ อนาปตฺติ ฯ ตถา หิ
ตาทิสํ กุฏึ สนฺธาย ปริวาเร วุตฺตํ
ภิกฺขุ สญฺญาจิกาย กุฏึ กโรติ
อเทสิตวตฺถุกํ ปมาณาติกฺกนฺตํ
สารมฺภํ อปริกฺกมนํ อนาปตฺติ
ปญฺหาเมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ (๔)ฯ
ยํ ปน อาปตฺติ การกานํ ติณฺณํ ทุกฺกฏานนฺติอาทิ
ปาลิยํ วุตฺตํ ตํ ยถาสมาธิฏฺฐาย อกรณปจฺจยา วุตฺตํ ฯ
อญฺญสฺสตฺถายาติ กุฏีลกฺขณปฺปตฺตมฺปิ กุฏึ อญฺญสฺส อุปชฺฌายสฺส
วา อาจริยสฺส วา สงฺฆสฺส วา อตฺถาย กโรนฺตสฺส
# ๑. สฺยา โอคุมฺเพตฺวา ฯ ๒. วิ. จุล. ๗/๖๗/๒๖ ฯ ๓. อิติ ฯ
# ๔. วิ. ปริ. ๘/๑๓๐๒/๕๒๙ ฯ
อนาปตฺติ ฯ วาสาคารํ ฐเปตฺวา สพฺพตฺถาติ อตฺตโน วสนตฺถาย
อคารํ ฐเปตฺวา อญฺญํ อุโปสถาคารํ วา ชนฺตาฆรํ วา
โภชนสาลา วา อคฺคิสาลา วา ภวิสฺสตีติ กาเรติ สพฺพตฺถ
อนาปตฺติ ฯ สเจปิสฺส โหติ อุโปสถาคารญฺจ ภวิสฺสติ อหญฺจ
วสิสฺสามีติ ชนฺตาฆรญฺจ โภชนสาลา จ อคฺคิสาลา จ
ภวิสฺสติ อหญฺจ วสิสฺสามีติ การิเตปิ อาปตฺติเยว ฯ มหา-
ปจฺจริยํ ปน อนาปตฺตีติ วตฺวา อตฺตโน วาสาคารตฺถาย
กโรนฺตสฺเสว อาปตฺตีติ วุตฺตํ ฯ อนาปตฺตีติ อุมฺมตฺตกสฺส
อาทิกมฺมิกาทีนญฺจ อาฬวกานํ ภิกฺขูนํ อนาปตฺติ ฯ
สมุฏฺฐานาทีสุ ฯ ฉสฺสมุฏฺฐานํ กิริยา จ กิริยากิริยา
จ ฯ อิทํ หิ วตฺถุํ เทสาเปตฺวา ปมาณาติกฺกนฺตํ กโรโต
กิริยโต สมุฏฺฐาติ วตฺถุํ อเทสาเปตฺวา กโรโต กิริยากิริยโต ฯ
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ
ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
กุฏีการสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยนาติ วิหารการสิกฺขาปทํ ฯ ตตฺถ โกสมฺพิยนฺติ
เอวํนามเก นคเร ฯ โฆสิตาราเมติ โฆสิตสฺส อาราเม ฯ
โฆสิตนามเกน กิร เสฏฺฐินา โส การิโต ตสฺมา โฆสิตาราโมติ
วุจฺจติ ฯ ฉนฺนสฺสาติ โพธิสตฺตกาเล อุปฏฺฐากฉนฺนสฺส ฯ วิหาร-
วตฺถุํ ภนฺเต ชานาหีติ วิหารสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ ภนฺเต
ชานาหิ ฯ เอตฺถ จ วิหาโรติ น สกลวิหาโร เอโก
อาวาโส ฯ เตเนวาห อยฺยสฺส วิหารํ การาเปสฺสามีติ ฯ เจติย-
รุกฺขนฺติ เอตฺถ จิตีกตตฺเถน เจติยํ ฯ ปูชารหานํ เทวฏฺฐา
นานเมตํ อธิวจนํ ฯ เจติยนฺติ สมฺมตํ รุกฺขํ เจติยรุกฺขํ ฯ
คาเมน ปูชิตํ คามสฺส วา ปูชิตนฺติ คามปูชิตํ ฯ เอส
นโย เสสปเทสุ ฯ อปิเจตฺถ ชนปโทติ เอกสฺส รญฺโญ รชฺเช
เอโก โกฏฺฐาโส ฯ รฏฺฐนฺติ สกลรฏฺฐํ เวทิตพฺพํ ฯ สกล-
รฏฺฐมฺปิ หิ กทาจิ ตสฺส รุกฺขสฺส ปูชํ กโรติ ฯ เตน วุตฺตํ
รฏฺฐปูชิตนฺติ ฯ เอกินฺทฺริยนฺติ กายินฺทฺริยํ สนฺธาย วทนฺติ ฯ
ชีวสญฺญิโนติ สตฺตสญฺญิโน ฯ มหลฺลกนฺติ สสฺสามิกภาเวน
สํยาจิกกุฏิโต มหนฺตภาโว เอตสฺส อตฺถีติ มหลฺลโก ฯ ยสฺมา
วา วตฺถุํ เทสาเปตฺวา ปมาณาติกฺกเมนาปิ กาตุํ วฏฺฏติ ตสฺมา
ปมาณมหนฺตตายปิ มหลฺลโก ฯ ตํ มหลฺลกํ ฯ ยสฺมา ปนสฺส
ตํ ปมาณมหตฺตํ สสฺสามิกตฺตาว ลพฺภติ ตสฺมา ตทตฺถ-
ทสฺสนตฺถํ มหลฺลโก นาม วิหาโร สสฺสามิโก วุจฺจตีติ
ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ เสสํ สพฺพํ กุฏีการสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว
เวทิตพฺพํ สทฺธึ สมุฏฺฐานาทีหิ ฯ สสฺสามิกภาวมตฺตเมว หิ
เอตฺถ กิริยโต สมุฏฺฐานาภาโว ปมาณนิยมาภาโว จ วิเสโส
ปมาณนิยมาภาวา จ จตุกฺกปริหานีติ ฯ
วิหารการสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ ทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทํ ฯ
ตตฺถ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เวฬุวนนฺติ ตสฺส อุยฺยานสฺส
นามํ ฯ ตํ กิร เวฬูหิ จ ปริกฺขิตฺตํ อโหสิ อฏฺฐารสหตฺเถน
จ ปากาเรน โคปุรฏฺฏาลกยุตฺตํ นีโลภาสํ มโนรมํ เตน
เวฬุวนนฺติ วุจฺจติ ฯ กลนฺทกานญฺเจตฺถ นิวาปํ อทํสุ เตน
กลนฺทกนิวาโปติ วุจฺจติ ฯ ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ
อุยฺยาเน กีฬนตฺถํ อาคโต สุรามเทน มตฺโต ทิวาเสยฺยํ สุปิ ฯ
ปริชโนปิสฺส สุตฺโต ราชาติ ปุปฺผผลาทีหิ ปโลภิยมาโน อิโต
จีโตจ ปกฺกามิ ฯ อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา
กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺโญ อภิมุโข อาคจฺฉติ ฯ ตํ ทิสฺวา
รุกฺขเทวตา รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมีติ กาฬกเวเสน อาคนฺตฺวา
กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ ฯ ราชา ปฏิพุชฺฌิ ฯ กณฺหสปฺโป
นิวตฺโต ฯ โส ตํ ทิสฺวา อิมาย กาฬกาย มม ชีวิตํ ทินฺนนฺติ
กาฬกานํ ตตฺถ นิวาปํ ปฏฺฐเปสิ อภยโฆสนญฺจ โฆสาเปสิ ฯ
ตสฺมา ตํ ตโต ปภูติ กลนฺทกนิวาปนฺติ สงฺขํ คตํ ฯ
กลนฺทกาติ หิ กาฬกานํ เอตํ นามํ ฯ

ทพฺโพติ ตสฺส เถรสฺส
นามํ ฯ มลฺลปุตฺโตติ มลฺลราชสฺส ปุตฺโต ฯ ชาติยา สตฺตวสฺเสน
อรหตฺตํ สจฺฉิกตนฺติ เถโร กิร สตฺตวสฺโสว สํเวคํ ลภิตฺวา
ปพฺพชนฺโต ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ เวทิตพฺโพ ฯ ยงฺกิญฺจิ
สาวเกน ปตฺตพฺพํ สพฺพํ เตน อนุปฺปตฺตนฺติ สาวเกน
ปตฺตพฺพํ นาม ติสฺโส วิชฺชา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ฉ
อภิญฺญา นว โลกุตฺตรธมฺมาติ อิทํ คุณชาตํ ตํ สพฺพํ
เตน อนุปฺปตฺตํ โหติ ฯ นตฺถิ จสฺส กิญฺจิ อุตฺตริกรณียนฺติ (๑)
จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา
อิทานิสฺส กิญฺจิ อุตฺตรึ กรณียํ นตฺถิ ฯ กตสฺส วา ปฏิจโยติ
ตสฺเสว กตสฺส วฑฺฒนมฺปิ นตฺถิ โธตสฺส วิย วตฺถสฺส ปฏิโธวนํ
ปิฏฺฐสฺส วิย คนฺธสฺส ปฏิปึสนํ ปุปฺผิตสฺส วิย จ ปุปฺผสฺส
ปฏิปุปฺผนนฺติ ฯ รโหคตสฺสาติ รหสิ คตสฺส ฯ ปฏิสลฺลีนสฺสาติ
ตโต ตโต ปฏิกฺกมิตวา สลฺลีนสฺส ฯ เอกีภาวํ คตสฺสาติ วุตตํ
โหติ ฯ
อถโข อายสฺมโต ทพฺพสฺส มลฺลปุตฺตสฺส เอตทโหสิ
ยนฺนูนาหํ สงฺฆสฺส เสนาสนญฺจ ปญฺญาเปยฺยํ ภตฺตานิ จ
อุทฺทิเสยฺยนฺติ เถโร กิร อตฺตโน กตกิจฺจภาวํ ทิสฺวา อหํ
อิมํ อนฺติมสรีรํ ธาเรมิ ตญฺจ โข วาตมุเข ฐิตปทีโป วิย
อนิจฺจตามฺเข ฐิตํ นจิรสฺเสว นิพฺพายนธมฺมํ ยาว น
นิพฺพายติ ตาว กึ นุโข อหํ สงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจํ กเรยฺยนฺติ
จินฺเตนฺโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ติโรรฏฺเฐสุ พหู กุลปุตฺตา
ภควนฺตํ อทิสฺวาว ปพฺพชนฺติ เต ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม เจว
วนทิสฺสาม จาติ ทูรโตปิ อาคจฺฉนฺติ ตตฺร เยสํ เสนาสนํ
นปฺปโหติ เต สิลาปฏฺฏเกปิ เสยฺยํ กปฺเปนฺติ ปโหมิ โข
# ๑. ปาลิยํ อุตฺตรึ กรณียนฺติ ปททฺวยํ ลิขิตํ ฯ
ปนาหํ อตฺตโน อานุภาเวน เตสํ พหุกุลปุตฺตานํ อิจฺฉาวเสน
ปาสาทวิหารอฑฺฒโยคาทีนิ สมญฺจปีฐกตฺถรณานิ เสนาสนานิ
นิมฺมินิตฺวา ทาตุํ ปุนทิวเส เจตฺถ เอกจฺเจ อติวิย กิลนฺตรูปา
โหนฺติ เต คารเวน ภิกฺขูนํ ปุรโต ฐตฺวา ภตฺตานิปิ น
อุทฺทิสาเปนฺติ อหํ โข ปเนเตสํ ภตฺตานิปิ อุทฺทิสิตุํ ปโหมีติ ฯ
อิติ ปฏิสญฺจิกฺขนฺตสฺส อถโข อายสฺมโต ทพฺพสฺส มลฺลปุตฺตสฺส
เอตทโหสิ ยนฺนูนาหํ สงฺฆสฺส เสนาสนญฺจ ปญฺญาเปยฺยํ
ภตฺตานิ จ อุทฺทิเสยฺยนฺติ ฯ นนุ จ อิมานิ เทฺว ฐานานิ
ภสฺสารามตาทิมนุยุตฺตสฺส ยุตฺตานิ อยญฺจ ขีณาสโว
นิปฺปปญฺจาราโม อิมสฺส กสฺมา อิมานิ ปฏิภํสูติ ฯ ปุพฺพ-
ปฏฺฐนาย โจทิตตฺตา ฯ สพฺพพุทฺธานํ กิร อิมํ ฐานนฺตรํ
ปตฺตา สาวกา โหนฺติเยว ฯ อยญฺจ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต
กาเล อญฺญตรสฺมึ กุเล ปจฺฉาชาโต อิมํ ฐานนฺตรํ ปตฺตสฺส
ภิกฺขุโน อานุภาวํ ทิสฺวา อฏฺฐสฏฺฐิยา ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ
สทฺธึ ภควนฺตํ สตฺต ทิวสานิ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา
ปาทมูเล นิปติตฺวา อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส
อุปฺปนฺนกาเลอ อหมฺปิ อิตฺถนฺนาโม ตุมฺหากํ สาวโก วิย
เสนาสนปญฺญาปโก จ ภตฺตุทฺเทสโก จ อสฺสนฺติ ปฏฺฐนํ
อกาสิ ฯ ภควา อนาคตํสญาณํ เปเสตฺวา อทฺทส ฯ ทิสฺวา
จ อิโต กปฺปสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน โคตโม นาม พุทฺโธ
อุปฺปชฺชิสฺสติ ตทา ตฺวํ ทพฺโพ นาม มลฺลปุตฺโต หุตฺวา ชาติยา
สตฺตวสฺโส นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกริสฺสสิ อิมญฺจ
ฐานนฺตรํ ลจฺฉสีติ พฺยากาสิ ฯ โส ตโต ปภูติ ทานสีลาทีนิ
ปูรยมาโน เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อมฺหากํ ภควโต
กาเล เตน ภควตา พฺยากตสทิสเมว อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ ฯ
อถสฺส รโหคตสฺส กึ นุโข อหํ สงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจํ
กเรยฺยนฺติ จินฺตยโต ตาย ปุพฺพปฏฺฐนาย โจทิตตฺตา อิมานิ
เทฺว ฐานานิ ปฏิภํสูติ ฯ อถสฺส เอตทโหสิ อหํ โข อนิสฺสโร
อตฺตนิ สตฺถารา สทฺธึ เอกฏฺฐาเน วสามิ สเจ มํ ภควา
อนุชานิสฺสติ อิมานิ เทฺว ฐานานิ สมาทิยิสฺสามีติ ภควโต
สนฺติกํ อคมาสิ ฯ เตน วุตฺตํ อถโข อายสฺมา ทพฺโพ
มลฺลปุตฺโต ฯเปฯ ภตฺตานิ จ อุทฺทิสิตุนฺติ ฯ อถ นํ ภควา
สาธุ สาธุ ทพฺพาติ สมฺปหํสิตฺวา ยสฺมา อรหติ เอวรูโป
อคติคมนปริพาหิโร ภิกฺขุ อิมานิ เทฺว ฐานานิ วิจาเรตุํ
ตสฺมา เตนหิ ตฺวํ ทพฺพ สงฺฆสฺส เสนาสนญฺจ ปญฺญาเปหิ
ภตฺตานิ จ อุทฺทิสาหีติ อาห ฯ
ภควโต ปจฺจสฺโสสีติ ภควโต วจนํ ปฏิอสฺโสสิ อภิมุโข
อสฺโสสิ ฯ สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ปฐมํ ทพฺโพ ยาจิตพฺโพติ
กสฺมา ภควา ยาจาเปติ ฯ ครหโมจนตฺถํ ฯ ปสฺสติ หิ ภควา
อนาคเต ทพฺพสฺส อิมํ ฐานํ นิสฺสาย เมตฺติยภุมฺมชกานํ วเสน
มหาอุปทฺทโว อุปฺปชฺชิสฺสติ ตตฺร เกจิ ครหิสฺสนฺติ อยํ
ตุณฺหีภูโต อตฺตโน กมฺมํ อกตฺวา กสฺมา อีทิสํ ฐานํ วิจาเรตีติ
ตโต อญฺเญ วกฺขนฺติ โก อิมสฺส โทโส เอโส เตเหว ยาจิตฺวา
ฐปิโตติ เอวํ ครหโต มุจฺจิสฺสตีติ ฯ เอวํ ครหโมจนตฺถํ
ยาจาเปตฺวาปิ ปุน ยสฺมา อสมฺมเต ภิกฺขุสฺมึ สงฺฆมชฺเฌ กิญฺจิ
กถิยมาเน ขิยฺยนธมฺโม อุปฺปชฺชติ อยํ กสฺมา สงฺฆมชฺเฌ
อุจฺจาสทฺทํ กโรติ อิสฺสริยํ ทสฺเสตีติ สมฺมเต ปน กเถนฺเต
มา อายสฺมนฺโต กิญฺจิ อวจุตฺถ สมฺมโต อยํ กเถตุ ยถาสุขนฺติ
วตฺตาโร ภวนฺติ อสมฺมตญฺจ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตสฺส
ลหุกาปตฺติ โหติ ทุกฺกฏมตฺตา สมฺมตํ ปน อพฺภาจิกฺขโต
ครุกตรา ปาจิตฺติยาปตฺติ โหติ อถ สมฺมโต ภิกฺขุ อาปตฺติยา
ครุกภาเวน เวริเกหิปิ ทุปฺปทฺธํสิยตโร โหติ ตสฺมา ตํ
อายสฺมนฺตํ สมฺมนฺนาเปตุํ พฺยตฺเตน ภิกฺขุนาติ อาทิมาห ฯ กึ
ปน เทฺว สมฺมติโย เอกสฺส ทาตุํ วฏฺฏนฺตีติ ฯ น เกวลํ
เทฺว สเจ ปโหติ เตรสาปิ ทาตุํ วฏฺฏนฺติ ฯ อปฺปโหนฺตานํ
ปน เอกาปิ ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วา ทาตุํ น วฏฺฏติ ฯ
สภาคานนฺติ คุณสภาคานํ น มิตฺตสนฺถวสภาคานํ ฯ เตเนวาห
เย เต ภิกฺขู สุตฺตนฺติกา เตสํ เอกชฺฌนฺติอาทึ ฯ ยาวติกา หิ
สุตฺตนฺติกา โหนฺติ เต อุจฺจินิตฺวา เอกโต เตสํ อนุรูปเมว
เสนาสนํ ปญฺญาเปติ เอวํ เสสานํ ฯ กายทฬฺหีพหุลาติ กายสฺส
ทฬฺหภาวกรณพหุลา กายโปสนพหุลาติ อตฺโถ ฯ อิมายปีเม
อายสฺมนฺโต รติยาติ อิมาย สคฺคมคฺคสฺส ติรจฺฉานภูตาย
ติรจฺฉานกถาย รติยา ฯ อจฺฉิสฺสนฺตีติ วิหริสฺสนฺติ ฯ เตโช
ธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา เตเนวาโลเกนาติ เตโชกสิณจตุตฺถชฺฌานํ
สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาญาเณน องฺคุลิชฺชลนํ อธิฏฐาย
เตเนว เตโชธาตุสมาปตฺติยา ชนิเตน องฺคุลิชฺชาลาโลเกนาติ
อตฺโถ ฯ อยํ ปน เถรสฺส อานุภาโว น จิรสฺเสว สกลชมฺพูทีเป
ปากโฏ อโหสิ ฯ ตํ สุตฺวา อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทฏฺฐุกามา
อาคมึสุ ฯ อปิสฺสุ ภิกฺขู สญฺจิจฺจ วิกาเล อาคจฺฉนฺติ ฯ เต
สญฺจิจฺจ ทูเร อปทิสนฺตีติ ชานนฺตาว ทูเร อปทิสนฺติ ฯ
กถํ ฯ อมฺหากํ อาวุโส ทพฺพ คิชฺฌกูเฏติ อิมินา นเยน ฯ
องฺคุลิยา ชลมานาย ปุรโต ปุรโต คจฺฉตีติ สเจ เอโก ภิกฺขุ
โหติ สยเมว คจฺฉติ สเจ พหู โหนฺติ พหู อตฺตภาเว นิมฺมินาติ
สพฺเพ อตฺตนา สทิเสเอว ฯ เสนาสนํ ปญฺญาเปติ อยํ มญฺโจติ
อาทีสุ ปน เถเร อยํ มญฺโจติ วทนฺเต นิมฺมิตาปิ อตฺตโน
อตฺตโน คตฏฺฐาเน อยํ มญฺโจติ วทนฺติ ฯ เอวํ สพฺพปเทสุ ฯ
อยํ หิ นิมฺมิตานํ ธมฺมตา
เอกสฺมึ ภาสมานสฺมึ สพฺเพ ภาสนฺติ นิมฺมิตา
เอกสฺมึ ตุณฺหิมาสีเน สพฺเพ ตุณฺหี ภวนฺติ เตติ ฯ
ยสฺมึ ปน วิหาเร มญฺจปีฐาทีนิ น ปริปูเรนฺติ อตฺตโน
อานุภาเวน ปูเรติ เตน นิมฺมิตานํ อวตฺถุกํ วจนํ น โหติ ฯ
เสนาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปุนเทว เวฬุวนํ ปจฺจาคจฺฉตีติ เตหิ
สทฺธึ ชนปทกถํ กเถนฺโต น นิสีทติ อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว
ปจฺจาคจฺฉติ ฯ

เมตฺติยภุมฺมชกาติ เมตฺติโย เจว ภุมฺมชโก จ
ฉพฺพคฺคิยานํ อคฺคปุริสา เอเต ฯ ลามกานิ จ ภตฺตานีติ เสนาสนานิ
ตาว นวกานํ ลามกานิ ปาปุณนฺตีติ อนจฺฉริยเมตํ ฯ ภตฺตานิ
ปน สลากาโย ปจฺฉิยํ วา จีวรโภเค วา ปกฺขิปิตฺวา
อาโลเลตฺวา เอกเมกํ อุทฺธริตฺวา ปญฺญาเปนฺติ ฯ ตานิปิ เนสํ
มนฺทปุญฺญตาย ลามกานิ สพฺพปจฺฉิมาเนว ปาปุณนฺติ ฯ ยมฺปิ
เอกจาริกภตฺตํ เอกวาริกภตฺตนฺนาม ปณีตปฺปณีตํ สโมธาเนตฺวา
เถรโต ยาว นวกา คาหาเปตพฺพํ ฯ ตมฺปิ เอเตสํ ปตฺตทิวเส
ลามกํ วา โหติ เอเต วา ทิสฺวาว ปณีตํ อทตฺวา ลามกเมว
เทนฺติ ฯ อภิสงฺขาริกนฺติ นานาสมฺภาเรหิ อภิสงฺขริตฺวา กตํ
สุสชฺชตํ สุสมฺปาทิตนฺติ อตฺโถ ฯ กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ ฯ
พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํ ฯ กลฺยาณภตฺติโกติ กลฺยาณํ สุนฺทรํ
อติวิย ปณีตํ ภตฺตมสฺสาติ กลฺยาณภตฺติโก ฯ ปณีตทายกตฺตา
ภตฺเตเนว ปญฺญาโต ฯ จตุกฺกภตฺตํ เทตีติ จตฺตาริ ภตฺตานิ
เทติ ฯ ตทฺธิตโวหาเรน ปน จตุกฺกภตฺตนฺติ วุตฺตํ ฯ อุปติฏฺฐิตฺวา
ปริวิสตีติ สพฺพกมฺมนฺเต วิสฺสชฺเชตฺวา มหนฺตํ ปูชาสกฺการํ
กตฺวา สมีเป ฐตฺวา ปริวิสติ ฯ โอทเนน ปุจฺฉนฺตีติ โอทนหตฺถา
อุปสงฺกมิตฺวา กึ ภนฺเต โอทนํ เทมาติ ปุจฺฉนฺติ ฯ เอวํ
กรณตฺเถเยว กรณวจนํ โหติ ฯ เอส นโย สูปาทีสุ ฯ สฺวาตนายาติ
เสฺว ภโว ภตฺตปริโภโค สฺวาตโน ฯ ตสฺสตฺถาย สฺวาตนาย ฯ
เสฺว กตฺตพฺพสฺส ภตฺตปริโภคสฺสตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ ฯ อุทฺทิฏฺฐํ
โหตีติ ปาเปตฺวา ทินฺนํ โหติ ฯ เมตฺติยภุมฺมชกานํ โข คหปตีติ
อิทํ เถโร อสมนฺนาหริตฺวา อาห ฯ เอวํ พลวตี หิ เตสํ
มนฺทปุญฺญตา ยํ สติเวปุลฺลตฺตปฺปตฺตานมฺปิ อสมนฺนาหาโร
โหติ ฯ เย เชติ เอตฺถ เชติ ทาสึ อาลปติ ฯ หีโย โข
อาวุโส อมฺหากนฺติ รตฺตึ สมฺมนฺตยมานา อตีตํ ทิวสภาคํ
สนฺธาย หีโยติ วทนฺติ ฯ น จิตฺตรูปนฺติ น จิตฺตานุรูปํ ฯ
ยถา ปุพฺเพ ยตฺตกํ อิจฺฉนฺติ ตตฺตกํ สุปนฺติ น เอวํ
สุปึสุ ฯ อปฺปกเมว สุปึสูติ วุตฺตํ โหติ ฯ พหารามโกฏฺฐเกติ
เวฬุวนวิหารสฺส พหิทฺวารโกฏฺฐเก ฯ ปตฺตกฺขนฺธาติ ปติตกฺขนฺธา
ขนฺธฏฺฐิกํ นาเมตฺวา นิสินฺนา ฯ ปชฺฌายนฺตาติ ปธูปายนฺตา ฯ
ยโต นีวาตํ ตโต ปวาตนฺติ ยตฺถ นิวาตํ อปฺปโกปิ วาโต
นตฺถิ ตตฺถ มหาวาโต อุฏฺฐิโตติ อตฺโถ ฯ อุทกํ มญฺเญ
อาทิตฺตนฺติ อุทกํ วิย อาทิตฺตํ ฯ