ยสฺมา ปน โย จ หตฺถคฺคาโห โย จ เวณิคฺคาโห
ยญฺจ อวเสสสฺส องฺคสฺส ปรามสนํ ตํ สพฺพมฺปิ เภทโต
ทฺวาทสวิธํ โหติ ตสฺมา ตํ เภทํ ทสฺเสตุํ อามสนา ปรามสนาติ-
อาทินา นเยน ตสฺส ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ยญฺจ วุตฺตํ
อามสนา นาม อามฏฺฐมตฺตา ยญฺจ ฉุปนนฺนาม ผุฏฺฐมตฺตนฺติ
อิเมสํ อยํ วิเสโส ฯ อามสนาติ อาปชฺชนา ผุฏฺโฐกาสํ
อนติกฺกมิตฺวาปิ ตตฺเถว สงฺฆฏฺฏนา ฯ อยํ หิ อามฏฺฐมตฺตาติ
วุจฺจติ ฯ ฉุปนนฺติ อสงฺฆฏฺเฏตฺวา ผุฏฺฐมตฺตํ ฯ ยมฺปิ อุมฺมสนาย
จ อุลฺลงฺฆนาย จ นิทฺเทเส อุทฺธํ อุจฺจารณาติ เอกเมว ปทํ
วุตฺตํ ตตฺราปิ อยํ วิเสโส ฯ ปฐมํ อตฺตโน กายสฺส อิตฺถิยา
กาเย อุทฺธํ ผุสนวเสน วุตฺตํ ฯ ทุติยํ อิตฺถิยา กายํ อุกฺขิปน-
วเสน ฯ เสสํ ปากฏเมว ฯ อิทานิ ยฺวายํ โอติณฺโณ วิปริณเตน
จิตฺเตน กายสํสคฺคํ สมาปชฺชติ ตสฺส เอเตสํ ปทานํ วเสน
วิตฺถารโต อาปตฺติเภทํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถี จ โหติ อิตฺถีสญฺญี
สารตฺโต จ ภิกฺขุ จ นํ อิตฺถิยา กาเยน กายนฺติ
อาทิมาห ฯ ตตฺถ ภิกฺขุ จ นํ อิตฺถิยา กาเยน กายนฺติ โส
สารตฺโต จ อิตฺถีสญฺญี จ ภิกฺขุ อตฺตโน กาเยน ฯ นนฺติ
นิปาตมตฺตํ ฯ อถวา ฯ เอตํ ตสฺสา อิตฺถิยา หตฺถาทิเภทํ
กายํ ฯ อามสติ ปรามสตีติ เอเตสุ เจว เอเกนาปิ อากาเรน
อชฺฌาจรติ อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส ฯ ตตฺถ สกึ อามสโต เอกา
อาปตฺติ ปุนปฺปุนํ อามสโต ปโยเค ปโยเค สงฺฆาทิเสโส ฯ
ปรามสนฺโตปิ สเจ กายโต อโมเจตฺวา ว อิโตจีโต จ
อตฺตโน หตฺถํ วา กายํ วา สญฺโจเปติ หรติ เปเสติ ทิวสมฺปิ
ปรามสโต เอกา ว อาปตฺติ ฯ สเจ กายโต โมเจตฺวา โมเจตฺวา
ปรามสติ ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ โอมสนฺโตปิ สเจ กายโต
อโมเจตฺวาว อิตฺถิยา มตฺถกโต ปฏฺฐาย ยาว ปาทปิฏฺฐึ
โอมสติ เอกา ว อาปตฺติ ฯ สเจ ปน อุทราทีสุ ตํ ตํ
ฐานํ ปตฺวา มุญฺจิตฺวา โอมสติ ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ
อุมฺมสนายปิ ปาทโต ปฏฺฐาย ยาว สีสํ อุมฺมสนฺตสฺส เอเสว
นโย ฯ โอลงฺฆนาย มาตุคามํ เกเสสุ คเหตฺวา โอนาเมตฺวา
จุมฺพนาทีสุ ยํ อชฺฌาจารํ อิจฺฉติ ตํ กตฺวา มุญฺจโต เอกา
อาปตฺติ ฯ อุฏฐิตํ ปุนปฺปุนํ นามยโต (๑) ปโยเค ปโยเค อาปตฺติฯ
อุลฺลงฺฆนายปิ เกเสสุ วา หตฺเถสุ วา คเหตฺวา อุฏฺฐาปยโต
เอเสว นโย ฯ อากฑฺฒนาย อตฺตโน อภิมุขํ อากฑฺฒนฺโต ยาว
น มุญฺจติ เอกา ว อาปตฺติ ฯ มุญฺจิตฺวา มุญฺจิตฺวา ปุนปิ
อากฑฺฒนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ ปฏิกฑฺฒนายปิ
ปรมฺมุขํ ปิฏฺฐิยํ คเหตฺวา ปฏิปฺปณามยโต จ เอเสว นโย ฯ
อภินิคฺคณฺหนาย หตฺเถ วา พาหาย วา ทฬฺหํ คเหตฺวา
โยชนมฺปิ คจฺฉโต เอกาว อาปตฺติ ฯ มุญฺจิตฺวา มุญฺจิตฺวา
คณฺหโต ปโยเค ปโยเค อาปตฺติ ฯ อมุญฺจิตฺวา ปุนปฺปุนํ
ผุสโต จ อาลิงฺคโต จ ปโยเค ปโยเค อาปตฺตีติ มหา-
สุมตฺเถโร อาห ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปนาห มูลคฺคหณเมว
ปมาณํ ตสฺมา ยาว น มุญฺจติ ตาว เอกา ว อาปตฺติ ฯ
อภินิปฺปีฬนาย วตฺเถน วา อาภรเณน วา สทฺธึ นิปฺปีฬยโต
องฺคํ อผุสนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ ผุสนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส ฯ
เอกปฺปโยเคน เอกา อาปตฺติ นานาปโยเคน นานา ฯ
# ๑. โอนามยโต ฯ
คหณจฺฉุปเนสุ อญฺญํ กิญฺจิ วิการํ อกโรนฺโตปิ คหิตมตฺต-
ผุฏฺฐมตฺเตนาปิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ
เอวเมเตสุ อามสนาทีสุ เอเกนาปิ อากาเรน อชฺฌาจรโต
อิตฺถิยา อิตฺถีสญฺญิสฺส สงฺฆาทิเสโส ฯ เวมติกสฺส ถุลฺลจฺจยํ ฯ
ปณฺฑกปุริสติรจฺฉานคตสญฺญิสฺสาปิ ถุลฺลจฺจยเมว ฯ ปณฺฑเก
ปณฺฑกสญฺญิสฺส ถุลฺลจฺจยํ ฯ เวมติกสฺส ทุกฺกฏํ ฯ ปุริส-
ติรจฺฉานคตอิตฺถีสญฺญิสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ ปุริเส ปุริสสญฺญิสฺสาปิ
เวมติกสฺสาปิ อิตฺถีปณฺฑกติรจฺฉานคตสญฺญิสฺสาปิ ทุกฺกฏเมว ฯ
ติรจฺฉานคเตปิ สพฺพากาเรน ทุกฺกฏเมวาติ ฯ อิมา เอกมูลกนเย
วุตฺตา อาปตฺติโย สลฺลกฺเขตฺวา อิมินา จ อุปาเยน เทฺว
อิตฺถิโย ทฺวินฺนํ อิตฺถีนนฺติ อาทิวเสน วุตฺเต ทฺวิมูลกนเยปิ
ทฺวิคุณา อาปตฺติโย เวทิตพฺพา ฯ ยถา จ ทฺวีสุ อิตฺถีสุ เทฺว
สงฺฆาทิเสสา เอวํ สมฺพหุลาสุ สมฺพหุลา เวทิตพฺพา ฯ โย หิ
เอกโต ฐิตา สมฺพหุลา อิตฺถิโย พาหาหิ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหาติ
โส ยตฺตกา อิตฺถิโย ผุฏฺฐา ตาสํ คณนาย สงฺฆาทิเสเส
อาปชฺชติ ฯ มชฺฌคตานํ คณนาย ถุลฺลจฺจเย ฯ ตา หิ เตน
กายปฏิพทฺเธน อามฏฺฐา โหนฺติ ฯ โย ปน สมฺพหุลานํ องฺคุลิโย
วา เกเส วา เอกโต กตฺวา คณฺหาติ โส องฺคุลิโย จ เกเส
จ อคเณตฺวา อิตฺถิโย คเณตฺวา สงฺฆาทิเสเสหิ กาเรตพฺโพ ฯ
ยาสญฺจ อิตฺถีนํ องฺคุลิโย วา เกสา วา มชฺฌคตา โหนฺติ
ตาสํ คณนาย ถุลฺลจฺจเย อาปชฺชติ ฯ ตา หิ เตน กายปฏิ-
พทฺเธน อามฏฺฐา โหนฺติ ฯ สมฺพหุลา ปน อิตฺถิโย กายปฏิ-
พทฺเธหิ รชฺชุวตฺถาทีหิ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต สพฺพาสํเยว
อนฺโตปริกฺเขปคตานํ คณนาย ถุลฺลจฺจเย อาปชฺชติ ฯ มหาปจฺจริยํ
อผุฏฺฐาสุ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ยสฺมา ปาลิยํ กายปฏิพทฺธํ
กายปฏิพทฺเธน อามสนนฺนาม นตฺถิ ตสฺมา สพฺพมฺปิ กายปฏิ-
พทฺธํ กายปฏิพทฺเธเนว สงฺคณฺหิตฺวา มหาอฏฺฐกถายญฺจ
กุรุนฺทิยญฺจ วุตฺโต ปุริมนโย เจตฺถ ยุตฺตตโร ทิสฺสติ ฯ โย
หิ หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐิตาสุ อิตฺถีสุ สมสาราโค
เอกํ หตฺเถ คณฺหาติ โส คหิติตฺถิยา วเสน เอกํ สงฺฆาทิเสสํ
อาปชฺชติ อิตราสํ คณนาย ปุริมนเยเนว ถุลฺลจฺจเย ฯ สเจ
โส ตํ กายปฏิพทฺเธ วตฺเถ วา ปุปฺเผ วา คณฺหาติ สพฺพาสํ
คณนาย ถุลฺลจฺจเย อาปชฺชติ ฯ ยเถว หิ รชฺชุวตฺถาทีหิ
ปริกฺขิปนฺเตน สพฺพาปิ กายปฏิพทฺเธน อามฏฺฐา โหนฺติ ตถา
อิธาปิ สพฺพา กายปฏิพทฺเธน อามฏฺฐา โหนฺตีติ ฯ สเจ ปน
ตา อิตฺถิโย อญฺญมญฺญํ วตฺถโกฏิยํ คเหตฺวา ฐิตา โหนฺติ
ตตฺร เจโส ปุริมนเยเนว ปฐมํ อิตฺถึ หตฺเถ คณฺหาติ คหิตาย
วเสน สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชติ อิตราสํ คณนาย ทุกฺกฏานิ ฯ
สพฺพาสํ หิ ตาสํ เตน ปุริมนเยเนว กายปฏิพทฺเธน กายปฏิ-
พทฺธํ อามฏฺฐํ โหติ ฯ สเจ ปน โสปิ ตํ กายปฏิพทฺเธเยว
คณฺหาติ ตสฺสา วเสน ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ อิตราสํ คณนาย
อนนฺตรนเยเนว ทุกฺกฏานิ ฯ โย ปน ฆนวตฺถนิวตฺถํ อิตฺถึ
กายสํสคฺคราเคน วตฺเถ สงฺฆฏฺเฏติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ วิรลวตฺถนิวตฺถํ
สงฺฆฏเฏติ ตตฺร เจ วตฺถนฺตเรหิ อิตฺถิยา วา นิกฺขนฺตโลมานิ
ภิกฺขุํ ภิกฺขุโน วา ปฏิฏฺฐโลมานิ อิตฺถึ ผุสนฺติ อุภินฺนํ
โลมานิ วา โลมานิ ผุสนฺติ สงฺฆาทิเสโส ฯ อุปาทินฺนเกน
หิ กมฺมชรูเปน อุปาทินฺนกํ วา อนุปาทินฺนกํ วา อนุ-
ปาทินฺนเกนปิ เกสาทินา อุปาทินฺนกํ วา อนุปาทินฺนกํ วา
ผุสนฺโตปิ สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชติ ฯ ตตฺถ กุรุนฺทิยํ โลมานิ
คเณตฺวา สงฺฆาทิเสโสติ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน โลมานิ
คเณตฺวา อาปตฺติยา น กาเรตพฺโพ เอกเมว สงฺฆาทิเสสํ
อาปชฺชติ สงฺฆิเก มญฺเจ ปน อปจฺจตฺถริตฺวา นิปนฺโน
โลมานิ คเณตฺวา กาเรตพฺโพติ วุตฺตํ ฯ ตเทว ยุตฺตํ ฯ อิตฺถี-
วเสน หิ อยํ อาปตฺติ น โกฏฺฐาสวเสนาติ ฯ

เอตฺถาห โย
ปน กายปฏิพทฺธํ คณฺหิสฺสามีติ กายํ คณฺหาติ กายํ วา
คณฺหิสฺสามีติ กายปฏิพทฺธํ คณฺหาติ โส กึ อาปชฺชตีติ ฯ
มหาสุมตฺเถโร ตาว ยถาวตฺถุกเมวาติ วทติ ฯ อยํ กิรสฺส
ลทฺธิ
วตฺถุ สญฺญา จ ราโค จ ผสฺสปฏิวิชานนา
ยถานิทฺทิฏฺฐนิทฺเทเส ครุกนฺเตน การเยติ ฯ
เอตฺถ วตฺถูติ อิตฺถี ฯ สญฺญาติ อิตฺถีสญฺญา ฯ ราโคติ
กายสํสคฺคราโค ฯ ผสฺสปฏิวิชานนาติ กายสํสคฺคผสฺสชานนา ฯ
ตสฺมา โย อิตฺถีสญฺญี กายสํสคฺคราเคน กายปฏิพทฺธํ
คเหสฺสามีติ ปวตฺโตปิ กายํ ผุสติ (๑) ครุกํ สงฺฆาทิเสสํเยว
อาปชฺชติ อิตโรปิ ถุลฺลจฺจยนฺติ ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปนาห
สญฺญาย วิราคิตมฺหิ คหเณ จ วิราคิเต
ยถานิทฺทิฏฺฐนิทฺเทเส ครุกํ ตตฺถ น ทิสฺสตีติ ฯ
อสฺสาปายํ ลทฺธิ อิตฺถิยา อิตฺถีสญฺญิโน หิ สงฺฆาทิเสโส วุตฺโต
อิมินา จ อิตฺถีสญฺญา วิราคิตา กายปฏิพทฺเธ กายปฏิพทฺธ-
สญฺญา อุปฺปาทิตา ตํ คณฺหนฺตสฺส ปน ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ ฯ
อิมินา จ คหณมฺปิ วิราคิตํ ตํ อคฺคเหตฺวา อิตฺถี คหิตา
ตสฺมา เอตฺถ อิตฺถีสญฺญาย อภาวโต สงฺฆาทิเสโส น ทิสฺสติ
กายปฏิพทฺธสฺส อคฺคหิตตฺตา ถุลฺลจฺจยํ น ทิสฺสติ กาย-
สํสคฺคราเคน ผุฏฺฐตฺตา ปน ทุกฺกฏํ กายสํสคฺคราเคน หิ
อิมนฺนาม วตฺถุํ ผุสโต อนาปตฺตีติ นตฺถิ ตสฺมา ทุกฺกฏเมวาติ ฯ
อิทญฺจ ปน วตฺวา อิมํ จตุกฺกมาห สารตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ
สารตฺตํ คณฺหิ สงฺฆาทิเสโส วิรตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ วิรตฺตํ
คณฺหิ ทุกฺกฏํ สารตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ วิรตฺตํ คณฺหิ ทุกฺกฏํ
วิรตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ สารตฺตํ คณฺหิ ทุกฺกฏเมวาติ ฯ กิญฺจาปิ
# ๑. อิโต ปรํ โสติ ปทํ ภเวยฺย ฯ
เอวมาห อถโข มหาสุมตฺเถรวาโทเยว เจตฺถ อิตฺถี จ โหติ
อิตฺถีสญฺญี สารตฺโต จ ภิกฺขุ จ นํ อิตฺถิยา กาเยน กายปฏิ-
พทฺธํ อามสติ ปรามสติ คณฺหาติ ฉุปติ อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ
อิมาย ปาลิยา โย หิ เอกโต ฐิตา สมฺพหุลา อิตฺถิโย
พาหาหิ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหาติ โส ยตฺตกา อิตฺถิโย ผุฏฺฐา
ตาสํ คณนาย สงฺฆาทิเสเส อาปชฺชติ มชฺฌคตานํ ถุลฺลจฺจเยติ
อาทีหิ อฏฺฐกถาวินิจฺฉเยหิ จ สเมติ ฯ ยทิ หิ สญฺญาทิวิราเคน
วิราคิตํ นาม ภเวยฺย ปณฺฑโก จ โหติ อิตฺถีสญฺญีติอาทีสุ
วิย กายปฏิพทฺธญฺจ โหติ กายสญฺญี จาติ อาทินา จ นเยน
ปาลิยา วิเสสํ วเทยฺย ฯ ยสฺมา ปน โส น วุตฺโต ตสฺมา
อิตฺถิยา อิตฺถีสญฺญาย สติ อิตฺถึ อามสนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส
กายปฏิพทฺธํ อามสนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยนฺติ ยถาวตฺถุกเมว ยุชฺชติ ฯ
มหาปจฺจริยมฺปิ เจตํ วุตฺตํ นีลํ ปารุปิตฺวา สยิตาย กาฬิตฺถิยา
กายํ ฆฏฺเฏสฺสามีติ กายํ ฆฏเฏติ สงฺฆาทิเสโส กายํ
ฆฏเฏสฺสามีติ นีลํ ฆฏฺเฏติ ถุลฺลจฺจยํ นีลํ ฆฏเฏสฺสามีติ
กายํ ฆฏเฏติ สงฺฆาทิเสโส นีลํ ฆฏเฏสฺสามีติ นีลํ ฆฏเฏติ
ถุลฺลจฺจยนฺติ ฯ โย จายํ อิตฺถี จ ปณฺฑโก จาติอาทินา
นเยน วตฺถุมิสฺสกนโย วุตฺโต ตสฺมิมฺปิ วตฺถุสญฺญาวิมติวเสน
วุตฺตา อาปตฺติโย ปาลิยํ อสมฺมุยฺหนฺเตน เวทิตพฺพา ฯ กาเยน
กายปฏิพทฺธวาเร ปน อิตฺถิยา อิตฺถีสญฺญิสฺส กายปฏิพทฺธํ
คณฺหโต ถุลฺลจฺจยํ เสเส สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ กายปฏิพทฺเธน
กายวาเรปิ เอเสว นโย ฯ กายปฏิพทฺเธน กายปฏิพทฺธวาเร
จ นิสฺสคฺคิเยน กายวาราทีสุ จสฺส สพฺพตฺถ ทุกฺกฏเมว ฯ
อิตฺถี จ โหติ อิตฺถีสญฺญี สารตฺโต จ อิตฺถี จ นํ ภิกฺขุสฺส
กาเยน กายนฺติ อาทิวาโร ปน ภิกฺขุมฺหิ มาตุคามสฺส สาราค-
วเสน วุตฺโต ฯ ตตฺถ อิตฺถี จ นํ ภิกฺขุสฺส กาเยน กายนฺติ
ภิกฺขุมฺหิ สารตฺตา อิตฺถี ตสฺส นิสินฺโนกาสํ วา นิปฺปนฺโนกาสํ
วา คนฺตฺวา อตฺตโน กาเยน ตํ ภิกฺขุสฺส กายํ อามสติ
ฉุปติ ฯ เสวนาธิปฺปาโย กาเยน วายมติ ผสฺสํ ปฏิวิชานาตีติ
เอวํ ตาย อามฏฺโฐ วา ฉุปิโต วา เสวนาธิปฺปาโย หุตฺวา
สเจ ผสฺสํ ปฏิวิชานนตฺถํ อีสกมฺปิ กายํ จาเลติ ผนฺเทติ
สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชติ ฯ เทฺว อิตฺถิโยติ เอตฺก เทฺว สงฺฆาทิเสเส
อาปชฺชติ ฯ อิตฺถิยา จ ปณฺฑเก จ สงฺฆาทิเสเสน สห
ทุกฺกฏํ ฯ เอเตน อุปาเยน ยาว นิสฺสคฺคิเยน นิสฺสคฺคิยํ
อามสติ เสวนาธิปฺปาโย กาเยน วายมติ น จ ผสฺสํ
ปฏิวิชานาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ตาว ปุริมนเยเนว
อาปตฺติเภโท เวทิตพฺโพ ฯ เอตฺถ จ กาเยน วายมติ น
จ ผสฺสํ ปฏิวิชานาตีติ อตฺตนา นิสฺสฏฺฐํ ปุปฺผํ วา ผลํ
วา อิตฺถึ อตฺตโน นิสฺสคฺคิเยน ปุปฺเผน วา ผเลน วา
ปหรนฺตึ ทิสฺวา กาเยน วิการํ กโรติ องฺคุลึ วา จาเลติ
ภมุกํ วา อุกฺขิปติ อกฺขึ วา นิขนติ อญฺญํ วา เอวรูปํ
วิการํ กโรติ อยํ วุจฺจติ กาเยน วายมติ น จ ผสฺสํ
ปฏิวิชานาตีติ ฯ อยมฺปิ กาเยน วายมิตตฺตา ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ
ทวีสุ อิตฺถีสุ เทฺว ปณฺฑกอิตฺถีสุ เทฺวเอว ทุกฺกเฏ อาปชฺชติ ฯ

เอวํ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ
ลกฺขณวเสน สงฺเขปโต อาปตฺติเภทญฺจ อนาปตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต
เสวนาธิปฺปาโยติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ปุริมนเย อิตฺถิยา ผุฏโฐ
สมาโน เสวนาธิปฺปาโย กาเยน วายมติ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ
ติวงฺคสมฺปตฺติยา สงฺฆาทิเสโส ฯ ทุติเย นิสฺสคฺคิ-
เยน นิสฺสคฺคิยามสเน วิย วายมิตฺวา อจฺฉุปเน วิย จ ผสฺสสฺส
อปฏิวิชานนโต ทุวงฺคสมฺปตฺติยา ทุกฺกฏํ ฯ ตติเย กาเยน
อวายมโต อนาปตฺติ ฯ โย หิ เสวนาธิปฺปาโย นิจฺจเลน กาเยน
เกวลํ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ สาทิยติ อนุโภติ ตสฺส จิตฺตุปฺปาท-
มตฺเต อาปตฺติยา อภาวโต อนาปตฺติ ฯ จตุตฺเถ ปน นิสฺสคฺคิเยน
นิสฺสคฺคิยามสเน วิย ผสฺสํ ปฏิวิชานนาปิ นตฺถิ เกวลํ
จิตฺตุปฺปาทมตฺตเมว ตสฺมา อนาปตฺติ ฯ โมกฺขาธิปฺปายสฺส
สพฺพากาเรสุ อนาปตฺติ ฯ เอตฺถ ปน โย อิตฺถิยา คหิโต
ตํ อตฺตโน สรีรา โมเจตุกาโม ปฏิปฺปณาเมติ วา ปหรติ
วา อยํ กาเยน วายมติ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ ฯ โย อาคจฺฉนฺตึ
ทิสฺวา ตโต มุจฺจิตุกาโม อุตฺตาเสตฺวา ปลาเปติ อยํ กาเยน
วายมติ น จ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ ฯ โย ตาทิสํ ทีฆชาติกํ
กาเย อารุฬฺหํ ทิสฺวา สณิกํ คจฺฉตุ ฆฏฺฏิยมานา อนตฺถาย
สํวตฺเตยฺยาติ น ฆฏฺเฏติ อิตฺถิเมว วา องฺคํ ผุสมานํ ญตฺวา
เอสา อนตฺถิโก อยํ มยาติ สยเมว ปกฺกมิสฺสตีติ อชานนฺโต วิย
นิจฺจโล โหติ พลวิตฺถิยา วา คาฬฺหํ อาลิงฺคิตฺวา คหิโต
ทหรภิกฺขุ ปลายิตุกาโมปิ สุฏฺฐุ คหิตตฺตา นิจฺจโล โหติ อยํ
จ น กาเยน วายมติ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ ฯ โย ปน อาคจฺฉนฺตึ
ทิสฺวา อาคจฺฉตุ ตาว ตโต ตํ ปหริตฺวา วา ปณาเมตฺวา วา
ปกฺกมิสฺสามีติ นิจฺจโล โหติ อยํ โมกฺขาธิปฺปาโย น จ กาเยน
วายมติ น จ ผสฺสํ ปฏิวิชานาตีติ เวทิตพฺโพ ฯ อสญฺจิจจาติ
อิมินา อุปาเยน อิมํ ผุสฺสิสฺสามีติ อเจเตตฺวา ฯ เอวํ หิ อเจเตตฺวา
ปตฺตปฏิคฺคหณาทีสุ มาตุคามสฺส องฺเค ผุฏฺเฐปิ อนาปตฺติ ฯ
อสติยาติ อญฺญาวิหิโต โหติ มาตุคามํ ผุสามีติ สติ นตฺถิ เอวํ
อสติยา หตฺถปาทปฺปสารณาทิกาเล ผุสนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ
อชานนฺตสฺสาติ ทารกเวเสน ฐิตํ ทาริกํ ทิสฺวา อิตฺถีติ อชานนฺโต
เกนจิเทว กรณีเยน ผุสติ เอวํ อิตฺถีติ อชานนฺตสฺส ผุสโต
อนาปตฺติ ฯ อสาทิยนฺตสฺสาติ กายสํสคฺคํ อสาทิยนฺตสฺส
พาหาปรมฺปราย นีตภิกฺขุสฺส วิย อนาปตฺติ ฯ อุมฺมตฺตกาทโย
วุตฺตนยาเอว ฯ อิธ ปน อุทายิตฺเถโร อาทิกมฺมิโก ตสฺส
อนาปตฺติ อาทิกมฺมิกสฺสาติ ฯ
ปทภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

สมุฏฺฐานาทีสุ อิทํ สิกฺขาปทํ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ
กายจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทฺวิเวทนํ สุขมชฺฌตฺตทฺวเยนาติ ฯ

วินีตวตฺถูสุ ฯ มาตุยา มาตุปฺเปเมนาติ มาตุปฺเปเมน
มาตุยา กายํ อามสติ ฯ เอส นโย ธีตุภคินีวตฺถูสุ ฯ ตตฺถ
ยสฺมา มาตา วา โหตุ ธีตา วา อิตฺถี นาม สพฺพาปิ
พฺรหฺมจริยสฺส ปาริปนฺถิกาว ตสฺมา อยํ เม มาตา อยํ
ธีตา อยํ ภคินีติ เคหสิตปฺเปเมน อามสโต ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ ฯ
อิมํ ปน ภควโต อาณมนุสฺสรนฺเตน สเจปิ นทีโสเตน
วุยฺหมานํ มาตรํ ปสฺสติ เนว หตฺเถน ปรามสิตพฺพา ฯ
ปณฺฑิเตน ปน ภิกฺขุนา นาวา วา ผลกํ วา กทลิกฺขนฺโธ
วา ทารุขณฺฑํ วา อุปสํหริตพฺพํ ตสฺมึ อสติ กาสาวมฺปิ
อุปสํหริตฺวา ปุรโต ฐเปตพฺพํ เอตฺถ คณฺหาหีติ ปน น
วตฺตพฺพา ฯ คหิเต ปริกฺขารํ กฑฺฒามีติ กฑฺฒนฺเตน คนฺตพฺพํ ฯ
สเจ ปน ภายติ ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มา ภายีติ
สมสฺสาเสตพฺพา ฯ สเจ วุยฺหมานา ปุตฺตสฺส สหสา ขนฺเธ
วา อภิรุหติ หตฺเถ วา คณฺหาติ น อเปหิ มหลฺลิเกติ
นิทฺธูนิตพฺพา ถลํ ปาเปตพฺพา ฯ กทฺทเม ลคฺคายปิ กูเป
ปติตายปิ เอเสว นโย ฯ ตตฺราปิ หิ โยตฺตํ วา วตฺถํ วา
ปกฺขิปิตฺวา หตฺเถน คหิตภาวํ ญตฺวา อุทฺธริตพฺพา น เตฺวว
อามสิตพฺพา ฯ

น เกวลญฺจ มาตุคามสฺส สรีรเมว อนามาสํ นิวาสน-
ปารุปนมฺปิ อาภรณภณฺฑมฺปิ ติณณฺฑูปกํ วา ตาลปณฺณมุทฺทิกํ
วา อุปาทาย อนามาสเมว ฯ ตญฺจ โข นิวาสนปารุปนํ
ปิลนฺธนตฺถาย ฐปิตเมว ฯ สเจ ปน นิวาสนํ วา ปารุปนํ
วา ปริวตฺเตตฺวา จีวรตฺถาย ปาทมูเล ฐเปติ วฏฺฏติ ฯ
อาภรณภณฺเฑสุ ปน สีสปฺปสาธนกทนฺตสูจิอาทิกปฺปิยภณฺฑํ
อิมํ ภนฺเต ตุมฺเห คณฺหาถาติ ทียมานํ สิปาฏิกาสูจิ-
อาทิอุปกรณตฺถาย คเหตพฺพํ ฯ สุวณฺณรชตมุตฺตาทิมยํ ปน
อนามาสเมว ทียมานมฺปิ น คเหตพฺพํ ฯ
น เกวลญฺจ เอตาสํ สรีรูปคเมว อนามาสํ อิตฺถี-
สณฺฐาเนน กตํ กฏฺฐรูปมฺปิ ทนฺตรูปมฺปิ อยรูปมฺปิ โลหรูปมฺปิ
ติปุรูปมฺปิ โปตฺถกรูปมฺปิ สพฺพรตนรูปมฺปิ อนฺตมโส ปิฏฺฐมยํ
รูปมฺปิ อนามาสเมว ฯ ปริโภคตฺถาย ปน อิทํ ตุมฺหากํ
โหตูติ ลภิตฺวา ฐเปตฺวา สพฺพรตนมยํ อวเสสํ ภินฺทิตฺวา
อุปกรณารหํ อุปกรเณ ปริโภคารหํ จ ปริโภเค อุปเนตุํ
วฏฺฏติ ฯ
ยถา จ อิตฺถีรูปกํ เอวํ สตฺตวิธํ ธญฺญมฺปิ อนามาสํ ฯ
ตสฺมา เขตฺตมชฺเฌน คจฺฉตา ตตฺถ ชาตกมฺปิ ธญฺญผลํ
อนามสนฺเตน คนฺตพฺพํ ฯ สเจ ฆรทฺวาเร วา มคฺเค วา
ธญฺญํ ปสาริตํ โหติ ปสฺเสน จ มคฺโค อตฺถิ น มทฺทนฺเตน
คนฺตพฺพํ ฯ คมนมคฺเค อสติ มคฺคํ อธิฏฺฐาย คนฺตพฺพํ ฯ
อนฺตรฆเร ธญฺญสฺส อุปริ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เทนฺติ นิสีทิตุํ
วฏฺฏติ ฯ เกจิ อาสนสาลาย ธญฺญํ อากีรนฺติ ฯ สเจ สกฺกา
โหติ หราเปตุํ หราเปตพฺพํ ฯ โน เจ เอกมนฺตํ ธญฺญํ
อมทฺทนฺเตน ปีฐกํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ สเจ โอกาโส
น โหติ มนุสฺสา ธญฺญมชฺเฌเยว ปญฺญาเปตฺวา เทนฺติ
นิสีทิตพฺพํ ฯ นาวฏฺเฐสุปิ เอเสว นโย ฯ ตตฺถ ชาตกานิ
มุคฺคมาสาทีนิ อปรนฺนานิปิ ตาลปนสาทีนิ วา ผลานิ
กีฬนฺเตน น อามสิตพฺพานิ ฯ มนุสฺเสหิ ราสิกเตสุปิ เอเสว
นโย ฯ อรญฺเญ ปน รุกฺขโต ปติตานิ ผลานิ อนุปสมฺปนฺนานํ
ทสฺสามีติ คณฺหิตุํวฏฺฏติ ฯ

มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโข สิลา ปพาฬํ รชตํ
ชาตรูปํ โลหิตโก มสารคลฺลนฺติ อิเมสุ ทสสุ รตเนสุ มุตฺตา
อโธตวิทฺธา ยถาชาตา ว อามสิตุํ วฏฺฏติ ฯ เสสา อนามาสาติ
วทนฺติ มหาปจฺจริยํ ปน มุตฺตา โธตาปิ อโธตาปิ อนามาสา
ภณฺฑมูลตฺถาย จ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ กุฏฺฐโรคสฺส เภสชฺชาย
ปน วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ อนฺตมโส ชาติผฬิกํ อุปาทาย สพฺโพปิ
นีลปีตาทิวณฺณเภโท มณิ โธตวิทฺธวฏฺฏิโต อนามาโส ฯ ยถา-
ชาโต ปน อากรมุตฺโต ปตฺตาทิภณฺฑมูลตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ
วุตฺโต ฯ โสปิ มหาปจฺจริยํ ปฏิกฺขิตฺโต ฯ ปจิตฺวา กโต
กาจมณิเยเวโก วฏฺฏตีติ วุตฺโต ฯ เวฬุริเยปิ มณิสทิโส ว
วินิจฺฉโย ฯ สงฺโข ธมนสงฺโข จ โธตวิทฺโธ จ รตนมิสฺโส จ (๑)
อนามาโส ฯ ปานียสงฺโข โธโตปิ อโธโตปิ อามาโสว ฯ เสสญฺจ
อญฺชนาทิเภสชฺชตฺถายปิ ภณฺฑมูลตฺถายปิ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ
สิลา โธตวิทฺธา รตนสํยุตฺตา มุคฺควณฺณา ว อนามาสา ฯ
เสสา สตฺถกนิสทาทิอตฺถาย คณฺหิตุํ วฏฺฏติ ฯ เอตฺถ จ รตน-
สํยุตฺตาติ สุวณฺเณน สทฺธึ โยเชตฺวา ปจิตฺวา กตาติ วทนฺติ ฯ
ปพาฬํ โธตวิทฺธํ อนามาสํ ฯ เสสํ อามาสญฺจ ภณฺฑมูลตฺถญฺจ
สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน โธตมฺปิ อโธตมฺปิ
สพฺพํ อนามาสญฺจ น จ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ
รชตญฺจ ชาตรูปญฺจ กตภณฺฑมฺปิ สพฺเพน สพฺพํ วีชโต
ปฏฐาย อนามาสญฺจ อสมฺปฏิจฺฉิยญฺจ ฯ อุตฺตรราปุตฺโต กิร
สุวณฺณเจติยํ กาเรตฺวา มหาปทุมตฺเถรสฺส เปเสสิ ฯ เถโร น
กปฺปตีติ ปฏิกฺขิปิ ฯ เจติยฆเร สุวณฺณปทุมสุวณฺณพุพฺพุฬกาทีนิ
โหนฺติ เอตานิปิ อนามาสานิ ฯ เจติยฆรโคปกา ปน รูปิย-
ฉฑฺฑกฏฺฐาเน ฐิตา ตสฺมา เตสํ เกฬายิตุํวฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ
กุรุนฺทิยํ ปน ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ สุวณฺณเจติเย กจวรเมว หริตุํ
วฏฺฏตีติ เอตฺตกเมว อนุญฺญาตํ ฯ อารกูฏโลหมฺปิ ชาตรูปคติกเมว
อนามาสนฺติ สพฺพอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ เสนาสนปริโภโค ปน
สพฺโพ กปฺปิโย ตสฺมา ชาตรูปรชตมยา สพฺเพปิ เสนาสน-
ปริกฺขารา อามาสา ฯ ภิกฺขูนํ ธมฺมวินยวณฺณนฏฺฐาเน รตน-
มณฺฑเป กโรนฺติ ผฬิกตฺถมฺเภ รตนทามปฏิมณฺฑิเต ตตฺถ
สพฺพูปกรณานิ ภิกฺขูนํ ปฏิชคฺคิตุํ วฏฺฏติ ฯ โลหิตกมสารคลฺลา
โธตวิทฺธา อนามาสา ฯ อิตเร อามาสา ภณฺฑมูลตฺถาย จ
วฏฺฏตีติ วุตฺตา ฯ มหาปจฺจริยํ ปน โธตาปิ อโธตาปิ สพฺพโส
อนามาสา น จ สมฺปฏิจฺฉิตุํวฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ
สพฺพํ อาวุธภณฺฑํ อนามาสํ ภณฺฑมูลตฺถาย ทียมานมฺปิ
น สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ฯ สตฺถวณิชฺชา นาม น วฏฺฏติ ฯ
สุทฺธธนุทณฺโฑปิ ธนุชิยาปิ ปโฏโทปิ องฺกุโสปิ อนฺตมโส
วาสีผรสุอาทีนิปิ อาวุธสงฺเขเปน กตานิ อนามาสานิ ฯ สเจ
เกนจิ วิหาเร สตฺติ วา โตมโร วา ฐปิโต โหติ วิหารํ
ชคฺคนฺเตน หรนฺตูติ สามิกานํ เปเสตพฺพํ ฯ สเจ น หรนฺติ
ตํ อจาเลนฺเตน วิหาโร ปฏิชคฺคิตพฺโพ ฯ ยุทฺธภูมิยํ ปติตํ
อสึ วา สตฺตึ วา โตมรํ วา ทิสฺวา ปาสาเณน วา เกนจิ
วา อสึ ภินฺทิตฺวา สตฺถกตฺถาย คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ อิตรานิปิ
วิโยเชตฺวา กิญฺจิ สตฺถกตฺถาย กิญฺจิ กตฺตรทณฺฑาทิอตฺถาย
คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ อิทํ คณฺหาถาติ ทียมานํ ปน วินาเสตฺวา
กปฺปิยภณฺฑํ กริสฺสามีติ สพฺพมฺปิ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ
มจฺฉชาลปกฺขิชาลาทีนิปิ ผลกชาลิกาทีนิ สรปริตฺตาณานิปิ
สพฺพานิ อนามาสานิ ฯ ปริโภคตฺถาย ลพฺภมาเนสุ ปน
ชาลนฺตาว อาสนสฺส วา เจติยสฺส วา อุปริ พนฺธิสฺสามิ
ฉตฺตํ วา เวฐิสฺสามีติ คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ สรปริตฺตาณํ สพฺพมฺปิ
ภณฺฑมูลตฺถาย สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ ปรูปโรธนิวารณํ หิ เอตํ
น อุปโรธกรนฺติ ฯ ผลกํ ทนฺตกฏฺฐภาชนํ กริสฺสามีติ คเหตุํ
วฏฺฏติ ฯ
จมฺมวินทฺธานิ วีณาเภรีอาทีนิ อนามาสานิ ฯ กุรุนฺทิยํ
ปน เภรีสงฺฆาโฏปิ วีณาสงฺฆาโฏปิ ตุจฺฉโปกฺขรมฺปิ มุขวฏฺฏิยํ
อาโรปิตจมฺมมฺปิ วีณาทณฺฑโกปิ สพฺพํปิ อนามาสนฺติ วุตฺตํ ฯ
โอนหิตุํวา โอนหาเปตุํ วา วาเทตุํ วา วาทาเปตุํ วา
น ลพฺภติเยว ฯ เจติยงฺคเณ ปูชํ กตฺวา มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตํ
ทิสฺวาปิ อจาเลตฺวา ว อนฺตรนฺตเร สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ กจวร-
ฉฑฺฑนกาเล ปน กจวรนิยเมเนว หริตฺวา เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตุํ
วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ ภณฺฑมูลตฺถาย สมฺปฏิจฺฉิตุมฺปิ
วฏฺฏติ ฯ ปริโภคตฺถาย ลพฺภมาเนสุ ปน วีณาโทณิกญฺจ
เภรีโปกฺขรญฺจ ทนฺตกฏฺฐภาชนํ กริสฺสามิ จมฺมํ สตฺถกโกสกนฺติ
เอวํ ตสฺส ตสฺส ปริกฺขารสฺส กรณตฺถาย คเหตฺวา ตถา
ตถา กาตุํวฏฺฏติ ฯ
ปุราณทุติยิกาวตฺถุ อุตฺตานตฺถเมว ฯ ยกฺขินีวตฺถุสฺมึ สเจปิ
ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทวิยา กายสํสคฺคํ สมาปชฺชติ ถุลฺลจฺจยเมว ฯ
ปณฺฑกวตฺถุ สุตฺติตฺถีวตฺถุ จ ปากฏเมว ฯ มติตฺถีวตฺถุสฺมึ
ปาราชิกปฺปโหนกกาเล ถุลฺลจฺจยํ ตโต ปรํ ทุกฺกฏํ ฯ ติรจฺฉาน-
คตวตฺถุสฺมึ นาคมาณวิกายปิ สุปณฺณมาณวิกายปิ กินฺนริยาปิ
คาวิยาปิ ทุกฺกฏเมว ฯ ทารุธิตลิกวตฺถุสฺมึ น เกวลํ ทารุนา
เอว อนฺตมโส จิตฺตกมฺมลิขิเตปิ อิตฺถีรูเป ทุกฺกฏเมว ฯ สมฺปีฬน-
วตฺถุ อุตฺตานตฺถเมว ฯ สงฺกมวตฺถุสฺมึ เอกปทิกสงฺกโม วา โหตุ
สกฏมคฺคสงฺกโม วา จาเลสฺสามีติ ปโยเค กตมตฺเต จาเลตุ
วา มา วา ทุกฺกฏํ ฯ มคฺควตฺถุ ปากฏเมว ฯ รุกฺขวตฺถุสฺมึ
รุกฺโข มหนฺโต วา โหตุ มหาชมฺพุปฺปมาโณ ขุทฺทโก วา
ตํ จาเลตุํ สกฺโกตุ วา มา วา ปโยคมตฺเตน ทุกฺกฏํ ฯ
นาวาวตฺถุสฺมึปิ เอส นโย ฯ รชฺชุวตฺถุสฺมึ ยํ รชฺชุํ อาวิญฺฉนฺโต
ฐานา จาเลตุํ สกฺโกติ ตตฺถ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ยา มหารชฺชุ
โหติ อีสกํปิ ฐานา น จลติ ตตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ ทณฺเฑปิ
เอเสว นโย ฯ ภูมิยํ ปติตมหารุกฺโขปิ หิ ทณฺฑคฺคหเณเนว
อิธ คหิโต ฯ ปตฺตวตฺถุ ปากฏเมว ฯ วนฺทนวตฺถุสฺมึ อิตฺถี
ปาเท สมฺพาหิตฺวา วนฺทิตุกามา วาเรตพฺพา ปาทา วา
ปฏิจฺฉาเทตพฺพา นิจฺจเลน วา ภวิตพฺพํ ฯ นิจฺจลสฺส หิ จิตฺเตน
สาทิยโตปิ อนาปตฺติ ฯ อวสาเน วตฺถุ ปากฏเมว ฯ
อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย
กายสํสคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ ทุฏฺฐุลฺลวาจสิกฺขาปทํ ฯ
ตตฺถ อาทิสฺสาติ อปทิสิตฺวา ฯ วณฺณมฺปิ ภณตีติ อาทีนิ ปรโต
อาวิภวิสฺสนฺติ ฯ ฉินฺนกาติ ฉินฺนโอตฺตปฺปา ฯ ธุตฺติกาติ สฐา ฯ
อหิริกาโยติ นิลฺลชฺชา ฯ โอหสนฺตีติ สิตํ กตฺวา มนฺทหสิตํ
หสนฺติ ฯ อุลฺลปนฺตีติ อโห อยฺโยติ อาทินา นเยน อุจฺจกรณึ
นานาวิธํ ปโลภนกถํ กเถนฺติ ฯ อุชฺชคฺฆนฺตีติ มหาหสิตํ หสนฺติ ฯ
อุปฺผณฺเฑนฺตีติ ปณฺฑโก อยํ นายํ ปุริโสติอาทินา
นเยน ปริหาสํ กโรนฺติ ฯ
สารตฺโตติ ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาทราเคน สารตฺโต ฯ อเปกฺขวา
ปฏิพทฺธจิตฺโตติ วุตฺตนยเมว ฯ เกวลํ อิธ วาจสฺสาทราโค
โยเชตพฺโพ ฯ มาตุคามํ ทุฏฺฐุลฺลาหิ วาจาหีติ เอตฺถ อธิปฺเปตํ
มาตุคามํ ทสฺเสนฺโต มาตุคาโมติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ วิญฺญู
ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุนฺติ ยา
ปณฺฑิตา สาตฺถกนิรตฺถกกถํ อสทฺธมฺมสทฺธมฺมปฏิสํยุตฺตํ กถญฺจ
ชานิตุํ ปฏิพลา อยํ อิธ อธิปฺเปตา ยา ปน มหลฺลิกาปิ
พาลา เอฬมูคา อยํ อิธ อนธิปฺเปตาติ ทสฺเสติ ฯ โอภาเสยฺยาติ
อวภาเสยฺย นานปฺปการํ อสทฺธมฺมวจนํ วเทยฺย ฯ ยสฺมา ปน
เอวํ โอภาสนฺตสฺส โย โส โอภาโส นาม โส อตฺถโต
อชฺฌาจาโร โหติ ราควเสน อภิภวิตฺวา สญฺญมเวลํ อาจาโร
ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต โอภาเสยฺยาติ อชฺฌาจาโร วุจฺจตีติ
อาห ฯ ยถาตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ ฯ ยถา ยุวา
ยุวตินฺติ อตฺโถ ฯ
เทฺว มคฺเค อาทิสฺสาติ อาทิ เยนากาเรน โอภาสโต
สงฺฆาทิเสโส โหติ ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ฯ

ตตฺถ เทฺว มคฺเคติ
วจฺจมคฺคญฺจ ปสฺสาวมคฺคญฺจ ฯ เสสํ อุทฺเทเส ตาว ปากฏเมว ฯ
นิทฺเทเส ปน โถเมตีติ อิตฺถีลกฺขเณน สุภลกฺขเณน สมนฺนา-
คตาสีติ วทติ น ตาว สีสํ เอติ ฯ ตว วจฺจมคฺโค จ
ปสฺสาวมคฺโค จ อีทิโส เตน นาม อีทิเสน อิตฺถีลกฺขเณน
สุภลกฺขเณน สมนฺนาคตาสีติ วทติ สีสํ เอติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
วณฺเณติ ปสํสตีติ อิมานิ ปน โถมนปทสฺส เววจนานิ ฯ
ขขเสตีติ วาจาปโฏเทน ฆฏฺเฏติ ฯ วมฺเภตีติ อปสาเทติ ฯ ครหตีติ
โทสํ วเทติ ฯ ปรโต ปน ปาลิยา อาคเตหิ อนิมิตฺตาสีติ
อาทีหิ เอกาทสหิ ปเทหิ อฆฏิเต สีสํ น เอติ ฆฏิเตปิ
เตสุ สิขิรณีสิ สมฺภินฺนาสิ อุภโตพฺยญฺชนาสีติ อิเมหิ ตีหิ
ฆฏิเตเยว สงฺฆาทิเสโส ฯ เทติ เมติ ยาจนายปิ เอตฺตเกเนว
สีสํ น เอติ ฯ เมถุนธมฺมํ เทหีติ เอวํ เมถุนธมฺเมน ฆฏิเตเอว
สงฺฆาทิเสโส ฯ กทา เต มาตา ปสีทิสฺสตีติ อาทีสุ อายาจน-
วจเนสุปิ เอตฺตเกเนว สีสํ น เอติ ฯ กทา เต มาตา ปสีทิสฺสติ
กทา เต เมถุนํ ธมฺมํ ลภิสฺสามีติ วา ตว มาตริ ปสนฺนาย
เมถุนํ ธมฺมํ ลภิสฺสามีติ วา อาทินา ปน นเยน เมถุนธมฺเมน
ฆฏิเตเยว สงฺฆาทิเสโส ฯ กถํ ตฺวํ สามิกสฺส เทสีติอาทีสุ
ปุจฺฉาวจเนสุปิ เมถุนธมฺมนฺติ วุตฺเตเยว สงฺฆาทิเสโส น
อิตรถา ฯ เอวํ กิร ตฺวํ สามิกสฺส เทสีติ ปฏิปุจฺฉาวจเนสุปิ
เอเสว นโย ฯ อาจิกฺขนาย ปุฏฺโฐ ภณตีติ กถํ ททมานา
สามิกสฺส ปิยา โหตีติ เอวํ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขติ ฯ เอตฺถ จ
เอวํ เทหิ เอวํ ททมานาติ วุตฺเตปิ สีสํ น เอติ เมถุนธมฺมํ
เอวํ เทหิ อุปเนหิ เอวํ เมถุนธมฺมํ ททมานา อุปนยมานา
ปิยา โหตีติ อาทินา ปน นเยน เมถุนธมฺเมน ฆฏิเตเยว
สงฺฆาทิเสโส ฯ อนุสาสนวจเนสุปิ เอเสว นโย ฯ อกฺโกสนิทฺเทเส
อนิมิตฺตาสีติ นิมิตฺตรหิตาสิ ฯ กุญฺจิยปนาฬิยมตฺตเมว ตว อุทก-
โสตนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ นิมิตฺตมตฺตาสีติ ตว อิตฺถีนิมิตฺตํ อปริ-
ปุณฺณํ สญฺญามตฺตเมวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ อโลหิตาติ สุกฺขโสตา ฯ
ธุวโลหิตาติ นิจฺจโลหิตกิลินฺนโสตา ฯ ธุวโจลาติ นิจฺจํ ปกฺขิตฺตาณิ-
โจลา สทา อาณิโจลกํ เสวสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ปคฺฆรนฺตีติ
สวนฺติ สทา เต มุตฺตํ สวตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ สิขิรณีติ
พหินิกฺขนฺตอาณิมํสา ฯ อิตฺถีปณฺฑกาติ อนิมิตฺตาว วุจฺจติ ฯ
เวปุริสิกาติ สมสฺสุทาฒิกา ปุริสรูปา อิตฺถี ฯ สมฺภินฺนาติ
สมฺภินฺนวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคา ฯ อุภโตพฺยญฺชนกาติ อิตฺถีนิมิตฺเตน
จ ปุริสนิมิตฺเตน จาติ อุภโตพฺยญฺชนเกหิ สมนฺนาคตา ฯ
อิเมสุ ปน เอกาทสสุ ปเทสุ สิขิรณีสิ สมฺภินฺนาสิ อุภโต-
พฺยญฺชนกาสีติ อิมานิ ตีณิเยว ปทานิ สุทฺธานิ สีสํ เอนฺติ ฯ
อิติ อิมานิ จ ตีณิ ปุริมานิ จ วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺค-
เมถุนธมฺมปทานิ ตีณิ ฉปฺปทานิ สุทฺธานิ อาปตฺติกรานิ ฯ
เสสานิ อนิมิตฺตาสีติ อาทีนิ อนิมิตฺเต เมถุนธมฺมํ เม เทหีติ
วา อนิมิตฺตาสิ เมถุนธมฺมํ เม เทหีติ วา อาทินา นเยน
เมถุนธมฺเมน ฆฏิตาเนว อาปตฺติกรานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ ฯ
อิทานิ ยฺวายํ โอติณฺโณ วิปริณเตน จิตฺเตน โอภาสติ
ตสฺส วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเค อาทิสฺส เอเตสํ วณฺณภณนาทีนํ
วเสน วิตฺถารโต อาปตฺติเภทํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถี จ โหติ
อิตฺถีสญฺญีติ อาทิมาห ฯ เตสํ อตฺโถ กายสํสคฺเค วุตฺตนเยเนว
เวทิตพฺโพ ฯ อยํ ปน วิเสโส ฯ อธกฺขกนฺติ อกฺขกโต ปฏฺฐาย
อโธ ฯ อุพฺภชานุมณฺฑลนฺติ ชานุมณฺฑลโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ ฯ
อุพฺภกฺขกนฺติ อกฺขกโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ ฯ อโธชานุมณฺฑลนฺติ
ชานุมณฺฑลโต ปฏฺฐาย อโธ ฯ อกฺขกํ ปน ชานุมณฺฑลญฺจ
เอตฺเถว ทุกฺกฏกฺเขตฺเต สงฺคหํ คจฺฉติ ภิกฺขุนิยา กายสํสคฺเค
วิย ฯ น หิ พุทฺธา ครุกาปตฺตึ สาวเสสํ ปญฺญาเปนฺตีติ ฯ
กายปฏิพทฺธนฺติ วตฺถํ วา ปุปฺผํ วา อาภรณํ วา ฯ

อตฺถปุเรกฺขารสฺสาติ อนิมิตฺตาสีติ อาทีนํ ปทานํ อตฺถํ
กเถนฺตสฺส อฏฺฐกถํ วา สชฺฌายํ กโรนฺตสฺส ฯ ธมฺม-
ปุเรกฺขารสฺสาติ ปาลึ วาเจนฺตสฺส วา สชฺฌายนฺตสฺส วา ฯ เอวํ
อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปุรกฺขิตฺวา ภณนฺตสฺส อตฺถปุเรกฺขารสฺส
จ ธมฺมปุเรกฺขารสฺส จ อนาปตฺติ ฯ อนุสาสนีปุเรกฺขารสฺสาติ
อิทานิปิ อนิมิตฺตาสิ อุภโตพฺยญฺชนกาสิ อปฺปมาทํ ทานิ
กเรยฺยาสิ ยถา อายติมฺปิ เอวรูปา มาโหสีติ เอวํ อนุสิฏฐึ
ปุรกฺขิตฺวา ภณนฺตสฺส อนุสาสนีปุเรกฺขารสฺส อนาปตฺติ ฯ โย
ปน ภิกฺขุนีนํ ปาลึ วาเจนฺโต ปกติวาจนามคฺคํ ปหาย หสนฺโต
หสนฺโต สิขิรณีสิ สมฺภินฺนาสิ อุภโตพฺยญฺชนกาสีติ ปุนปฺปุนํ
ภณติ ตสฺส อาปตฺติเยว ฯ อุมฺมตฺตกสฺส อนาปตฺติ ฯ อิธ
อาทิกมฺมิโก อุทายิตฺเถโร ตสฺส อนาปตฺติ อาทิกมฺมิกสฺสาติ ฯ
ปทภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา
สมุฏฺฐานาทีสุ อิทํ สิกฺขาปทํ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต
วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญา-
วิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ทฺวิเวทนนฺติ ฯ
วินีตวตฺถูสุ โลหิตวตฺถุสฺมึ โส ภิกฺขุ อิตฺถิยา โลหิตกํ
นิมิตฺตํ สนฺธายาห อิตรา น อญฺญาสิ ตสฺมา ทุกฺกฏํ ฯ
กกฺกสโลมนฺติ รสฺสโลเมหิ พหุโลมํ ฯ อากิณฺณโลมนฺติ ชฏิตโลมํฯ
ขรโลมนฺติ ถทฺธโลมํ ฯ ทีฆโลมนฺติ อรสฺสโลมํ ฯ สพฺพํ อิตฺถี-
นิมิตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ ฯ วาปิตํ โข เตติ อสทฺธมฺมํ
สนฺธายาห ฯ สา อสลฺลกฺเขตฺวา โน จ โข ปฏิวุตฺตนฺติ อาห ฯ
ปฏิวุตฺตํ นาม อุทกวปฺเป วีเชหิ อปฺปติฏฺฐิโตกาเส ปาณเกหิ
วินาสิตวีเช วา โอกาเส ปุน วีชํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุทเกน
อาสิตฺตํ ถลวปฺเป วิสมวิสมปติตานํ วีชานํ สมกรณตฺถาย ปุน
อฏฺฐทนฺตเกน สมีกตํ ฯ เตสุ อญฺญตรํ สนฺธาย เอสา อาห ฯ
มคฺควตฺถุสฺมึ มคฺโค สํสรตีติ องฺคชาตมคฺคํ สนฺธายาห ฯ เสสํ
สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย ทุฏฺฐุลฺลวาจสิกฺขาปท-
วณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ