สงฺฆาทิเสโสติ อิมสฺส อาปตฺตินิกายสฺส นามํ ฯ ตสฺมา
ยา อญฺญตฺร สุปินนฺตา สญฺเจตนิกา สุกฺกวิสฏฺฐิ อยํ
สงฺฆาทิเสโส นาม อาปตฺตินิกาโยติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ
เวทิตพฺโพ ฯ วจนตฺโถ ปเนตฺถ สงฺโฆ อาทิมฺหิ เจว เสเส
จ อิจฺฉิตพฺโพ อสฺสาติ สงฺฆาทิเสโสติ ฯ กึ วุตฺตํ โหติ ฯ
อิมํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาตุกามสฺส ยนฺตํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ
ตสฺส อาทิมฺหิ เจว ปริวาสนตฺถาย อาทิโต เสเส มชฺเฌ
มานตฺตทานตฺถาย มูลาย ปฏิกฺกสฺสเนน วา สห มานตฺต-
ทานตฺถาย อวสาเน อพฺภานตฺถาย จ สงฺโฆ อิจฺฉิตพฺโพ ฯ น
เหตฺถ เอกมฺปิ กมฺมํ วินา สงฺเฆน สกฺกา กาตุนฺติ ฯ สงฺโฆ
อาทิมฺหิ เจว เสเส จ อิจฺฉิตพฺโพ อสฺสาติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
พฺยญฺชนํ ปน อนาทยิตฺวา อตฺถเมว ทสฺเสตุํ สงฺโฆว ตสฺสา
อาปตฺติยา ปริวาสํ เทติ มูลาย ปฏิกสฺสติ มานตฺตํ เทติ
อพฺเภติ น สมฺพหุลา น เอกปุคฺคโล เตน วุจฺจติ สงฺฆาทิเสโสติ
อิทมสฺส ปทภาชนํ ฯ
สงฺฆาทิเสโสติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ
สงฺโฆว เทติ ปริวาสํ มูลาย ปฏิกสฺสติ
มานตฺตํ เทติ อพฺเภติ เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ (๑)
# ๑. วิ. ปริ. ๘/๑๐๓๖/๓๖๙ฯ
ปริวาเร วจนการณญฺจ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ จ ปริวาสทานาทีนิ
สมุจฺจยกฺขนฺธเก วิตฺถารโต อาคตานิ ฯ ตตฺเถว เนสํ วณฺณนํ
กริสฺสาม ฯ ตสฺเสว วา อาปตฺตินิกายสฺสาติ ตสฺส เอว อาปตฺติ-
สมูหสฺส ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ เอกาว อาปตฺติ รุฬฺหิสทฺเทน
ปน อวยเว สมูหโวหาเรน วา นิกาโย วุตฺโต เอโก
เวทนากฺขนฺโธ เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธติ อาทีสุ วิย ฯ
เอวํ อุทฺทิฏฺฐสิกฺขาปทํ ปทานุกฺกเมน วิภชิตฺวา อิทานิ
อิมํ สุกฺกวิสฏฺฐึ อาปชฺชนฺตสฺส อุปายญฺจ กาลญฺจ อธิปฺปายญฺจ
อธิปฺปายวตฺถุญฺจ ทสฺเสตุํ อชฺฌตฺตรูเป โมเจตีติ อาทิมาห ฯ

เอตฺถ หิ อชฺฌตฺตรูปาทีหิ จตูหิ ปเทหิ อุปาโย ทสฺสิโต ฯ
อชฺฌตฺตรูเป หิ วา โมเจยฺย พหิทฺธารูเป วา อุภยตฺถ วา
อากาเส วา กฏึ กมฺเปนฺโต ฯ อิโต ปรํ อญฺโญ อุปาโย
นตฺถิ ฯ ตตฺถ รูเป ฆฏฺเฏตฺวา โมเจนฺโตปิ รูเปน ฆฏฺเฏตฺวา
โมเจนฺโตปิ รูเป โมเจติจฺเจว เวทิตพฺโพ ฯ รูเป หิ สติ โส
โมเจติ น รูปํ อลภิตฺวาติ ฯ ราคูปตฺถมฺภาทีหิ ปน ปญฺจหิ
กาโล ทสฺสิโต ฯ ราคูปตฺถมฺภาทิกาเลสุ หิ องฺคชาตํ กมฺมนิยํ
โหติ ยสฺส กมฺมนิยตฺเต สติ โมเจติ ฯ อิโต ปรํ อญฺโญ
กาโล นตฺถิ ฯ น หิ วินา ราคูปตฺถมฺภาทีหิ ปุพฺพณฺหาทโย
กาลเภทา โมจเน นิมิตฺตา โหนฺติ ฯ อาโรคฺยตฺถายาติ อาทีหิ
ทสหิ อธิปฺปาโย ทสฺสิโต ฯ เอวรูเปน หิ อธิปฺปายเภเทน
โมเจติ น อญฺญถา ฯ นีลาทีหิ ปน ทสหิ นวมสฺส อธิปฺปายสฺส
วตฺถุ ทสฺสิตํ ฯ วีมํสนฺโต หิ นีลาทีสุ อญฺญตรวเสน วีมํสติ
น เตหิ วินิมุตฺตนฺติ ฯ อิโต ปรํ อิเมสํเยว อชฺฌตฺตรูปาทีนํ
ปทานํ ปกาสนตฺถํ อชฺฌตฺตรูเปติ อชฺฌตฺตอุปาทินฺนรูเปติอาทิ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อชฺฌตฺตอุปาทินฺนรูเปติ อตฺตโน หตฺถาทิเภเท
รูเป ฯ พหิทฺธาอุปาทินฺเนติ ปรสฺส ตาทิเสเยว ฯ อนุปาทินฺเนติ
ตาลจฺฉิทฺทาทิเภเท ฯ ตทุภเยติ อตฺตโน จ ปรสฺส จ รูเป ฯ
อุภยฆฏฺฏนวเสเนตํ วุตฺตํ ฯ อตฺตโน รูเปน จ อนุปาทินฺนรูเปน
จ เอกโต ฆฏฺฏเนปิ ลพฺภติ ฯ อากาเส วายมนฺตสฺสาติ เกนจิ
รูเปน อฆฏฺเฏตฺวา อากาเสเยว กฏิกมฺปนปฺปโยเคน องฺคชาตํ
จาเลนฺตสฺส ฯ ราคูปตฺถมฺเภติ ราคสฺส พลวภาเวน ราเคน วา
องฺคชาตสฺส อุปตฺถมฺเภ ฯ ถทฺธภาเว สญฺชาเตติ วุตฺตํ โหติ ฯ
กมฺมนิยํ โหตีติ โมจนกมฺมกฺขมํ อชฺฌตฺตรูปาทีสุ อุปกฺกมารหํ
โหติ ฯ อุจฺจาลิงฺคปาณกทฏฺฐุปตฺถมฺเภติ อุจฺจาลิงฺคปาณกทฏฺเฐน
องฺคชาเต อุปตฺถทฺเธ ฯ อุจฺจาลิงฺคปาณกา นาม โลมสปาณกา
โหนฺติ เตสํ โลเมหิ ผุฏฺฐํ องฺคชาตํ กณฺฑุํ คเหตฺวา ถทฺธํ
โหติ ฯ ตตฺถ ยสฺมา ตานิ โลมานิ องฺคชาตํ ฑํสนฺตานิ
วิย อิชฺฌนฺติ ตสฺมา อุจฺจาลิงฺคปาณกทฏฺเฐนาติ วุตฺตํ ฯ
อตฺถโต ปน อุจฺจาลิงฺคปาณกโลมเวธเนนาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อโรโค ภวิสฺสามีติ โมเจตฺวา อโรโค ภวิสฺสามิ ฯ สุขเวทนํ
อุปฺปาเทสฺสามีติ โมจเนน มุจฺจนุปฺปตฺติยา มุตฺตปจฺจยา จ ยา
สุขา เวทนา โหติ ตํ อุปฺปาเทสฺสามีติ อตฺโถ ฯ เภสชฺชํ
ภวิสฺสตีติ อิทํ เม โมจิตํ กิญฺจิเทว เภสชฺชํ ภวิสฺสติ ฯ ทานํ
ทสฺสามีติ โมเจตฺวา กีฏกิปีลิกาทีนํ ปาณานํ ทานํ ทสฺสามิ ฯ
ปุญฺญํ ภวิสฺสตีติ โมเจตฺวา กีฏาทีนํ เทนฺตสฺส ปุญฺญํ
ภวิสฺสติ ฯ ยญฺญํ ยชิสฺสามีติ โมเจตฺวา กีฏาทีนํ ยญฺญํ
ยชิสฺสามิ ฯ กิญฺจิ กิญฺจิ มนฺตปทํ วตฺวา ทสฺสามีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ สคฺคํ คมิสฺสามีติ โมเจตฺวา กีฏาทีนํ ทินฺนทาเนน
วา ปุญฺเญน วา ยญฺเญน วา สคฺคํ คมิสฺสามิ ฯ วีชํ
ภวิสฺสตีติ กุลวํสงฺกุรสฺส ทารกสฺส วีชํ ภวิสฺสติ ฯ อิมินา
เม วีเชน ปุตฺโต นิพฺพตฺติตฺสตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน โมเจตีติ
อตฺโถ ฯ วีมํสตฺถายาติ ชานนตฺถาย ฯ นีลํ ภวิสฺสตีติอาทีสุ
ชานิสฺสามิ ตาว กึ เม โมจิตํ นีลํ ภวิสฺสติ ปีตกาทีสุ
อญฺญตรวณฺณนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ขิฑฺฑาธิปฺปาโยติ
ขิฑฺฑาปสุโต ฯ เตน เตน อธิปฺปาเยน กีฬนฺโต โมเจตีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ

อิทานิ ยทิทํ อชฺฌตฺตรูเป โมเจตีติ อาทิ วุตฺตํ ตตฺถ ยถา
โมเจนฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ เตสญฺจ ปทานํ วเสน ยตฺตโก
อาปตฺติเภโท โหติ ตํ สพฺพํ ทสฺเสนฺโต อชฺฌตฺตรูเป เจเตติ
อุปกฺกมติ มุจฺจติ อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสาติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ
เจเตตีติ โมจนสฺสาทสมฺปตฺตาย เจตนาย มุจฺจตูติ เจเตติ ฯ
อุปกฺกมตีติ ตทนุรูปํ วายามํ กโรติ ฯ มุจฺจตีติ เอวํ เจเตนฺตสฺส
ตทนุรูเปน วายาเมน วายมโต สุกฺกํ ฐานา จวติ ฯ
อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสาติ อิเมหิ ตีหิ องฺเคหิ อสฺส ปุคฺคลสฺส
สงฺฆาทิเสโส นาม อาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ ฯ เอส นโย
พหิทฺธารูเปติ อาทีสุปิ อวเสเสสุ อฏฺฐวีสติยา ปเทสุ ฯ เอตฺถ
ปน เทฺว อาปตฺติสหสฺสานิ นีหริตฺวา ทสฺเสตพฺพานิ ฯ กถํ ฯ
อชฺฌตฺตรูเป ตาว ราคูปตฺถมฺเภ อาโรคฺยตฺถาย นีลํ โมเจนฺตสฺส
เอกา อาปตฺติ อชฺฌตฺตรูเปเยว ราคูปตฺถมฺเภ อาโรคฺยตฺถาย
ปีตกาทีนํ โมจนวเสน อปรา นวาติ ทส ฯ ยถา จ
อาโรคฺยตฺถาย ทส เอวํ สุขาทีนํ นวนฺนํ ปทานํ อตฺถาย
เอเกกปเทน ทส ทส กตฺวา นวุติ ฯ อิติ อิมา จ นวุติ
ปุริมา จ ทสาติ ราคูปตฺถมฺเภ ตาว สตํ ฯ ยถา ปน
ราคูปตฺถมฺเภ เอวํ วจฺจูปตฺถมฺภาทีสุปิ จตูสุ เอเกกสฺมึ
อุปตฺถมฺเภ สตํ สตํ กตฺวา จตฺตาริ สตานิ ฯ อิติ อิมานิ
จตฺตาริ ปุริมญฺจ เอกํ อชฺฌตฺตรูเป ตาว ปญฺจนฺนํ อุปตฺถมฺภานํ
วเสน ปญฺจ สตานิ ฯ ยถา จ อชฺฌตฺตรูเป ปญฺจ เอวํ
พหิทฺธารูเป ปญฺจ อชฺฌตฺตพหิทฺธารูเป ปญฺจ อากาเส กฏึ
กปฺเปนฺตสฺส ปญฺจาติ สพฺพานิปิ จตุนฺนํ ปญฺจกานํ วเสน
เทฺว อาปตฺติสหสฺสานิ เวทิตพฺพานิ ฯ

อิทานิ อาโรคฺยตฺถายาติ อาทีสุ ตาว ทสสุ ปเทสุ
ปฏิปาฏิยา วา อุปฺปฏิปาฏิยา วา เหฏฺฐา วา คเหตฺวา อุปริ
คณฺหนฺตสฺส อุปริ วา คเหตฺวา เหฏฺฐา คณฺหนฺตสฺส อุภโต
วา คเหตฺวา มชฺเฌ ฐเปนฺตสฺส มชฺเฌ วา คเหตฺวา อุภโต
หรนฺตสฺส สพฺพมูลกํ วา กตฺวา คณฺหนฺตสฺส เจตนูปกฺกม-
โมจเน สติ วิสํเกโต นาม นตฺถีติ ทสฺเสตุํ อาโรคฺยตฺถญฺจ
สุขตฺถญฺจาติ ขณฺฑจกฺกพทฺธจกฺกาทิเภทวิจิตฺตํ ปาลิมาห ฯ ตตฺถ
อาโรคฺยตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ อาโรคฺยตฺถญฺจ เภสชฺชตฺถญฺจาติ เอวํ
อาโรคฺยปทํ สพฺพปเทหิ โยเชตฺวา วุตฺตเมกํ ขณฺฑจกฺกํ ฯ
สุขปทาทีนิ สพฺพปเทหิ โยเชตฺวา ยาว อตฺตโน อตฺตโน
อตีตานนฺตรํ ปทํ ตาว อาเนตฺวา วุตฺตานิ นว พทฺธ-
จกฺกานีติ เอวํ เอกมูลกานิ ทส จกฺกานิ โหนฺติ ฯ ตานิ
ทุมูลกาทีหิ สทฺธึ อสมฺโมหโต วิตฺถาเรตฺวา เวทิตพฺพานิ ฯ
อตฺโถ ปเนตฺถ ปากโฏเยว ฯ ยถา จ อาโรคฺยตฺถายาติอาทีสุ
ทสสุ ปเทสุ เอวํ นีลาทีสุปิ นีลญฺจ ปีตกญฺจ เจเตติ
อุปกฺกมตีติ อาทินา นเยน จกฺกานิ วุตฺตานิ ฯ ตานิปิ
อสมฺโมหโต วิตฺถาเรตฺวา เวทิตพฺพานิ ฯ อตฺโถ ปเนตฺถาปิ
ปากโฏเยว ฯ ปุน อาโรคฺยตฺถญฺจ นีลญฺจ อาโรคฺยตฺถญฺจ
สุขตฺถญฺจ นีลญฺจ ปีตกญฺจาติ เอเกเนกํ ทฺวีหิ เทฺว ฯเปฯ
ทสหิ ทสาติ เอวํ ปุริมปเทหิ สทฺธึ ปจฺฉิมปทานิ โยเชตฺวา
เอกํ มิสฺสกจกฺกํ วุตฺตํ ฯ อิทานิ ยสฺมา นีลํ โมเจสฺสามีติ
เจเตตฺวา อุปกฺกมนฺตสฺส ปีตกาทีสุปิ มุตฺเตสุ ปีตกาทิวเสน
เจเตตฺวา อุปกฺกมนฺตสฺส อิตเรสุ มุตฺเตสุปิ เนวตฺถิ วิสํเกโต
ตสฺมา เอตมฺปิ นยํ ทสฺเสตุํ นีลํ โมเจสฺสามีติ เจเตติ อุปกฺกมติ
ปีตกํ มุจฺจตีติ อาทินา นเยน จกฺกานิ วุตฺตานิ ฯ ตโต
ปรํ สพฺพปจฺฉิมปทํ นีลาทีหิ นวหิ ปเทหิ โยเชตฺวา
กุจฺฉิจกฺกนฺนาม วุตฺตํ ฯ ตโต ปีตกาทีนิ นว ปทานิ เอเกน
นีลปเทเนว สทฺธึ โยเชตฺวา ปิฏฺฐิจกฺกนฺนาม วุตฺตํ ฯ ตโต
โลหิตกาทีนิ นว ปทานิ เอเกน ปีตกปเทเนว สทฺธึ โยเชตฺวา
ทุติยํ ปิฏฺฐิจกฺกํ วุตฺตํ ฯ เอวํ โลหิตกปทาทีหิปิ สทฺธึ อิตรานิ
นว นว ปทานิ โยเชตฺวา อญฺญานิปิ อฏฺฐ จกฺกานิ วุตฺตานีติ
เอวํ ทสคติกํ ปิฏฺฐิจกฺกํ เวทิตพฺพํ ฯ เอวํ ขณฺฑจกฺกาทีนํ
อเนเกสํ จกฺกานํ วเสน วิตฺถารโต ครุกาปตฺติเมว ทสฺเสตฺวา
องฺควเสเนว ครุกาปตฺติญฺจ ลหุกาปตฺติญฺจ อนาปตฺติญฺจ ทสฺเสตุํ
เจเตติ อุปกฺกมติ มุจฺจตีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ ปุริมนเยเนว
อชฺฌตฺตรูปาทีสุ ราคาทิอุปตฺถมฺเภ สติ อาโรคฺยาทีนํ อตฺถาย
เจเตนฺตสฺส อุปกฺกมิตฺวา อสุจิโมจเน ติวงฺคสมฺปนฺนา ครุกาปตฺติ
วุตฺตา ฯ ทุติยนเยน เจเตนฺตสฺส อุปกฺกมนฺตสฺส จ โมจเน อสติ
ทุวงฺคสมฺปนฺนา ลหุกา ถุลฺลจฺจยาปตฺติ ฯ เจเตติ น อุปกฺกมติ
มุจฺจตีติ อาทีหิ ฉหิ นเยหิ อนาปตฺติ ฯ อยํ ปน อาปตฺตานา-
ปตฺติเภโท สณฺโห สุขุโม ตสฺมา สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขตพฺโพ ฯ สุฏฐุ
สลฺลกฺเขตฺวา กุกฺกุจฺจํ ปุจฺฉิเตน อาปตฺติ วา อนาปตฺติ วา
อาจิกฺขิตพฺพา ฯ วินยกมฺมํ วา กาตพฺพํ ฯ อสลฺลกฺเขตฺวา กโรนฺโต
หิ โรคนิทานํ อชานิตฺวา เภสชฺชํ กโรนฺโต เวชฺโช วิย
วิฆาตญฺจ อาปชฺชติ น จ ตํ ปุคฺคลํ ติกิจฺฉิตุํ สมตฺโถ โหติ ฯ
ตตฺรายํ สลฺลกฺขณวิธิ ฯ กุกฺกุจฺเจน อาคโต ภิกฺขุ ยาวตติยํ
ปุจฺฉิตพฺโพ กตเมน ปโยเคน กตเรน ราเคน อาปนฺโนสีติ ฯ
สเจ ปฐมํ อญฺญํ วตฺวา ปจฺฉา อญฺญํ วเทติ น เอกมคฺเคน
กเถติ โส วตฺตพฺโพ ตฺวํ น เอกมคฺเคน กเถสิ ปริหรสิ
น สกฺกา ตว วินยกมฺมํ กาตุํ คจฺฉ โสตฺถึ คเวสาติ ฯ
สเจ ปน ติกฺขตฺตตปิ เอกมคฺเคเนว กเถติ ยถาภูตํ อตฺตานํ
อาวิกโรติ อถสฺส อาปตฺตานาปตฺติครุกลหุกาปตฺติวินิจฺฉยตฺถํ
เอกาทสนฺนํ ราคานํ วเสน เอกาทส ปโยคา สมเวกฺขิตพฺพา ฯ

ตตฺรีเม เอกาทส ราคา โมจนสฺสาโท มุจฺจนสฺสาโท มุตฺตสฺสาโท
เมถุนสฺสาโท ผสฺสสฺสาโท กณฺฑวนสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท
นิสชฺชสฺสาโท วาจสฺสาโท เคหสิตปฺเปมํ วนภงฺคิยนฺติ ฯ ตตฺถ
โมเจตุํ อสฺสาโท โมจนสฺสาโท ฯ มุจฺจเน อสฺสาโท
มุจฺจนสฺสาโท ฯ มุตฺเต อสฺสาโท มุตฺตสฺสาโท ฯ เมถุเน อสฺสาโท
เมถุนสฺสาโท ฯ ผสฺเส อสฺสาโท ผสฺสสฺสาโท ฯ กณฺฑวเน
อสฺสาโท กณฺฑวนสฺสาโท ฯ ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท ฯ
นิสชฺชายํ อสฺสาโท นิสชฺชสฺสาโท ฯ วาจายํ อสฺสาโท
วาจสฺสาโท ฯ เคหสิตํ เปมํ เคหสิตปฺเปมํ ฯ วนภงฺคิยนฺติ ยงฺกิญฺจิ
ปุปฺผผลาทิ วนโต ภญฺชิตฺวา อาภฏํ ฯ เอตฺถ จ นวหิ ปเทหิ
สมฺปยุตฺตอสฺสาทสีเสน ราโค วุตฺโต ฯ เอเกน ปเทน สรูเปเนว
เอเกน ปเทน วตฺถุนา วุตฺโต ฯ วนภงฺโค หิ ราคสฺส วตฺถุ
น ราโคเยว ฯ เอเตสํ ปน ราคานํ วเสน เอวํ ปโยคา
สมเวกฺขิตพฺพา ฯ โมจนสฺสาเท ฯ โมจนสฺสาทเจตนาย เจเตนฺโต
เจว อสฺสาเทนฺโต จ อุปกฺกมติ มุจฺจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ ตเถว
เจเตนฺโต จ อสฺสาเทนฺโต จ อุปกฺกมติ น มุจฺจติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
สเจ ปน สยนกาเล ราคปริยุฏฺฐิโต หุตฺวา อูรุนา วา
มุฏฺฐินา วา องฺคชาตํ คาฬฺหํ ปีเฬตฺวา โมจนตฺถาย สอุสฺสาโหว
สุปติ ฯ สุปนฺตสฺส จสฺส อสุจิ มุจฺจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ สเจ
ราคาปริยุฏฺฐานํ อสุภมนสิกาเรน วูปสเมตฺวา สุทฺธจิตฺโต
สุปติ สุปนฺตสฺส มุตฺเตปิ อนาปตฺติ ฯ มุจฺจนสฺสาเท ฯ อตฺตโน
ธมฺมตาย มุจฺจมานํ อสฺสาเทติ น อุปกฺกมติ มุจฺจติ
อนาปตฺติ ฯ สเจ ปน มุจฺจมานํ อสฺสาเทนฺโต อุปกฺกมติ
เตน อุปกฺกเมน มุตฺเต สงฺฆาทิเสโส ฯ อตฺตโน ธมฺมตาย
มุจฺจมาเน มา กาสาวํ วา เสนาสนํ วา ทุสฺสีติ องฺคชาตํ
คเหตฺวา ชคฺคนตฺถาย อุทกฏฺฐานํ คจฺฉติ วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ
วุตฺตํ ฯ มุตฺตสฺสาเท ฯ อตฺตโน ธมฺมตาย มุตฺเต ฐานา
จุเต อสุจิมฺหิ ปจฺฉา อสฺสาเทนฺตสฺส วินา อุปกฺกเมน มุจฺจติ
อนาปตฺติ ฯ สเจ อสฺสาเทตฺวา ปุน โมจนตฺถาย นิมิตฺเต
อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ เมถุนสฺสาเท ฯ เมถุนราเคน
มาตุคามํ คณฺหาติ ฯ เตน ปโยเคน อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ
เมถุนธมฺมสฺส ปโยคตฺตา ปน ตาทิเส คหเณ ทุกฺกฏํ ฯ สีสํ
ปตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ เมถุนราเคน รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา
โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
ผสฺสสฺสาเท ฯ ทุวิโธ ผสฺโส อชฺฌตฺติโก จ พาหิโร จ ฯ
อชฺฌตฺติเก ตาว ฯ อตฺตโน นิมิตฺตํ ถทฺธํ มุทุกนฺติ ชานิสฺสามีติ
วา โลลภาเวน วา กีฬาปยโต อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ
สเจ กีฬาเปนฺโต อสฺสาเทตฺวา โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา
โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ พาหิรผสฺเส ปน ฯ กายสํสคฺคราเคน
มาตุคามสฺส องฺคมงฺคานิ ปรามสโต เจว อาลิงฺคโต จ อสุจิ
มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสสํ ปน อาปชฺชติ ฯ
สเจ กายสํสคฺคราเคน รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา โมจนตฺถาย
นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ วิสฏฺฐิปจฺจยาปิ สงฺฆาทิเสโส ฯ
กณฺฑวนสฺสาเท ฯ ททฺทุกจฺฉุปิฬกาปาณกาทีนํ อญฺญตรวเสน
กณฺฑวมานํ นิมิตฺตํ กณฺฑวนสฺสาเทเนว กณฺฑวโต อสุจิ
มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ กณฺฑวนสฺสาเทน รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา
โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
ทสฺสนสฺสาเท ฯ ทสฺสนสฺสาเทน ปุนปฺปุนํ มาตุคามสฺส อโนกาสํ
อุปนิชฺฌายโต อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ มาตุคามสฺส อโนกาสู-
ปนิชฺฌาเน ปน ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ทสฺสนสฺสาเทน รตฺโต ปุน
อสฺสาเทตฺวา โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ
สงฺฆาทิเสโส ฯ นิสชฺชสฺสาเท ฯ มาตุคาเมน สทฺธึ รโห-
นิสชฺชสฺสาทราเคน นิสินฺนสฺส อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ
รโหนิสชฺชปจฺจยา ปน อาปนฺนาย อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ ฯ
สเจ นิสชฺชสฺสาเทน รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา โมจนตฺถาย
นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
วาจสฺสาเท ฯ วาจสฺสาทราเคน มาตุคามํ เมถุน-
สนฺนิสฺสิตาหิ วาจาหิ โอภาสนฺตสฺส อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ
ทุฏฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสสํ ปน อาปชฺชติ ฯ สเจ วาจสฺสาเทน
รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา ปุน โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา
โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ เคหสิตปฺเปเม ฯ มาตรํ วา มาตุปฺเปเมน
ภคินึ วา ภคินิปฺเปเมน ปุนปฺปุนํ ปรามสโต เจว อาลิงฺคโต
จ อสุจิ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ เคหสิตปฺเปเมน ผุสนปจฺจยา
ทุกฺกฏํ ฯ สเจ เคหสิตปฺเปเมน รตฺโต ปุน อสฺสาเทตฺวา
โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ สงฺฆาทิเสโส ฯ
วนภงฺเค ฯ อิตฺถีปุริสา อญฺญมญฺญํ กิญฺจิเทว ตมฺพูลคนฺธ-
ปุปฺผวาสาทิปฺปการํ ปณฺณาการํ มิตฺตสนฺถวภาวสฺส ทฬฺห
ภาวตฺถาย เปเสนฺติ อยํ วนภงฺโค นาม ฯ ตญฺเจ มาตุคาโม
กสฺสจิ สํสฏฺฐวิหาริกสฺส กุลูปกภิกฺขุโน เปเสติ ตสฺส จ อสุกาย
นาม อิทํ เปสิตนฺติ สารตฺตสฺส ปุนปฺปุนํ หตฺเถหิ ตํ วนภงฺคํ
กีฬาปยโต อสุจิ มุจฺจติ อนาปตติ ฯ สเจ วนภงฺเค สารตฺโต
ปุน อสฺสาเทตฺวา โมจนตฺถาย นิมิตฺเต อุปกฺกมิตฺวา โมเจติ
สงฺฆาทิเสโส ฯ สเจ อุปกฺกมนฺเตปิ น มุจฺจติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
เอวเมเตสํ เอกาทสนฺนํ ราคานํ วเสน อิเม เอกาทส ปโยเค
สมเวกฺขิตฺวา อาปตฺติ วา อนาปตฺติ วา สลฺลกฺเขตพฺพา ฯ
สลฺลกฺเขตฺวา สเจ ครุกา โหติ ครุกาติ อาจิกฺขิตพฺพา ฯ สเจ
ลหุกา โหติ ลหุกาติ อาจิกฺขิตพฺพา ฯ ตทนุรูปญฺจ วินยกมฺมํ
กาตพฺพํ ฯ เอวํ หิ กตํ สุกตํ โหติ โรคนิทานํ ญตฺวา เวชฺเชน
กตํ เภสชฺชมิว ฯ ตสฺส จ ปุคฺคลสฺส โสตฺถิภาวาย สํวตฺตติ ฯ
เจเตติ น อุปกฺกมตีติ อาทีสุ ฯ โมจนสฺสาทเจตนาย
เจเตติ น อุปกฺกมติ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ โมจนสฺสาทปีฬิโต
อโห วต มุจฺเจยฺยาติ เจเตติ น อุปกฺกมติ น มุจฺจติ
อนาปตฺติ ฯ โมจนสฺสาเทน น เจเตติ ผสฺสสฺสาเทน กณฺฑ-
วนสฺสาเทน วา อุปกฺกมติ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ ตเถว น
เจเตติ อุปกฺกมติ น มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ กามวิตกฺกํ วิตกฺเกนฺโต
โมจนตฺถาย น เจเตติ น อุปกฺกมติ มุจฺจติ อนาปตฺติ ฯ
สเจ ปนสฺส วิตกฺกยโตปิ น มุจฺจติ ฯ อิทํ อาคตเมว โหติ
น เจเตติ น อุปกฺกมติ น มุจฺจติ อนาปตฺตีติ ฯ อนาปตฺติ
สุปินนฺเตนาติ สุตฺตสฺส สุปิเน เมถุนธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส วิย
กายสํสคฺคาทีนิ อาปชฺชนฺตสฺส วิย สุปินนฺเตว การเณน ยสฺส
อสุจิ มุจฺจติ ตสฺส อนาปตฺติ ฯ สุปิเน ปน อุปฺปนฺนาย
อสฺสาทเจตนาย สจสฺส วิสโย โหติ นิจฺจเลน ภวิตพฺพํ น
หตฺเถน นิมิตฺตํ กีฬาเปตพฺพํ ฯ กาสาวปจฺจตฺถรณรกฺขณตฺถํ
ปน หตฺถปุเฏน คเหตฺวา ชคฺคนตฺถาย อุทกฏฺฐานํ คนฺตุํ
วฏฺฏติ ฯ นโมจนาธิปฺปายสฺสาติ ยสฺส เภสชฺเชน วา นิมิตฺตํ
อาลิมฺเปนฺตสฺส อุจฺจาราทีนิ วา กโรนฺตสฺส นโมจนาธิปฺ-
ปายสฺส มุจฺจติ ตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ อุมฺมตฺตกสฺส ทุวิธสฺสาปิ
อนาปตฺติ ฯ อิธ เสยฺยสโก อาทิกมฺมิโก ฯ ตสฺส อนาปตฺติ
อาทิกมฺมิกสฺสาติ ฯ
ปทภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

สมุฏฺฐานาทีสุ ฯ อิทํ สิกฺขาปทํ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ
กายจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญาวิโมกขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ
กายกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ ทุเวทนํ สุขมชฺฌตฺตทฺวเยนาติ ฯ

วินีตวตฺถูสุ สุปินวตฺถุ อนุปฺปญฺญตฺติยํ วุตฺตนยเมว ฯ
อุจฺจารปสฺสาววตฺถูนิ อุตฺตานตฺถาเนว ฯ วิตกฺกวตฺถุสฺมึ กาม-
วิตกฺกนฺติ เคหสิตกามวิตกฺกํ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ อนาปตฺติ วุตฺตา
อถโข วิตกฺกคติเกน น ภวิตพฺพํ ฯ อุณฺโหทกวตฺถุ ปฐมํ
อุตฺตานเมว ฯ ทุติเย โส ภิกฺขุ โมเจตุกาโม อุณฺโหทเกน นิมิตฺตํ
ปหริตฺวา ปหริตฺวา นหายิ ฯ เตนสฺส อาปตฺติ วุตฺตา ฯ
ตติเย อุปกฺกมสฺส อตฺถิตาย ถุลฺลจฺจยํ ฯ เภสชฺชกณฺฑวนวตฺถูนิ
อุตฺตานตฺถาเนว ฯ มคฺควตฺถูสุ ปฐมสฺส ถูลอูรุสฺส มคฺคํ
คจฺฉนฺตสฺส สมฺพาธฏฺฐาเน ฆฏฺฏนาย อสุจิ มุจฺจิ ฯ ตสฺส
นโมจนาธิปฺปายตฺตา อนาปตฺติ ฯ ทุติยสฺส ตเถว มุจฺจิ
โมจนาธิปฺปายตฺตา ปน สงฺฆาทิเสโส ฯ ตติยสฺสุ น มุจฺจิ
อุปกฺกมสมฺภวโต ปน ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตสฺมา มคฺคํ คจฺฉนฺเตน
อุปฺปนฺเน ปริฬาเห น คนฺตพฺพํ ฯ คมนํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา
อสุภาทิมนสิกาเรน จิตฺตํ วูปสเมตฺวา สุทฺธจิตฺเตน กมฺมฏฺฐานํ
อาทาย คนฺตพฺพํ ฯ สเจ ฐิโต วิโนเทตุํ น สกฺโกติ มคฺคา
โอกฺกมฺม นิสีทิตฺวา วิโนเทตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อาทาย สุทฺธ-
จิตฺเตเนว คนฺตพฺพํ ฯ วตฺถิวตฺถูสุ เต ภิกฺขู วตฺถึ ทฬฺหํ
คเหตฺวา ปูเรตฺวา ปูเรตวา คามทารกา วิย ปสฺสาวมกํสุ ฯ
ชนฺตาฆรวตฺถุสฺมึ อุทรนฺตาเปนฺตสุํ โมจนาธิปฺปายสฺสาปิ
อโมจนาธิปฺปายสฺสาปิ มุตฺเต อนาปตฺติเยว ฯ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส
นิมิตฺตจาลนวเสน อสุจิ มุจฺจติ ฯ ตสฺมา อาปตฺติฏฐาเน
อาปตฺติ วุตฺตา ฯ อูรุฆฏฺฏาปนวตฺถูสุ เยสํ อาปตฺติ วุตฺตา
เต องฺคชาตสามนฺตา ฆฏฺเฏนฺตา ตํ องฺคชาตํ ผุสาเปสุนติ
เวทิตพฺพาติ เอวํ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ สามเณราทิวตฺถูนิ
อุตฺตานตฺถาเนว ฯ กายตฺถมฺภนวตฺถุสฺมึ กายํ ถมฺเภนฺตสฺสาติ
จิรํ นิสีทิตฺวา วา นิปชฺชิตฺวา วา นวกมฺมํ วา กตฺวา
อาลสิยํ วิโมจนตฺถํ วิตฺถมฺเภนฺตสฺส ฯ อุปนิชฺฌายวตฺถุสฺมึ สเจปิ
ปฏสตํ นิวตฺถา โหติ ปุรโต วา ปจฺฉโต วา ฐตฺวา อิมสฺมึ
นาโมกาเส นิมิตฺตนฺติ อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ อนิวตฺถ-
คามทาริกานํ นิมิตฺตํ อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ปน กิเมว วตฺตพฺพํ ฯ
ติรจฺฉานคตานมฺปิ นิมิตฺเต เอเสว นโย ฯ อิโต จีโต จ
อวิโลเกตฺวา ปน ทิวสมฺปิ เอกปฺปโยเคน อุปนิชฺฌายนฺตสฺส
เอกเมว ทุกฺกฏํ ฯ อิโตจีโตจ วิโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ
อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ อุมฺมีลนนิมีลนวเสน
น กาตพฺโพ ฯ สหสา อุปนิชฺฌายิตฺวา ปุน ปฏิสงฺขา สํวเร
ติฏฺฐโต อนาปตฺติ ฯ ตํ สํวรํ ปหาย ปุน อุปนิชฺฌายโต
ทุกฺกฏเมว ฯ ตาลจฺฉิทฺทาทิวตฺถูนิ อุตฺตานตฺถาเนว ฯ นหาน-
วตฺถูสุ เย อุทกโสตํ นิมิตฺเตน ปหรึสุ เตสํ อาปตฺติ วุตฺตา ฯ
อุทญฺชลวตฺถูสุปิ เอเสว นโย ฯ เอตฺถ จ อุทญฺชลนฺติ อุทกจิกฺขลฺโล
วุจฺจติ ฯ เอเตเนว อุปาเยน อิโต ปรานิ สพฺพาเนว อุทเก
ธาวนาทิวตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ ฯ อยํ ปน วิเสโส ปุปฺผาวลิย-
วตฺถูสุ ฯ สเจ นโมจนาธิปฺปายสฺส อนาปตฺติ ฯ กีฬนปจฺจยา
ปน ทุกฺกฏํ โหตีติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย สุกฺกวิสฏฺฐิสิกฺขาปท-
วณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควาติ กายสํสคฺคสิกฺขาปทํ ฯ
ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา ฯ

อรญฺเญ วิหรตีติ น อาเวณิเก
อรญฺเญ เชตวนวิหารสฺเสว ปจฺจนฺเต เอกปสฺเส ฯ มชฺเฌ คพฺโภติ
ตสฺส จสฺส วิหารสฺส มชฺเฌ คพฺโภ โหติ ฯ สมนฺตา
ปริยาคาโรติ สมนฺตา ปนสฺส มณฺฑลมาลปริกฺเขโป โหติ ฯ
โส กิร มชฺเฌ จตุรสฺสํ คพฺภํ กตฺวา พหิ มณฺฑล-
มาลปริกฺเขเปน กโต ยถา สกฺกา โหติ อนฺโตเยว อาวิชฺฌนฺเตหิ
วิจริตุํ ฯ สุปฺปญฺญตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ฐปิตํ ฯ ยถา ยถา ยสฺมิญฺจ
ยสฺมิญฺจ โอกาเส ฐปิตํ ปาสาทิกํ โหติ โลกรญฺชิตํ ตถา
ตถา ตสฺมึ ตสฺมึ โอกาเส ฐปิตํ ฯ วตฺตสีเสน หิ โส เอกกิจฺจมฺปิ
น กโรติ ฯ เอกจฺเจ วาตปาเนติ เยสุ วิวเฏสุ อนฺธกาโร
โหติ ตานิ วิวรนฺโต เยสุ วิวเฏสุ อาโลโก โหติ ตานิ
ถเกนฺโต ฯ เอวํ วุตฺเต สา พฺราหฺมณี ตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจาติ
เอวํ เตน พฺราหฺมเณน ปสํสิตฺวา วุตฺเต สา พฺราหฺมณี
ปสนฺโน อยํ พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตุกาโม มญฺเญติ สลฺลกฺเขตฺวา
นิคูหิตพฺพมฺปิ ตํ อตฺตโน วิปฺปการํ ปกาเสนฺตี เกวลํ ตสฺส
สทฺธาวิฆาตาเปกฺขา หุตฺวา เอตํ กุโต ตสฺส อุฬารตฺตตาติ
อาทิวจนมโวจ ฯ ตตฺถ อุฬาโร อตฺตา อสฺสาติ อุฬารตฺตา ฯ
อุฬารตฺตโน ภาโว อุฬารตฺตตา ฯ กุลิตฺถีหีติ อาทีสุ กุลิตฺถิโย
นาม ฆรสามินิโย ฯ กุลธีตา นาม ปุริสนฺตรคตา กุลธีตโร ฯ
กุลกุมาริโย นาม อนิวิฏฐา วุจฺจนฺติ ฯ กุลสุณฺหา นาม
ปรกุลโต อานีตา กุลทารกานํ วธุโย ฯ

โอติณฺโณติ ยกฺขาทีหิ วิย สตฺตา อนฺโต อุปฺปชฺชนฺเตน
ราเคน โอติณฺโณ ฯ กูปาทีนิ วิย สตฺตา อสมเวกฺขิตฺวา รชนีเย
ฐาเน รชนฺโต สยํ วา ราคํ โอติณฺโณ ฯ ยสฺมา ปน
อุภยถาปิ ราคสมงฺคิสฺเสเวตํ อธิวจนํ ตสฺมา โอติณฺโณ นาม
สารตฺโต อเปกฺขวา ปฏิพทฺธจิตฺโตติ เอวมสฺส ปทภาชนํ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ สารตฺโตติ กายสํสคฺคราเคน สุฏฺฐุ รตฺโต ฯ
อเปกฺขวาติ กายสํสคฺคาเปกฺขาย อเปกฺขวา ฯ ปฏิพทฺธจิตฺโตติ
กายสํสคฺคราเคเนว ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปฏิพทฺธจิตฺโต ฯ วิปริณเตนาติ
ปริสุทฺธภวงฺคสนฺตติสงฺขาตํ ปกตึ ชหิตฺวา อญฺญถา ปวตฺเตน
วิรูปํ วา ปริณเตน วิรูปํ ปริวตฺเตน ฯ ยถา ปริวตฺตมานํ
วิรูปํ โหติ เอวํ ปริวตฺเตตฺวา ฐิเตนาติ อธิปฺปาโย ฯ ยสฺมา
ปน ตํ ราคาทีหิ สมฺปโยคํ นาติวตฺตติ ตสฺมา วิปริณตนฺติ
รตฺตมฺปิ จิตฺตนฺติ อาทินา นเยน ตสฺส ปทภาชนํ วตฺวา
อนฺเต อิธาธิปฺเปตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อปิจ รตฺตํ จิตฺตํ อิมสฺมึ
อตฺเถ อธิปฺเปตํ วิปริณตนฺติ อาห ฯ ตทหุชาตาติ ตํ ทิวสํ
ชาตา ชาตมตฺตา อลฺลมํสเปสีวณฺณา ฯ เอวรูปายปิ หิ
สทฺธึ กายสํสคฺเค สงฺฆาทิเสโส เมถุนวีติกฺกเม ปาราชิกํ
รโหนิสชฺชสฺสาเท ปาจิตฺติยญฺจ โหติ ฯ ปเควาติ ปฐมเมว ฯ
กายสํสคฺคํ สมาปชฺเชยฺยาติ หตฺถคฺคหณาทิกายสมฺปโยคํ
กายสมฺมิสฺสิภาวํ สมาปชฺเชยฺย ฯ ยสฺมา ปเนตํ สมาปชฺชนฺตสฺส
โย โส กายสํสคฺโค นาม โส อตฺถโต อชฺฌาจาโร โหติ ราค-
วเสน อภิภวิตฺวา สญฺญมเวลํ อาจาโร ตสฺมาสฺส สงฺเขเปนตฺถํ
ทสฺเสนฺโต อชฺฌาจาโร วุจฺจตีติ ปทภาชนมาห ฯ หตฺถคฺคาหํ
วาติ อาทิเภทํ ปนสฺส วิตฺถาเรเนตฺถ ทสฺสนํ(๑) ฯ ตตฺถ หตฺถาทีนํ
วิภาคทสฺสนตฺถํ หตฺโถ นาม กุปฺปรํ (๒) อุปาทายาติ อาทิมาห ฯ
ตตฺถ กุปฺปรํ อุปาทายาติ ทุติยมหาสนฺธึ อุปาทาย ฯ อญฺญตฺถ
ปน มณิพนฺธโต ยาว อคฺคนขา หตฺโถ ฯ อิธ สทฺธึ อคฺคนขาย (๓)
กุปฺปรโต ปฏฺฐาย อธิปฺเปโต ฯ สุทฺธเกสานํ วาติ สุตฺตาทีหิ
อมิสฺสานํ สุทฺธานํ เกสานํเยว (๔) ฯ เวณีติ ตีหิ เกสวฏฺฏีหิ
วินทฺธิตฺวา กตเกสกลาปสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ สุตฺตมิสฺสาติ ปญฺจ-
วณฺเณน สุตฺเตน เกเส มิสฺเสตฺวา กตา ฯ มาลามิสฺสาติ
วสฺสิกปุปฺผาทีหิ มิสฺเสตฺวา ตีหิ เกสวฏฺฏีหิ วินทฺธิตฺวา วา
กตา ฯ อวินทฺโธปิ วา เกวลํ ปุปฺผมิสฺสโก เกสกลาโป อิธ
เวณีติ เวทิตพฺโพ ฯ หิรญฺญมิสฺสาติ กหาปณมาลาย มิสฺเสตฺวา
กตา ฯ สุวณฺณมิสฺสาติ สุวณฺณจิรเกหิ วา ปามงฺคาทีหิ วา
มิสฺเสตฺวา กตา ฯ มุตฺตามิสฺสาติ มุตฺตาวลีหิ มิสฺเสตฺวา กตา ฯ
# ๑. อาทิ เภทํ…ทสฺสิตนฺติ โยชนาปาโฐ ฯ ๒. สพฺพโปตฺถเกสุ กปฺปูรนฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ตญฺจ โข เอกจฺจสฺส สสิเลสรุกฺขสฺส วา ตสฺส วา สิเลสสฺส เภสชฺชตฺถาย
# วิจุณฺณกตสฺส อตฺถวาจกํ โหติ ฯ ๓. อคฺคนเขน ฯ
# ๔. เวณิ นาม สุทฺธเกสา วาติ ปาลิ ฯ
มณิมิสฺสาติ สุตฺตารุฬฺเหหิ มณีหิ มิสฺเสตฺวา กตา ฯ เอตาสุ หิ
ยงฺกิญฺจิ เวณึ คณฺหนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโสเยว ฯ อหํ มิสฺสกเวณึ
อคฺคเหสินฺติ วทนฺตสฺส โมกฺโข นตฺถิ ฯ เวณิคฺคหเณน เจตฺถ
เกสา คหิตา ว โหนฺติ ตสฺมา โยปิ เอกํ เกสํ คณฺหาติ
ตสฺสาปิ อาปตฺติเยว ฯ หตฺถญฺจ เวณิญฺจ ฐเปตฺวาติ อิธ
วุตฺตลกฺขณํ หตฺถญฺจ สพฺพปฺปการญฺจ เวณึ ฐเปตฺวา อวเสสํ
สรีรํ องฺคนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ เอวํ ปริจฺฉินฺเนสุ หตฺถาทีสุ หตฺถสฺส
คหณํ หตฺถคฺคาโห ฯ เวณิยา คหณํ เวณิคฺคาโห ฯ อวเสสสฺส
สรีรสฺส ปรามสนํ อญฺญตรสฺส วา อญฺญตรสฺส วา องฺคสฺส
ปรามสนํ ฯ โย ตํ หตฺถคฺคาหํ วา เวณิคฺคาหํ วา อญฺญตรสฺส
วา อญฺญตรสฺส วา องฺคสฺส ปรามสนํ สมาปชฺเชยฺย ตสฺส
สงฺฆาทิเสโส นาม อาปตฺตินิกาโย โหตีติ อยํ สิกฺขาปทสฺส
อตฺโถ ฯ