ตโปทาวตฺถุสฺมึ ฯ อจฺโฉทโกติ ปสนฺโนทโก ฯ สีโตทโกติ
สีตลูทโก ฯ สาโตทโกติ มธุโรทโก ฯ เสโตทโกติ (๑) ปริสุทฺโธทโก
นิสฺเสวาลปณกกทฺทโม ฯ สุติฏฺโฐติ (๒) สุนฺทเรหิ ติฏฺเฐหิ (๓) อุปปนฺโน ฯ
รมณีโยติ รติชนโก ฯ จกฺกมตฺตานีติ รถจกฺกปฺปมาณานิ ฯ
กุฏฺฐิตา (๔) สนฺทตีติ ตตฺตา สนฺตตฺตา หุตฺวา สนฺทติ ฯ ยตายํ
ภิกฺขเวติ ยโต อยํ ภิกฺขเว ฯ โส ทโหติ โส รหโท ฯ กุโต
# ๑. ม. เสตโกติ ฯ ๒. สฺยา. สุปติตฺโถติ ฯ ม. สุปฺปติตฺโถติ ฯ
# ๓. ม. ติตฺเถหิฯ ๔. สฺยา. ม. กุถิตา ฯ เอวมุปริปิ ฯ
ปนายํ สนฺทตีติ ฯ เวภารปพฺพตสฺส กิร เหฏฺฐา ภุมฺมฏฺฐก
นาคานํ ปญฺจโยชนสติกํ นาคภวนํ เทวโลกสทิสํ มณิมเยน
ตเลน อารามุยฺยาเนหิ จ สมนฺนาคตํ ฯ ตตฺถ นาคานํ
กีฬนฏฺฐาเน โส อุทกทโห ฯ ตโต อยํ ตโปทา สนฺทติ ฯ
ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตีติ ราชคหนครํ
กิร อาวิชฺฌิตฺวา (๑) มหาเปตโลโก ตตฺถ ทฺวินฺนํ มหาโลหกุมฺภี-
นิรยานํ อนฺตเรน อยํ ตโปทา อาคจฺฉติ ตสฺมา กุฏฺฐิตา
สนฺทตีติ ฯ

ยุทฺธวตฺถุสฺมึ ฯ นนฺทิ จรตีติ วิชยเภรี อาหิณฺฑติ ฯ
ราชา อาวุโส ลิจฺฉวีหีติ เถโร กิร อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน
จ รตฺติฏฺฐาเน จ นิสีทิตฺวา ลิจฺฉวิโย กตหตฺถา กตูปาสนา
ราชา จ เตหิ สทฺธึ สมฺปหารํ เทตีติ อาวชฺเชนฺโต ทิพฺเพน
จกฺขุนา ราชานํ ปราชิตํ ปลายมานํ อทฺทส ฯ ตโต ภิกฺขู
อามนฺเตตฺวา ราชา อาวุโส ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาโก ลิจฺฉวีหิ
ปภคฺโคติ อาห ฯ สจฺจํ ภิกฺขเว โมคฺคลฺลาโน อาหาติ
ปราชิตกาเล อาวชฺชิตฺวา ยํ ทิฏฺฐํ ตํ ภณนฺโต สจฺจํ
อาห ฯ

นาโคคาหวตฺถุสฺมึ ฯ สปฺปินิกายาติ เอวํนามิกาย ฯ
อาเนญฺชํ สมาธินฺติ อาเนญฺชมจลํ (๒) กายวาจาวิปฺผนฺทนวิรหิตํ
จตุตฺถชฺฌานสมาธึ ฯ นาคานนฺติ หตฺถีนํ ฯ โอคาหํ (๓) อุตฺตรนฺตานนฺติ
# ๑. ม. อาวิญฺเชตฺวา ฯ ๒. ม. อเนชํ อจลํ ฯ ๓. สฺยา. ม. โอคยฺห ฯ
[๑] โอคาหิตฺวา ปุน อุตฺตรนฺตานํ ฯ เต กิร คมฺภีรํ อุทกํ
โอตริตฺวา ตตฺถ นหาตฺวา จ ปิวิตฺวา จ โสณฺฑาย อุทกํ
คเหตฺวา อญฺญมญฺญํ อาโลเลตฺวา อุตฺตรนฺติ ฯ เตสํ เอวํ
โอคยฺห อุตฺตรนฺตานนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ โกญฺจํ กโรนฺตานนฺติ
นทีตีเร ฐตฺวา โสณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิตฺวา โกญฺจนาทํ
กโรนฺตานํ ฯ สทฺทํ อสฺโสสินฺติ ตํ โกญฺจนาทสทฺทํ อสฺโสสึ ฯ
อตฺเถโส ภิกฺขเว สมาธิ โส จ โข อปริสุทฺโธติ อตฺถิ
เอโส สมาธิ โมคฺคลฺลานสฺส โส จ โข ปริสุทฺโธ น
โหติ ฯ เถโร กิร ปพฺพชิตโต สตฺตเม ทิวเส ตทหุ
อรหตฺตปฺปตฺโต อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปญฺจหากาเรหิ อจิณฺณ-
วสิภาโว (๒) สมาธิปาริปนฺถิเก ธมฺเม น สุฏฺฐุ ปริโสเธตฺวา
อาวชฺชนสมาปชฺชนอธิฏฺฐานวุฏฺฐานปจฺจเวกฺขณานํ สญฺญามตฺต-
กเมว กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน ฌานงฺเคหิ
วุฏฺฐาย นาคานํ สทฺทํ สุตฺวา อนฺโตสมาปตฺติยํ อสฺโสสินฺติ
เอวํสญฺญี อโหสิ ฯ เตน วุตฺตํ อตฺเถโส ภิกฺขเว สมาธิ
โส จ โข อปริสุทฺโธติ ฯ

โสภิตวตฺถุสฺมึ ฯ อหํ อาวุโส ปญฺจกปฺปสตานิ อนุสฺสรามีติ
เอกาวชฺชเนน อนุสฺสรามีติ อาห ฯ อิตรถา หิ อนจฺฉริยํ
อริยสาวกานํ ปฏิปาฏิยา นานาวชฺชเนน (๓) ตสฺส ตสฺส อตีต-
นิวาสสฺส อนุสฺสรณนฺติ น ภิกฺขู อุชฺฌาเยยฺยย ฯ ยสฺมา ปเนส
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร โอคยฺหาติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. อนาจิณฺณวสีภาโว ฯ
# ๓. สี. นานาวชฺชเนหิ ฯ
เอกาวชฺชเนน อนุสฺสรามีติ อาห ตสฺมา ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ ฯ
อตฺเถสา ภิกฺขเว โสภิตสฺส สา จ โข เอกาเยว ชาตีติ
ยํ โสภิโต ชาตึ อนุสฺสรามีติ อาห อตฺเถสา ชาติ โสภิตสฺส
สา จ โข เอกาเยว อนนฺตรา น อุปฺปฏิปาฏิยา อนุสฺสริตาติ
อธิปฺปาโย ฯ
กถํ ปนายํ เอตํ อนุสฺสรีติ ฯ อยํ กิร ปญฺจนฺนํ
กปฺปสตานํ อุปริ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตฺวา อสญฺญิสมาปตฺตึ
นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา อสญฺญิภเว
นิพฺพตฺติ ฯ ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อวสาเน มนุสฺสโลเก
อุปฺปนฺโน สาสเน ปพฺพชิตฺวา ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากาสิ ฯ
โส ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรมาโน อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปฏิสนฺธึ
ทิสฺวา ตโต ปรํ ตติเย อตฺตภาเว จุติเมว อทฺทส ฯ
อถ อุภินฺนมนฺตรา อจิตฺตกํ อตฺตภาวํ อนุสฺสริตุํ อสกฺโกนฺโต
นยโต สลฺลกฺเขสิ อทฺธาหํ อสญฺญิภเว นิพฺพตฺโตติ ฯ เอวํ
สลฺลกฺเขนฺเตน เตน ทุกฺกรํ กตํ สตฺตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส
โกฏิยา โกฏิ ปฏิวิทฺธา อากาเส ปทํ ทสฺสิตํ ตสฺมา
นํ ภควา อิมสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ เอตทคฺเค ฐเปสิ เอตทคฺคํ
ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตานํ
ยทิทํ โสภิโตติ ฯ
วินีตวตฺถุวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

นิคมนวณฺณนา
อุทฺทิฏฺฐา โข อายสฺมนฺโต จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมาติ
อิทํ อิธ อุทฺทิฏฺฐปาราชิกปริทีปนเมว ฯ สโมธาเนตฺวา ปน
สพฺพาเนว จตุวีสติ ปาราชิกานิ เวทิตพฺพานิ ฯ กตมานิ
จตุวีสติ ฯ ปาลิอาคตานิ ตาว ภิกฺขูนํ จตฺตาริ ภิกฺขุนีนํ
อสาธารณานิ จตฺตารีติ อฏฺฐ ฯ เอกาทส อภพฺพปุคฺคลา ฯ
เตสุ ปณฺฑกติรจฺฉานคตอุภโตพฺยญฺชนโก ตโย วตฺถุวิปนฺนา
อเหตุกปฏิสนฺธิกา ฯ เตสํ สคฺโค อวาริโต มคฺโค ปน
วาริโต ฯ อภพฺพา หิ เต มคฺคปฏิลาภาย วตฺถุวิปนฺนตฺตา ฯ
ปพฺพชฺชาปิ เนสํ ปฏิกฺขิตฺตา ฯ ตสฺมา เตปิ ปาราชิกา ฯ
เถยฺยสํวาสโก ติตฺถิยปกฺกนฺตโก มาตุฆาตโก ปิตุฆาตโก
อรหนฺตฆาตโก ภิกฺขุนีทูสโก รุหิรุปฺปาทโก สงฺฆเภทโกติ อิเม
อฏฺฐ อตฺตโน กิริยาย วิปนฺนตฺตา อภพฺพฏฺฐานํ ปตฺตาติ
ปาราชิกา จ ฯ เตสุ เถยฺยสํวาสโก ติตฺถิยปกฺกนฺตโก
ภิกฺขุนีทูสโกติ อิเมสํ ติณฺณํ สคฺโค อวาริโต มคฺโค ปน
วาริโตว ฯ อิตเรสํ ปญฺจนฺนํ อุภยมฺปิ วาริตํ ฯ เตหิ อนนฺตรา
นรเก นิพฺพตฺตนกสตฺตา ฯ อิติ อิเม จ เอกาทส ปุริมา จ
อฏฺฐ เอกูนวีสติ ฯ เตปิ คิหิลิงฺเค รุจึ อุปฺปาเทตฺวา คิหินิวาสํ
นิวตฺถาย ภิกฺขุนิยา สทฺธึ วีสติ ฯ สา หิ อชฺฌาจาร-
วีติกฺกมํ อกตฺวาปิ เอตฺตาวตา อสฺสมณีติ อิมานิ ตาว วีสติ
ปาราชิกานิ ฯ อปรานิปิ ลมฺพี มุทุปิฏฺฐิโก ปรสฺส องฺคชาตํ
มุเขน คณฺหาติ ปรสฺส องฺคชาเต อภินิสีทตีติ อิเมสํ จตุนฺนํ
วเสน จตฺตาริ อนุโลมปาราชิกานีติ วทนฺติ ฯ เอตานิ หิ
ยสฺมา อุภินฺนํ ราควเสน สทิสภาวูปคตานํ ธมฺโม เมถุนธมฺโมติ
วุจฺจติ ตสฺมา เอเตน ปริยาเยน เมถุนธมฺมํ อปฏิเสวิตฺวาเยว
เกวลํ มคฺเคน มคฺคปฺปเวสนวเสน อาปชฺชิตพฺพตฺตา เมถุนธมฺม-
ปาราชิกสฺส อนุโลเมนฺตีติ อนุโลมปาราชิกานีติ วุจฺจนฺตีติ ฯ อิติ
อิมานิ จตฺตาริ ปุริมานิ จ วีสติ สโมธาเนตฺวา สพฺพาเนว
จตุวีสติ ปาราชิกานิ เวทิตพฺพานิ ฯ
น ลภติ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวาสนฺติ อุโปสถปฺปวารณา-
ปาฏิโมกฺขุทฺเทสสงฺฆกมฺมปฺปเภทํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวาสํ น
ลภติ ฯ ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉาติ ยถา ปุพฺเพ คิหิกาเล
จ อนุปสมฺปนฺนกาเล จ ปจฺฉา ปาราชิกํ อาปนฺโนปิ
ตเถว อสํวาโส โหติ ฯ นตฺถิ ตสฺส ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถปฺ-
ปวารณาปาฏิโมกฺขุทฺเทสสงฺฆกมฺมปฺปเภโท สํวาโสติ ภิกฺขูหิ
สทฺธึ สํวาสํ น ลภติ ฯ ตตฺถายสฺมนฺเต ปุจฺฉามีติ เตสุ จตูสุ
ปาราชิเกสุ อายสฺมนฺเต กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธาติ ปุจฺฉามิ ฯ
กจฺจิตฺถาติ กจฺจิ เอตฺถ เอเตสุ จตูสุ ปาราชิเกสุ กจฺจิ
ปริสุทฺธาติ อตฺโถ ฯ อถวา กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธาติ กจฺจิ ปริสุทฺธา
ภวถาติ อตฺโถ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย
จตุตฺถปาราชิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

จิรํ ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม กาเล วสฺสํ จิรํ ปชํ
ตปฺเปตุ เทโว ธมฺเมน ราชา รกฺขตุ เมทนินฺติ ฯ

สมนฺตปาสาทิกาย นาม วินยฏฺฐกถาย
มหาวิภงฺควณฺณนา
เตรสกณฺฑวณฺณนา
ยํ ปาราชิกกณฺฑสฺส สงฺคีตํ สมนนฺตรํ
ตสฺส เตรสกสฺสายมปุพฺพปทวณฺณนา ฯ
เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน
อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา
เสยฺยสโก อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรตีติ เอตฺถ ฯ อายสฺมาติ
ปิยวจนํ ฯ เสยฺยสโกติ ตสฺส ภิกฺขุโน นามํ ฯ อนภิรโตติ
วิกฺขิตฺตจิตฺโต กามราคปริฬาเหน ปริทยฺหมาโน น ปน คิหิภาวํ
ปฏฐยมาโน ฯ โส เตน กิโส โหตีติ โส เสยฺยสโก เตน
อนภิรตภาเวน กิโส โหติ ฯ อทฺทสา โข อายสฺมา อุทายีติ
เอตฺถ ฯ อุทายีติ ตสฺส เถรสฺส นามํ ฯ อยํ หิ เสยฺยสกสฺส
อุปชฺฌาโย โลลุทายิ นาม ภนฺตมิคสปฏิภาโค นิทฺทารามตาทิ-
มนุยุตฺตานํ อญฺญตโร โลลภิกฺขุ ฯ กจฺจิ โน ตฺวนฺติ กจฺจิ
นุ ตฺวํ ฯ ยาวทตฺถํ ภุญฺชาติ อาทีสุ ยาวตา อตฺโถ ยาวทตฺถํ ฯ
อิทํ วุตฺตํ โหต ยาวตา เต โภชเนน อตฺโถ ยตฺตกํ ตฺวํ
อิจฺฉสิ ตตฺตกํ ภุญฺช ยตฺตกํ กาลํ รตฺตึ วา ทิวา วา
สุปิตุํ ตฺวํ อิจฺฉสิ ตตฺตกํ สุป มตฺติกาทีหิ กายํ อุพฺพฏเฏตฺวา
จุณฺณาทีหิ ฆํสิตฺวา ยตฺตกํ นหานํ อิจฺฉสิ ตตฺตกํ นหาหิ
อุทฺเทเสน วา ปริปุจฺฉาย วา วตฺตปฏิปตฺติยา วา กมฺมฏฐาเนน
วา อตฺโถ นตฺถีติ ฯ ยทา เต อนภิรติ อุปฺปชฺชตีติ ยสฺมึ กาเล
ตว กามราควเสน อุกฺกณฺฐตา วิกฺขิตฺตจิตฺตตา อุปฺปชฺชติ ฯ
ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสตีติ กามราโค จิตฺตํ ธํเสติ ปธํเสติ
วิกฺขิปติ เจว มิลาเปติ จ ฯ ตทา หตฺเถน อุปกฺกมิตฺวา
อสุจึ โมเจหีติ ตสฺมึ กาเล หตฺเถน วายมิตฺวา อสุจิโมจนํ
กโรหิ เอวญฺหิ เต จิตฺเตกคฺคตา ภวิสฺสตีติ ฯ อิติ นํ อุปชฺฌาโย
อนุสาสิ ยถา ตํ พาโล พาลํ มูโค มูคํ ฯ

เตสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานนฺติ
สติสมฺปชญฺญํ ปหาย นิทฺทํ โอตรนฺตานํ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ
นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานํ อพฺยากโต ภวงฺควาโร ปวตฺตติ สติ-
สมฺปชญฺญวาโร คลติ ตถาปิ สยนกาเล มนสิกาโร กาตพฺโพ ฯ
ทิวา สุปนฺเตน ยาว นหาตสฺส ภิกฺขุโน เกสา น สุกฺขนฺติ (๑)
ตาว สุปิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามีติ สอุสฺสาเหน สุปิตพฺพํ ฯ รตฺตึ
สุปนฺเตน เอตฺตกนฺนาม รตฺติภาคํ สุปิตฺวา จนฺเทน วา
ตารกาย วา อิทนฺนาม ฐานํ ปตฺตกาเล วุฏฺฐหิสฺสามีติ
สอุสฺสาเหน สุปิตพฺพํ ฯ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ
เอกํ อญฺญํ วา จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ว นิทฺทา
# ๑. สุกฺขา โหนฺติ ฯ
โอกฺกมิตพฺพา ฯ เอวํ กโรนฺโต หิ สโต สมฺปชาโน สติญฺจ
สมฺปชญฺญญฺจ อวิชหิตฺวาว นิทฺทํ โอกฺกมตีติ วุจฺจติ ฯ เต ปน
ภิกฺขู พาลา โลลา ภนฺตมิคปฏิภาคา น เอวมกํสุ ฯ เตน
วุตฺตํ เตสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ อสมฺปชานานํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺตานนฺติ ฯ
อตฺถิ เจตฺถ เจตนา อุปลพฺภตีติ เอตฺถ จ สุปินนฺเต
อสฺสาทนเจตนา อตฺถิ อุปลพฺภติ ฯ อตฺเถสา ภิกฺขเว เจตนา
สา จ โข อพฺโพหาริกาติ ภิกฺขเว เอสา อสฺสาทนเจตนา
อตฺถิ สา จ โข อวิสเย อุปฺปนฺนตฺตา อพฺโพหาริกา อาปตฺติยา
องฺคํ น โหติ ฯ
อิติ ภควา สุปินนฺตเจตนาย อพฺโพหาริกภาวํ ทสฺเสตฺวา
เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยาถ สญฺเจตนิกา
สุกฺกวิสฏฺฐิ อญฺญตฺร สุปินนฺตา สงฺฆาทิเสโสติ
สานุปฺปญฺญตฺติกํ
สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ ฯ

ตตฺถ สํวิชฺชติ เจตนา อสฺสาติ สญฺเจตนา ฯ สญฺเจตนา ว
สญฺเจตนิกา ฯ สญฺเจตนา วา อสฺสา อตฺถีติ สญฺเจตนิกา ฯ
ยสฺมา ปน ยสฺส สญฺเจตนิกา สุกฺกวิสฏฺฐิ โหติ โส ชานนฺโต
สญฺชานนฺโต โหติ สา จสฺส สุกฺกวิสฏฺฐิ เจจฺจ อภิวิตริตฺวา
วีติกฺกโม โหติ ตสฺมา พฺยญฺชเน อาทรํ อกตฺวา อตฺถเมว
ทสฺเสตุํ ชานนฺโต สญฺชานนฺโต เจจฺจ อภิวิตริตฺวา วีติกฺกโมติ
เอวมสฺส ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ชานนฺโตติ อุปกฺกมามีติ
ชานนฺโต ฯ สญฺชานนฺโตติ สุกฺกํ โมเจมีติ สญฺชานนฺโต ฯ เตเนว
อุปกฺกมชานนากาเรน สทฺธึ ชานนฺโตติ อตฺโถ ฯ เจจฺจาติ
โมจนสฺสาทเจตนาวเสน เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา ฯ อภิวิตริตฺวาติ
อุปกฺกมวเสน มทฺทนฺโต นิราสงฺกํ จิตฺตํ เปเสตฺวา ฯ วีติกฺกโมติ
เอวํ ปวตฺตสฺส โย วีติกฺกโม อยํ สญฺเจตนิกาสทฺทสฺส
สิขาปฺปตฺโต อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อิทานิ สุกฺกวิสฏฺฐีติ เอตฺถ ยสฺส สุกฺกสฺส ยา วิสฏฺฐิ
ตํ ตาว สํขฺยาโต จ วณฺณเภทโต จ ทสฺเสตุํ สุกฺกนฺติ
ทส สุกฺกานีติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ สุกฺกานํ อาสยเภทโต
ธาตุนานตฺตโต จ นีลาทิวณฺณเภโท เวทิตพฺโพ ฯ วิสฏฺฐีติ
วิสคฺโค ฯ อตฺถโต ปเนตํ ฐานา จาวนํ โหติ ฯ เตนาห
วิสฏฺฐีติ ฐานา จาวนา วุจฺจตีติ ฯ ตตฺถ วตฺถิสีสํ กฏิ
กาโยติ ติธา สุกฺกสฺสฏฺฐานํ กปฺเปนฺติ ฯ เอโก กิราจริโย
วตฺถิสีสํ สุกฺกสฺสฏฺฐานนฺติ อาห ฯ เอโก กฏีติ ฯ เอโก
สกโล กาโยติ ฯ เตสุ ตติยสฺส ภาสิตํ สุภาสิตํ ฯ เกสโลม-
นขทนฺตานํ หิ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานํ อุจฺจารปสฺสาวเขฬสึฆาณิกา-
ถทฺธสุกฺขจมฺมานิ จ วชฺเชตฺวา อวเสโส ฉวิมํสโลหิตานุคโต
สพฺโพปิ กาโย กายปฺปสาทภาวชีวิตินฺทฺริยาพทฺธปิตฺตานํ
สมฺภวสฺส จ ฐานเมว ฯ ตถาหิ ราคปริยุฏฺฐาเนนาภิภูตานํ
หตฺถีนํ อุโภหิ กณฺณจูลิกาหิ สมฺภโว นิกฺขมติ ฯ มหาเสนราชา
จ ราคปริยุฏฺฐิโต สมฺภวเวคํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺเถน
พาหุสีสํ ผาเลตฺวา วณมุเขน นิกฺขนฺตํ สมฺภวํ ทสฺเสสีติ ฯ
เอตฺถ ปน ปฐมสฺส อาจริยสฺส วาเท โมจนสฺสาเทน นิมิตฺเต
อุปกฺกมโต ยตฺตกํ เอกา ขุทฺทกมกฺขิกา ปิเวยฺย ตตฺตเก
อสุจิมฺหิ วตฺถิสีสโต มุญฺจิตฺวา ทกโสตํ โอติณฺณมตฺเต พหิ
นิกฺขนฺเต วา อนิกฺขนฺเต วา สงฺฆาทิเสโส ฯ ทุติยสฺส วาเท
ตเถว กฏิโต มุญฺจิตฺวา ทกโสตํ โอติณฺณมตฺเต ฯ ตติยสฺส
วาเท ตเถว สกลกายํ สํโขเภตฺวา ตโต มุญฺจิตฺวา
ทกโสตํ โอติณฺณมตฺเต พหิ นิกฺขนฺเต วา อนิกฺขนฺเต วา
สงฺฆาทิเสโส ฯ ทกโสโตโรหณํ เจตฺถ อธิวาเสตฺวา อนฺตรา
นิวาเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย วุตฺตํ ฯ ฐานา จุตํ หิ อวสฺสํ
ทกโสตํ โอตรติ ตสฺมา ฐานา จาวนมตฺเตเนเวตฺถ อาปตฺติ
เวทิตพฺพา ฯ สา จ โข นิมิตฺเต อุปกฺกมนฺตสฺเสว ฯ หตฺถ-
ปริกมฺมปาทปริกมฺมคตฺตปริกมฺมกรเณ ปน สเจปิ อสุจิ มุจฺจติ
อนาปตฺติ ฯ อยํ สพฺพาจริยสาธารโณ วินิจฺฉโย ฯ

อญฺญตฺร สุปินนฺตาติ เอตฺถ สุปิโนเอว สุปินนฺโต ตํ
ฐเปตฺวา อปเนตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตญฺจ ปน สุปินํ
ปสฺสนฺโต จตูหิ การเณหิ ปสฺสติ ธาตุกฺโขภโต วา อนุภูต-
ปุพฺพโต วา เทวโตปสํหารโต วา ปุพฺพนิมิตฺตโต วาติ ฯ ตตฺถ
ปิตฺตาทีนํ โขภกรณปจฺจยโยเคน ขุภิตธาตุโก ธาตุกฺโขภโต
สุปินํ ปสฺสติ ฯ ปสฺสนฺโต จ นานาวิธํ สุปินํ ปสฺสติ
ปพฺพตา ปตนฺโต วิย อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย วาฬมิค-
หตฺถิโจราทีหิ อนุพทฺโธ วิย จ โหติ ฯ อนุภูตปุพฺพโต ปสฺสนฺโต
ปุพฺเพ อนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ปสฺสติ ฯ เทวโตปสํหารโต
ปสฺสนฺตสฺส เทวตา อตฺถกามตาย วา อนตฺถกามตาย วา
อตฺถาย วา อนตฺถาย วา นานาวิธานิ อารมฺมณานิ
อุปสํหรนฺติ ฯ โส ตาสํ เทวตานํ อานุภาเวน ตานิ อารมฺมณานิ
ปสฺสติ ฯ ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสนฺโต ปุญฺญาปุญฺญวเสน อุปฺปชฺชิตุ-
กามสฺส อตฺถสฺส วา อนตฺถสฺส วา ปุพฺพนิมิตฺตภูตํ สุปินํ
ปสฺสต โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺตํ โพธิสตฺโต วิย
ปญฺจ มหาสุปิเน โกสลราชา วิย จ โสฬส สุปิเนติ ฯ
ตตฺถ ยํ ธาตุกฺโขภโต อนุภูตปุพฺพโต จ สุปินํ ปสฺสติ น
ตํ สจฺจํ โหติ ฯ ยํ เทวโตปสํหารโต ปสฺสติ ตํ สจฺจํ วา
โหติ อลิกํ วา ฯ กุทฺธา หิ เทวตา อุปาเยน วินาเสตุกามา
วิปรีตมฺปิ กตฺวา ทสฺเสนฺติ ฯ ยํ ปน ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสติ
ตํ เอกนฺตสจฺจเมว โหติ ฯ เอเตสํ จตุนฺนํ มูลการณานํ
สํสคฺคเภทโตปิ สุปินเภโท โหติเยว ฯ ตญฺจ ปเนตํ จตุพฺพิธมฺปิ
สุปินํ เสกฺขปุถุชฺชนาว ปสฺสนฺติ อปฺปหีนวิปลฺลาสตฺตา ฯ
อเสกฺขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ฯ กึ ปเนตํ ปสฺสนฺโต
สุตฺโต ปสฺสติ ปฏิพุทฺโธ อุทาหุ เนวสุตฺโต นปฏิพุทฺโธติ ฯ
กิญฺเจตฺถ ฯ ยทิ ตาว สุตฺโต ปสฺสติ อภิธมฺมวิโรโธ อาปชฺชติ ฯ
ภวงฺคจิตฺเตน หิ สุปติ ฯ ตํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ ราคาทิ-
สมฺปยุตฺตํ วา น โหติ ฯ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส จ อีทิสานิ
จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ อถ ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ วินยวิโรโธ
อาปชฺชติ ฯ ยํ หิ ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ ตํ สพฺโพหาริกจิตฺเตน
ปสฺสติ ฯ สพฺโพหาริกจิตฺเตน จ กเต วีติกฺกเม อนาปตฺติ นาม
นตฺถิ ฯ สุปินํ ปสฺสนฺเตน ปน กเต วีติกฺกเม เอกนฺต-
มนาปตฺติเอว ฯ อถ เนวสุตฺโต น ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ น (๑)นาม
ปสฺสติ ฯ เอวญฺจ สติ สุปินสฺส อภาโวว อาปชฺชติ ฯ
น อภาโว ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา กปิมิทฺธปเรโต ปสฺสติ ฯ
วุตฺตํ เหตํ กปิมิทฺธปเรโต โข มหาราช สุปีนํ ปสฺสตีติ (๒) ฯ
กปิมิทฺธปเรโตติ มกฺกฏนิทฺทาย ยุตฺโต ฯ ยถา หิ
มกฺกฏสฺส นิทฺทา ลหุปริวตฺตา โหติ เอวํ ยา นิทฺทา ปุนปฺปุนํ
กุสลาทิจิตฺตโวกิณฺณตฺตา ลหุปริวตฺตา ยสฺสา ปวตฺติยํ ปุนปฺปุนํ
ภวงฺคโต อุตฺตรณํ โหติ ตาย ยุตฺโต สุปินํ ปสฺสติ ฯ
เตนายํ สุปิโน กุสโลปิ โหติ อกุสโลปิ อพฺยากโตปิ ฯ ตตฺถ
สุปินนฺเต เจติยวนฺทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนาทีนิ กโรนฺตสฺส
กุสโล ปาณาติปาตาทีนิ กโรนฺตสฺส อกุสโล ทฺวีหิ องฺเคหิ
มุตฺโต อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณ อพฺยากโตติ เวทิตพฺโพ ฯ
สฺวายํ ทุพฺพลวตฺถุกตฺตา เจตนาย ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ อสมตฺโถ
ปวตฺเต ปน อญฺเญหิ กุสลากุสเลหิ อุปตฺถมฺภิโต วิปากํ เทติ ฯ
กิญฺจาปิ วิปากํ เทติ อถโข อวิสเย อุปฺปนฺนตฺตา อพฺโพหาริกาว
# ๑. อิโต ปรํ โกจีติ ปทํ ภเวยฺย ฯ วิมติ: โก นาม ปสุสตีติ ฯ
# ๒. นย. มิลินฺทปญฺหา ๓๗๙ ฯ
สุปินนฺตเจตนา ฯ เตนาห ฐเปตฺวา สุปินนฺตนฺติ ฯ