ปจฺจยปฏิสํยุตฺตวาเรปิ สพฺพํ วารเปยฺยาลปฺปเภทํ ปุพฺเพ
อาคตปทานญฺจ อตฺถํ วุตฺตนเยเนว ญตฺวา ปาลิกฺกโม ตาว
เอวํ ชานิตพฺโพ ฯ เอตฺถ หิ โย เต วิหาเร วสิ โย
เต จีวรํ ปริภุญฺชิ โย เต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิ โย
เต เสนาสนํ ปริภุญฺชิ โย เต คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ
ปริภุญฺชีติ อิเม ปญฺจ ปจฺจตฺตวจนวารา เยน เต วิหาโร
ปริภุตฺโตติอาทโย ปญฺจ กรณวจนวารา ยํ ตฺวํ อาคมฺม
วิหารํ อทาสีติอาทโย ปญฺจ อุปโยควจนวารา วุตฺตา เตสํ
วเสน อิธ วุตฺเตน สุญฺญาคารปเทน สทฺธึ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ
ปฐมชฺฌานาทีสุ สพฺพปเทสุ วารเปยฺยาลเภโท เวทิตพฺโพ ฯ โย
เต วิหาเร เยน เต วิหาโร ยํ ตฺวํ อาคมฺม วิหารนฺติ
เอวํ ปริยาเยน วุตฺตตฺตา ปน อหนฺติ อวุตฺตตฺตา จ ปฏิ-
วิชานนฺตสฺส วุตฺเตปิ อิธ ถุลฺลจฺจยํ อปฏิวิชานนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ
อยเมตฺถ วินิจฺฉโย (๑) ฯ
# ๑. เทฺว วาเร อุปาทาย ปจฺจยปฏิสํยุตฺตวารกถา นิฏฺฐิตาติ วตฺตพฺพํ ฯ
เอวํ วิตฺถารวเสน อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ
อนาปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อนาปตฺติ อธิมาเนนาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ
อธิมาเนนาติ อธิกมาเนน สมุทาจรนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ
อนุลฺลปนาธิปฺปายสฺสาติ โกหญฺเญน อิจฺฉาจาเร อฏฺฐตฺวา
อนุลฺลปนาธิปฺปายสฺส สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติเก อญฺญํ พฺยา-
กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ อุมฺมตฺตกาทโย ปุพฺเพ วุตฺตนยาเอว ฯ
อิธ ปน อาทิกมฺมิกา วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขู เตสํ อนาปตฺตีติ ฯ
ปทภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

สมุฏฺฐานาทีสุ ฯ อิทํ สิกฺขาปทํ ติสมุฏฺฐานํ หตฺถมุทฺธาย
อาโรเจนฺตสฺส กายจิตฺตโต วจีเภเทน อาโรเจนฺตสฺส วาจาจิตฺตโต
อุภยํ กโรนฺตสฺส กายวาจาจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ กิริยา สญฺญา-
วิโมกฺขํ สจิตฺตกํ โลกวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อกุสลจิตฺตํ
ติเวทนิกํ (๑) ฯ หสนฺโตปิ หิ โสมนิสฺสิโต (๒) อุลฺลปติ ภายนฺโตปิ
มชฺฌตฺโตปิ
# ๑. ม. ติเวทนํ ฯ ๒. ม. โสมนสฺสิโก ฯ

วินีตวตฺถูสุ อธิมานวตฺถุ อนุปฺปญฺญตฺติยํ วุตฺตนยเมว ฯ
ทุติยวตฺถุสฺมึ ฯ ปณิธายาติ ปฏฺฐนํ กตฺวา ฯ เอวํ มํ
ชโน สมฺภาเวสฺสตีติ เอวํ อรญฺเญ วสนฺตํ มํ ชโน อรหตฺเต
วา เสกฺขภูมิยํ วา สมฺภาเวสฺสติ ตโต โลกสฺส สกฺกโต
ภวิสฺสามิ ครุกโต มานิโต ปูชิโตติ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
เอวํ ปณิธาย อรญฺเญ วสิสฺสามีติ คจฺฉนฺตสฺส ปทวาเร
ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ ตถา อรญฺเญ กุฏิกรณจงฺกมนนิสีทน-
นิวาสนปารุปนาทีสุ สพฺพกิจฺเจสุ ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ
ตสฺมา เอวํ อรญฺเญ น วสิตพฺพํ ฯ เอวํ วสนฺโต หิ
สมฺภาวนํ ลภตุ วา มา วา ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ โย
ปน สมาทินฺนธุตงฺโค ธุตงฺคํ รกฺขิสฺสามีติ วา คามนฺเต
เม วสโต จิตฺตํ วิกฺขิปติ อรญฺญํ สปฺปายนฺติ วา จินฺเตตฺวา
อทฺธา อรญฺเญ ติณฺณํ วิเวกานํ อญฺญตรํ ปาปุณิสฺสามีติ
วา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อรหตฺตํ อปาปุณิตฺวา น นิกฺขมิสฺสามีติ
วา อรญฺญวาโส นาม ภควตา ปสตฺโถ มยิ จ อรญฺเญ
วสนฺเต พหู สพฺรหฺมจาริโน คามนฺตํ หิตฺวา อารญฺญิกา
ภวิสฺสนฺตีติ วา เอวํ อนวชฺชวาสํ วสิตุกาโม โหติ เตน
วสิตพฺพํ ฯ
ตติยวตฺถุสฺมึ ฯ อภิกฺกมาทีนิ สณฺฐเปตฺวา ปิณฺฑาย
จริสฺสามีติ นิวาสนปารุปนกิจฺจโต ปภูติ ยาว โภชนปริโยสานํ
ตาว ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ สมฺภาวนํ ลภตุ วา มา วา
ทุกฺกฏเมว ฯ ขนฺธกวตฺตเสขิยวตฺตปริปูรณตฺถํ ปน สพฺรหฺมจารีนํ
ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนตฺถํ วา ปาสาทิเกหิ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทีหิ
ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต อนุปวชฺโช วิญฺญูนนฺติ ฯ
จตุตฺถปญฺจมวตฺถูสุ โย เต วิหาเร วสีติ เอตฺถ วุตฺต-
นเยเนว อหนฺติ อวุตฺตตฺตา ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ อตฺตูปนายิกเมว
หิ สมุทาจรนฺตสฺส ปาราชิกํ วุตฺตํ ฯ
ปณิธาย จงฺกมีติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว ฯ
สํโยชนวตฺถุสฺมึ ฯ สํโยชนา ปหีนาติปิ ทส สํโยชนา
ปหีนาติปิ เอกํ สํโยชนํ ปหีนนฺติปิ วทโต กิเลสปฺปหานเมว
อาโรจิตํ โหติ ตสฺมา ปาราชิกํ ฯ
รโหวตฺถูสุ ฯ รโห อุลฺลปตีติ (๑) รโหคโต อรหา อหนฺติ
วทติ น มนสา จินฺติติเมว กโรติ เตเนตฺถ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ
วิหารวตฺถุ อุปฏฺฐานวตฺถุ จ วุตฺตนยเมว ฯ
น ทุกฺกรวตฺถุสฺมึ ฯ ตสฺส ภิกฺขุโน อยํ ลทฺธิ อริย-
ปุคฺคลาว ภควโต สาวกาติ ฯ เตนาห เย โข เต ภควโต
สาวกา เต เอวํ วเทยฺยุนฺติ ฯ ยสฺมา จสฺส อยํ อธิปฺปาโย
สีลวตา อารทฺธวิปสฺสเกน น ทุกฺกรํ อญฺญํ พฺยากาตุํ
# ๑. วิ. มหาวิ. ๑/๒๘๘/๒๐๔ รโหคโต อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ
# อุลฺลปตีติ ฯ
ปฏิพโล โส อรหตฺตํ ปาปุณิตุนฺติ ตสฺมา อนุลฺลปนาธิปฺปาโย
อหนฺติ อาห ฯ
วิริยวตฺถุสฺมึ ฯ อาราธนีโยติ สกฺกา อาราเธตุํ สมฺปาเปตุํ
นิพฺพตฺเตตุนฺติ อตฺโถ ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ
มจฺจุวตฺถุสฺมึ ฯ โส ภิกฺขูติ ยสฺส วิปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ
โส ภาเยยฺย มยฺหํ ปน อวิปฏิสารวตฺถุกานิ ปริสุทฺธานิ
สีลานิ สฺวาหํ กึ มรณสฺส ภายิสฺสามีติ เอตมตฺถวสํ ปฏิจฺจ
นาหํ อาวุโส มจฺจุโน ภายามีติ อาห ฯ เตนสฺส อนาปตฺติ ฯ
วิปฏิสารวตฺถุสฺมึปิ เอเสว นโย ฯ ตโต ปรานิ ตีณิ
วตฺถูนิ วิริยวตฺถุสทิสาเนว ฯ
เทสนาวตฺถูสุ (๑) ปฐมวตฺถุสฺมึ ตาว ฯ โส ภิกฺขุ ปฏิ-
สงฺขานพเลน อธิวาสนขนฺติยํ ฐตฺวา นาวุโส สกฺกา เยน
วา เตน วา อธิวาเสตุนฺติ อาห ฯ เตนสฺส อนาปตฺติ ฯ
ทุติเย ปน อตฺตูปนายิกํ อกตฺวา นาวุโส สกฺกา
ปุถุชฺชเนนาติ ปริยาเยน วุตฺตตฺตา ถุลฺลจฺจยํ ฯ
พฺราหฺมณวตฺถูสุ ฯ โส กิร พฺราหฺมโณ น เกวลํ
อายนฺตุ โภนฺโต อรหนฺโต อาห ยํ ยํ ปนสฺส วจนํ มุขโต
นิคฺคจฺฉติ สพฺพํ อรหนฺตานํ อาสนานิ ปญฺญาเปถ ปาโททกํ
เทถ อรหนฺโต ปาเท โธวนฺตูติ อรหนฺตวาทปฏิสํยุตฺตํเยว ฯ
# ๑. ม. เวทนาวตฺถูสุ ฯ ๒. ม. อรหนฺโตติ ฯ
ตํ ปนสฺส ปสาทภญฺญํ สทฺธาจริตตฺตา อตฺตโน สทฺธาพเลน
สมุสฺสาหิตสฺส วจนํ ฯ ตสฺมา ภควา อนาปตฺติ ภิกฺขเว
ปสาทภญฺเญติ อาห ฯ เอวํ วุจฺจมาเนน ปน ภิกฺขุนา น
หฏฺฐตุฏฺเฐเนว ปจฺจยา ปริภุญฺชิตพฺพา อรหตฺตสมฺปาปิกํ ปน
ปฏิปทํ ปริปูเรสฺสามีติ เอวํ โยโค กรณีโยติ ฯ อญฺญพฺยากรณ-
วตฺถูนิ สํโยชนวตฺถุสทิสาเนว ฯ
อคารวตฺถุสฺมึ ฯ โส ภิกฺขุ คิหิภาเว อนตฺถิกตาย
อนเปกฺขตาย อภพฺโพ โข อาวุโส มาทิโสติ อาห น
อุลฺลปนาธิปฺปาเยน เตนสฺส อนาปตฺติ ฯ
อาวฏกามวตฺถุสฺมึ ฯ โส ภิกฺขุ วตฺถุกาเมสุ จ กิเลสกาเมสุ
จโลกิเกเนว อาทีนวทสฺสเนน นิรเปกฺโข ตสฺมา อาวฏา
เม อาวุโส กามาติ อาห เตนสฺส อนาปตฺติ ฯ เอตฺถ จ
อาวฏาติ อาวาริตา นิวาริตา ปฏิกฺขิตฺตาติ อตฺโถ ฯ
อภิรติวตฺถุสฺมึ ฯ โส ภิกฺขุ สาสเน อนุกฺกณฺฐิตภาเวน
อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ จ อภิรติภาเวน อภิรโต อหํ อาวุโส
ปรมาย อภิรติยาติ อาห น อุลฺลปนาธิปฺปาเยน เตนสฺส
อนาปตฺติ ฯ

ปกฺกมนวตฺถุสฺมึ ฯ โย อิมมฺหา อาวาสา ปฐมํ ปกฺกมิสฺสตีติ
เอวํ อาวาสํ วา มณฺฑลํ วา สีมํ วา ยงฺกิญฺจิ ฐานํ
ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตาย กติกาย โย มํ อรหาติ ชานนฺตูติ
ตมฺหา ฐานา ปฐมํ ปกฺกมติ ปาราชิโก โหติ ฯ โย ปน
อาจริยูปชฺฌายานํ วา กิจฺเจน มาตาปิตูนํ วา เกนจิเทว
กรณีเยน ภิกฺขาจารตฺถํ วา อุทฺเทสปริปุจฺฉานํ วา อตฺถาย
อญฺเญน วา ตาทิเสน กรณีเยน ตํ ฐานํ อติกฺกมิตฺวา
คจฺฉติ อนาปตฺติ ฯ สเจปิสฺส เอวํ คตสฺส ปจฺฉา อิจฺฉาจาโร
อุปฺปชฺชติ น ทานาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ เอวํ มํ อรหาติ
สมฺภาเวสฺสนฺตีติ อนาปตฺติเยว ฯ โยปิ เกนจิเทว กรณีเยน
ตํ ฐานํ ปตฺวา สชฺฌายมนสิการาทิวเสน อญฺญาวิหิโต วา
หุตฺวา โจราทีหิ วา อนุพทฺโธ เมฆํ วา อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา
อโนวสฺสกํ ปวิสิตุกาโม ตํ ฐานํ อติกฺกมติ อนาปตฺติ ฯ
ยาเนน วา อิทฺธิยา วา คจฺฉนฺโตปิ ปาราชิกํ น อาปชฺชติ
ปทคมเนเนว อาปชฺชติ ฯ ตํปิ เยหิ สห กติกา กตา เตหิ
สทฺธึ อปุพฺพํ อจริมํ คจฺฉนฺโต น อาปชฺชติ ฯ เอวํ คจฺฉนฺตา
หิ สพฺเพปิ อญฺญมญฺญํ รกฺขนฺติ ฯ สเจปิ มณฺฑปรุกฺขมูลาทีสุ
กิญฺจิ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา โย เอตฺถ นิสีทติ วา จงฺกมติ
วา ตํ อรหาติ ชานิสฺสามาติ ปุปฺผานิ วา ฐเปตฺวา
โย อิมานิ คเหตฺวา ปูชํ กริสฺสติ ตํ อรหาติ ชานิสฺสามาติ-
อาทินา นเยน กติกา กตา โหติ ฯ ตตฺราปิ อิจฺฉาจารวเสน
ตถา กโรนฺตสฺส ปาราชิกเมว ฯ สเจปิ อุปาสเกน อนฺตรา-
มคฺเค วิหาโร วา กโต โหติ จีวราทีนิ วา ฐปิตานิ
โหนฺติ เย อรหนฺโต เต อิมสฺมึ วิหาเร วสนฺตุ จีวราทีนิ
จ คณฺหนฺตติ ฯ ตตฺราปิ อิจฺฉาจารวเสน วสนฺตสฺส วา ตานิ
วา คณฺหนฺตสฺส ปาราชิกเมว ฯ เอตํ ปน อธมฺมิกํ กติก-
วตฺตํ ตสฺมา น กาตพฺพํ ฯ อญฺญํ วา เอวรูปํ อิมสฺมึ
เตมาสพฺภนฺตเร สพฺเพ อารญฺญิกา โหนฺตุ ปิณฺฑปาติกงฺคาทิ-
อวเสสธุตงฺคธรา วา อถวา สพฺเพว ขีณาสวา โหนฺตูติ-
เอวมาทิ ฯ นานาเวรชฺชกา หิ ภิกฺขู สนฺนิปตนฺติ ฯ ตตฺถ
เกจิ ทุพฺพลา อปฺปตฺถามา เอวรูปํ วตฺตํ อนุปาเลตุํ น
สกฺโกนฺติ ฯ ตสฺมา เอวรูปมฺปิ วตฺตํ น กาตพฺพํ ฯ อิมํ เตมาสํ
สพฺเพเหว น อุทฺทิสิตพฺพํ น ปริปุจฺฉิตพฺพํ น ปพฺพาเชตพฺพํ
มูควตฺตํ คณฺหิตพฺพํ พหิ สีมฏฺฐสฺสาปิ สงฺฆลาโภ ทาตพฺโพติ-
เอวมาทิกํ ปน น กาตพฺพเมว ฯ

ลกฺขณสํยุตฺเต ยฺวายํ อายสฺมา จ ลกฺขโณติ ลกฺขณตฺเถโร
วุตฺโต เอส ชฏิลสหสฺสสฺส อพฺภนฺตโร เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทาย
อุปสมฺปนฺโน อาทิตฺตปริยายาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺโต เอโก
มหาสาวโกติ เวทิตพฺโพ ฯ ยสฺมา ปเนส ลกฺขณสมฺปนฺเนน
สพฺพาการปริปูเรน พฺรหฺมสเมน อตฺตภาเวน สมนฺนาคโต
ตสฺมา ลกฺขโณติ สงฺขฺยํ คโต ฯ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน
ปพฺพชิตทิวสโต สตฺตเม ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺโต ทุติโย
อคฺคสาวโก ฯ
สิตํ ปาตฺวากาสีติ มนฺทหสิกํ ปาตุํ อกาสิ ฯ ปกาสยิ
ทสฺเสสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ กึ ปน ทิสฺวา เถโร สิตํ
ปาตฺวากาสีติ ฯ อุปริ ปาลิยํ อาคตํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ เอกํ
เปตโลเก นิพฺพตฺตสตฺตํ ทิสฺวา ฯ ตญฺจ โข ทิพฺเพน จกฺขุนา
น ปสาทจกฺขุนา ฯ ปสาทจกฺขุสฺส หิ เอเต อตฺตภาวา น
อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ฯ เอวรูปํ ปน อตฺตภาวํ ทิสฺวา การุญฺเญ
กตฺตพฺเพ กสฺมา สิตํ ปาตฺวากาสีติ ฯ อตฺตโน จ พุทฺธ-
ญาณสฺส จ สมฺปตฺติสมนุสฺสรณโต ฯ ตํ หิ ทิสฺวา เถโร
อทิฏฺฐสจฺเจน นาม ปุคฺคเลน ปฏิลภิตพฺพา เอวรูปา อตฺตภาวา
มุตฺโต อหํ ลาภา วต เม สุลทฺธํ วต เมติ อตฺตโน จ
สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา อโห พุทฺธสฺส ภควโต ญาณสมฺปตฺติ
โย กมฺมวิปาโก ภิกฺขเว อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพติ
เทเสสิ ปจฺจกฺขํ วต กตฺวา พุทฺธา เทเสนฺติ สุปฏิวิทฺธา
พุทฺธานํ ธมฺมธาตูติ เอวํ พุทฺธญาณสมฺปตฺติญฺจ สริตฺวา สิตํ
ปาตฺวากาสีติ ฯ ยสฺมา ปน ขีณาสวา นาม น อการณา
สิตํ กโรนฺติ ตสฺมา ตํ ลกฺขณตฺเถโร ปุจฺฉิ โก นุ
โข อาวุโส โมคฺคลฺลาน เหตุ โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุ-
กมฺมายาติ ฯ เถโร ปน ยสฺมา เยหิ อยํ อุปฺปตฺติ สามํ
อทิฏฺฐา เต ทุสฺสทฺธาปยา โหนฺติ ตสฺมา ภควนฺตํ สกฺขึ
กตฺวา พฺยากาตุกามตาย อกาโล โข อาวุโสติอาทิมาห ฯ
ตโต ภควโต สนฺติเก ปุฏฺโฐ อิธาหํ อาวุโสติอาทินา นเยน
พฺยากาสิ ฯ
ตตฺถ อฏฺฐิกสงฺขลิกนฺติ เสตํ นิมฺมํสโลหิตํ อฏฺฐิกสงฺฆาฏํ ฯ
คิชฺฌาปิ กงฺกาปิ กุลลาปีติ เอเตปิ ยกฺขคิชฺฌา เจว ยกฺขกงฺกา
จ ยกฺขกุลลา จ ปจฺเจตพฺพา ฯ ปากติกานํ ปน คิชฺฌาทีนํ
อาปาถมฺปิ เอตํ รูปํ นาคจฺฉติ ฯ อนุปติตฺวา อนุปติตฺวาติ
อนุพนฺธิตฺวา อนุพนฺธิตฺวา ฯ วิตุเทนฺตีติ (๑) วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺฉนฺติ ฯ
วิตุทนฺตีติ (๒) วา ปาโฐ ฯ อสิธารูปเมหิ ติขิเณหิ โลหตุณฺเฑหิ
วิชฺฌนฺตีติ อตฺโถ ฯ สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตีติ เอตฺถ
สุทนฺติ นิปาโต ฯ สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา อฏฺฏสฺสรํ อาตุรสฺสรํ
กโรตีติ อตฺโถ ฯ อกุสลวิปากานุภวนตฺถํ กิร โยชนปฺปมาณาปิ
ตาทิสา อตฺตภาวา นิพฺพตฺตนฺติ ปสาทุสฺสทา จ โหนฺติ
ปกฺกคณฺฑสทิสา ฯ ตสฺมา สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา พลวเวทนาตุรา
ตาทิสํ สรมกาสีติ ฯ เอวญฺจ วตฺวา ปุน อายสฺมา มหา-
โมคฺคลฺลาโน วฏฺฏคามิสตฺตา นาม เอวรูปา อตฺตภาวา น
มุจฺจนฺตีติ สตฺเตสุ การุญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ธมฺมสํเวคํ
ทสฺเสนฺโต ตสฺส มยฺหํ อาวุโส เอตทโหสิ อจฺฉริยํ วต
โภติอาทิมาห ฯ
ภิกฺขู อุชฺฌายนฺตีติ เยสํ สา เปตุปฺปตฺติ อปจฺจกฺขา
# ๑. สี. วิตุเธนฺตีติ ฯ ม. วิฒุเฑนฺตีติ ฯ ๒. ม. วิตุเทนฺตีติ ฯ
# ๓. ม. เปตูปปตฺติ ฯ
เต อุชฺฌายนฺติ ฯ ภควา ปน เถรสฺส อานุภาวํ ปกาเสนฺโต
จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺตีติอาทิมาห ฯ ตตฺถ
จกฺขุ ภูตํ ชาตมุปฺปนฺนํ เตสนฺติ จกฺขุภูตา ฯ ภูตจกฺขุกา
อุปฺปนฺนจกฺขุกา จกฺขุํ อุปฺปาเทตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ ฯ ทุติเย
ปเทปิ เอเสว นโย ฯ ยตฺร หิ นามาติ เอตฺถ ยตฺราติ
การณวจนํ ฯ ตตฺรายมตฺถโยชนา ยสฺมา นาม สาวโกปิ
เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขิสฺสติ (๑) วา สกฺขึ วา กริสฺสติ
ตสฺมา อโวจุมฺหา จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ
ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺตีติ ฯ
ปุพฺเพว เม โส ภิกฺขเว สตฺโต ทิฏฺโฐติ โพธิมณฺเฑ
สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิเวเธน อปฺปมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ อปฺปมาเณ
สตฺตนิกาเย ภวคติฐิตินิวาเส (๒) จ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน มยา
ปุพฺเพว โส สตฺโต ทิฏฺโฐติ วทติ ฯ
โคฆาตโกติ คาโว วธิตฺวา อฏฺฐิโต มํสํ โมเจตฺวา
วิกฺกีณิตฺวา ชีวิตกปฺปนกสตฺโต ฯ ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเส-
เสนาติ ตสฺเสว นานาเจตนาหิ อายูหิตสฺส อปราปริยกมฺมสฺส ฯ
ตตฺร หิ ยาย เจตนาย นรเก ปฏิสนฺธิ ชนิตา ตสฺสา
วิปาเก ปริกฺขีเณ อวเสสกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ
กตฺวา ปุน เปตาทีสุ ปฏิสนฺธิ นิพฺพตฺตติ ตสฺมา สา ปฏิสนฺธิ
# ๑. ม. ทกฺขติ ฯ ๒. ม. ภวคติโยนิฐิตินิวาเสน ฯ
กมฺมสภาคตาย วา อารมฺมณสภาคตาย วา ตสฺเสว กมฺมสฺส
วิปากาวเสโสติ วุจฺจติ ฯ อยญฺจ สตฺโต เอวํ อุปฺปนฺโน(๑) ฯ
เตนาห ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนาติ ฯ ตสฺส กิร
นรกา จวนกาเล นิมฺมํสกตานํ คุนฺนํ อฏฺฐิราสิ เอว นิมิตฺตํ
อโหสิ โส ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ ตํ กมฺมํ วิญฺญูนํ ปากฏํ วิย
กโรนฺโต อฏฺฐิกสงฺขลิกเปโต ชาโต ฯ

มํสเปสีวตฺถุสฺมึ ฯ โคฆาตโก มํสเปสิโย (๒) กตฺวา สุกฺขา-
เปตฺวา วลฺลูรวิกฺกเยน อเนกานิ วสฺสานิ ชีวิตํ กปฺเปสิ ฯ
เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสเปสีเยว นิมิตฺตํ อโหสิ ฯ โส
มํสเปสีเปโต ชาโต ฯ

มํสปิณฺฑวตฺถุสฺมึ ฯ โส สากุณิโก สกุเณ คเหตฺวา
วิกฺกีณกาเล นิปฺปกฺขจมฺเม มํสปิณฺฑมตฺเต กตฺวา วิกฺกีณนฺโต
ชีวิตํ กปฺเปสิ ฯ เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสปิณฺโฑว นิมิตฺตํ
อโหสิ ฯ โส มํสปิณฺฑเปโต ชาโต ฯ

นิจฺฉวิวตฺถุสฺมึ ฯ ตสฺส โอรพฺภิกสฺส เอฬเก วธิตฺวา
นิจฺจมฺเม กตฺวา กปฺปิตชีวิตสฺส ปุริมนเยเนว นิจฺจมฺมํ
เอฬกสรีรํ นิมิตฺตํ อโหสิ ฯ โส นิจฺฉวิเปโต ชาโต ฯ

อสิโลมวตฺถุสฺมึ ฯ โส สูกริโก (๓) ทีฆรตฺตํ นิวาปวุฏฺเฐ (๔) สูกเร
อสินา วธิตฺวา ทีฆรตฺตํ ชีวิตํ กปฺเปสิ ฯ ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิก
# ๑. ม. อุปปนฺโน ฯ ๒. ม. โคมํสเปสิโย ๓. โสกริโก ฯ
# ๔. ม. นิวาปปุฏเฺฐ ฯ ๕. ม. เตนสฺส ฯ
ภาโว ว นิมิตฺตํ อโหสิ ฯ ตสฺมา อสิโลมเปโต ชาโต ฯ

สตฺติโลมวตฺถุสฺมึ ฯ โส มาควิโก เอกํ มิคญฺจ สตฺติญฺจ
คเหตฺวา วนํ คนฺตฺวา ตสฺส มิคสฺส สมีปํ อาคตาคเต มิเค
สตฺติยา วิชฺฌิตฺวา(๑) มาเรสิ ฯ ตสฺส สตฺติยา วิชฺฌนภาโวเยว
นิมิตฺตํ อโหสิ ฯ ตสฺมา สตฺติโลมเปโต ชาโต ฯ