พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อยํ ภิกฺขเว ปฐโม มหาโจโรติ อยํ สนฺธิจฺเฉทกาทิโจรโก
วิย น เอกํ กุลํ น เทฺว อถโข มหาชนํ วญฺเจตฺวา
จตุปฺปจฺจยคฺคหณโต ปฐโม มหาโจโรติ เวทิตพฺโพ ฯ เย
ปน สุตฺตนฺติกา วา อาภิธมฺมิกา วา วินยธรา วา ภิกฺขู
# ๑. ม. วตฺตปฏิปตฺตึ ฯ
ภิกฺขาจาเร อสมฺปชฺชมาเน ปาลึ วาเจนฺตา อฏฺฐกถํ กเถนฺตา
อนุโมทนาย ธมฺมกถาย อิริยาปถสมฺปตฺติยา จ โลกํ ปสาเทนฺตา
ชนปทจาริกํ จรนฺติ สกฺกตา ครุกตา มานิตา ปูชิตา อปจิตา
เต ตนฺติปฺปเวณิฆฏนกา สาสนโชตกาติ เวทิตพฺพา ฯ
ตถาคตปฺปเวทิตนฺติ ตถาคเตน ปฏิวิทฺธํ ปจฺจกฺขกตํ
ชานาปิตํ วา ฯ อตฺตโน ทหตีติ ปริสมชฺเฌ ปาลิญฺจ
อฏฺฐกถญฺจ สํสนฺเทตฺวา มธุเรน สทฺเทน ปสาทนียํ สุตฺตนฺตํ
กเถตฺวา ธมฺมกถาวสาเน อจฺฉริยพฺภุตชาเตน วิญฺญุชเนน อโห
ภนฺเต ปาลิ จ อฏฺฐกถา จ สุปริสุทฺธา กสฺส สนฺติเก
อุคฺคณฺหิตฺถาติ ปุจฺฉิโต โก อมฺหาทิเส อุคฺคณฺหาเปตุํ สมตฺโถติ
อาจริยํ อนุทฺทิสิตฺวา อตฺตนา ปฏิวิทฺธํ สยมฺภูญาณาธิคตํ
ธมฺมวินยํ ปเวเทติ ฯ อยํ ตถาคเตน สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ
จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน
ปฏิวิทฺธธมฺมตฺเถนโก ทุติโย มหาโจโร ฯ
สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ ขีณาสวํ ภิกฺขุํ ฯ ปริสุทฺธํ
พฺรหฺมจริยํ จรนฺตนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ เสฏฺฐจริยํ จรนฺตํ ฯ อญฺญํปิ
วา อนาคามึ อาทึ กตฺวา ยาว สีลวนฺตํ ปุถุชฺชนํ
อวิปฏิสาราทิวตฺถุกํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ ฯ อมูลเกน
อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสตีติ ตสฺมึ ปุคฺคเล อวิชฺชมาเนน
# ๑. สฺยา. หทติ ฯ
อนฺติมวตฺถุนา อนุวทติ โจเทติ ฯ อยํ วิชฺชมานคุณมกฺขี อริย-
คุณตฺเถนโก ตติโย มหาโจโร ฯ
ครุภณฺฑานิ ครุปริกฺขารานีติ ยถา อทินฺนาทาเน จตุโร
ชนา สํวิธาย ครุภณฺฑํ อวาหรุนฺติ เอตฺถ ปญฺจมาสกคฺฆนกํ
ครุภณฺฑนฺติ วุจฺจติ อิธ น เอวํ อถโข ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว
อวิสฺสชฺชนียานิ (๑) น วิสฺสชฺเชตพฺพานิ สงฺเฆน วา คเณน
วา ปุคฺคเลน วา วิสฺสชฺชิตานิปิ อวิสฺสชฺชิตานิ โหนฺติ โย
วิสฺสชฺเชยฺย อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส กตมานิ ปญฺจ อาราโม
อารามวตฺถุ ฯเปฯ ทารุภณฺฑํ มตฺติกาภณฺฑนฺติ (๒) วจนโต
อวิสฺสชฺชิตพฺพตฺตา ครุภณฺฑานิ ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อเวภงฺคิยานิ
น วิภชิตพฺพานิ สงฺเฆน วา คเณน วา ปุคฺคเลน วา
วิภตฺตานิปิ อวิภตฺตานิ โหนฺติ โย วิภเชยฺย อาปตฺติ
ถุลฺลจฺจยสฺส กตมานิ ปญฺจ อาราโม อารามวตฺถุ ฯเปฯ
ทารุภณฺฑํ มตฺติกาภณฺฑนฺติ วจนโต อเวภงฺคิกตฺตา (๓) สาธารณ-
ปริกฺขารภาเวน ครุปริกฺขารานิ ฯ อาราโม อารามวตฺถูติอาทีสุ
ยํ วตฺตพฺพํ ตํ สพฺพํ ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อวิสฺสชฺชิยนีติ
ขนฺธเก อาคตสุตฺตวณฺณนายเมว ภณิสฺสาม ฯ เตหิ คิหี (๔)
สงฺคณฺหาตีติ ตานิ ทตฺวา คิหี สงฺคณฺหาติ อนุคฺคณฺหาติ ฯ
# ๑. สฺยา. ม. อวิสฺสชฺชิยานิ ฯ ๒. วิ. จุลฺ. ๗/๒๙๒/๑๓๓-๔ ฯ
# ๓. ม. อเวภงฺคิยตฺตา ฯ ๔. ม. คิหึ ฯ
อุปลาเปตีติ อโห อมฺหากํ อยฺโยติ เอวํ ลปนเก อนุพนฺธนเก
สิเนเห (๑) กโรติ ฯ อยํ อวิสฺสชฺชิยํ อเวภงฺคิยญฺจ ครุปริกฺขารํ
ตถาภาวโต เถเนตฺวา คิหิสงฺคณฺหนโก จตุตฺโถ มหาโจโร ฯ
โส จ ปนายํ อิมํ ครุภณฺฑํ กุลสงฺคณฺหนตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต
กุลทูสกทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ปพฺพาชนียกมฺมารโห จ โหติ ภิกฺขุ-
สงฺฆํ อภิภวิตฺวา อิสฺสรวตาย วิสฺสชฺเชนฺโต ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ
เถยฺยจิตฺเตน วิสฺสชฺเชนฺโต ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา กาเรตพฺโพติ ฯ
อยํ อคฺโค มหาโจโรติ อยํ อิเมสํ มหาโจรานํ เชฏฺฐโจโร
อิมินา สทิโส โจโร นาม นตฺถิ โย ปญฺจินฺทฺริยคฺคหณาตีตํ
อติสณฺหํ สุขุมํ โลกุตฺตรธมฺมํ เถเนติ ฯ กึ ปน สกฺกา
โลกุตฺตรธมฺโม หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ วิย วญฺเจตฺวา เถเนตฺวา
คเหตุนฺติ ฯ น สกฺกา ฯ เตเนวาห โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตีติ ฯ อยํ หิ อตฺตนิ อสนฺตํ ธมฺมํ เกวลํ
อตฺถิ มยฺหํ เอโสติ อุลฺลปติ น ปน สกฺโกติ ฐานา
จาเวตุํ อตฺตนิ วา สํวิชฺชมานํ กาตุํ ฯ อถ กสฺมา โจโรติ
วุตฺโตติ ฯ ยสฺมา ตํ อุลฺลปิตฺวา อสนฺตสมฺภาวนาย อุปฺปนฺเน
ปจฺจเย คณฺหาติ เอวํ หิ คณฺหตา เต ปจฺจยา สุขุเมน
อุปาเยน วญฺเจตฺวา เถเนตฺวา คหิตา โหนฺติ ฯ เตเนวาห ตํ
กิสฺส เหตุ เถยฺยาย โว ภิกฺขเว รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโตติ ฯ
# ๑. สสิเนเห ฯ ม. สเสฺนเห ฯ
อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ ยํ อโวจุมฺหา อยํ อคฺโค มหาโจโร
โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตีติ ตํ กิสฺส เหตุ
เกน การเณน เอตํ อโวจุมฺหาติ เจ เถยฺยาย โว ภิกฺขเว
รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโตติ ภิกฺขเว ยสฺมา โว เตน รฏฺฐปิณฺโฑ
เถยฺยจิตฺเตน ภุตฺโต โหติ ฯ เอตฺถ หิ โวกาโร เย หิ โว
อริยา อรญฺญวนปฏฺฐานีติอาทีสุ วิย ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ฯ
ตสฺมา ตุมฺเหหิ ภุตฺโตติ เอวมสฺส อตฺโถ น ทฏฺฐพฺโพ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อิทานิ ตเมวตฺถํ คาถาหิ วิภูตตรํ กโรนฺโต อญฺญถา
สนฺตนฺติอาทิมาห ฯ ตตฺถ อญฺญถา สนฺตนฺติ อปริสุทฺธกาย-
สมาจาราทิเกน อญฺเญน อากาเรน สนฺตํ ฯ อญฺญถา โย
ปเวทเยติ ปริสุทฺธกายสมาจาราทิเกน อญฺเญน อากาเรน โย
ปเวเทยฺย ปรมปริสุทฺโธ อหํ อตฺถิ เม อพฺภนฺตเร โลกุตฺตร-
ธมฺโมติ เอวํ ชานาเปยฺย ฯ ปเวเทตฺวา จ ปน ตาย ปเวทนาย
อุปฺปนฺนํ โภชนํ อรหา วิย ภุญฺชติ ฯ นิกจฺจ กิตวสฺเสว
ภุตฺตํ เถยฺเยน ตสฺส ตนฺติ นิกจฺจาติ วญฺเจตฺวา อญฺญถา
สนฺตํ อญฺญถา ทสฺเสตฺวา อคุมฺพาคจฺฉภูตเมว สาขาปลาส-
ปลฺลวาทิจฺฉาทเนน คุมฺพมิว คจฺฉมิว จ อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ฯ
กิตวสฺเสวาติ วญฺจกสฺส เกราฏิกสฺส คุมฺพคจฺฉสญฺญาย อรญฺเญ
อาคตาคเต สกุเณ คเหตฺวา ชีวิตกปฺปกสฺส สากุณิกสฺเสว ฯ
ภุตฺตํ เถยฺเยน ตสฺส ตนฺติ ตสฺสาปิ อนรหนฺตสฺเสว สโต
อรหนฺตภาวํ ทสฺเสตฺวา ลทฺธํ โภชนํ ภุญฺชโต ยํ ตํ ภุตฺตํ
ตํ ยถา สากุณิกกิตวสฺส นิกจฺจ วญฺเจตฺวา สกุณคฺคหณํ
เอวํ มนุสฺเส วญฺเจตฺวา ลทฺธสฺส โภชนสฺส ภุตฺตตฺตา เถยฺเยน
ภุตฺตํ นาม โหติ ฯ
อิมํ ปน อตฺถวสํ อชานนฺตา เย เอวํ ภุญฺชนฺติ
กาสาวกณฺฐา ฯเปฯ นิรยํ เต อุปปชฺชเร ฯ กาสาวกณฺฐาติ
กาสาเวน เวฐิตกณฺฐา ฯ เอตฺตกเมว อริยทฺธชธารณมตฺตํ เยสํ
สามญฺญํ อญฺญํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ภวิสฺสนฺติ โข ปนานนฺท
อนาคตมทฺธานํ โคตฺรภุโน กาสาวกณฺฐาติ เอวํ วุตฺตทุสฺสีลานํ
เอตํ อธิวจนํ ฯ ปาปธมฺมาติ ลามกธมฺมา ฯ อสญฺญตาติ
กายาทีหิ อสญฺญตา ฯ ปาปาติ ลามกปุคฺคลา ฯ ปาเปหิ กมฺเมหีติ
เตหิ กรณกาเล อาทีนวํ อทิสฺวา กเตหิ ปรวญฺจนาทีหิ
ปาปกมฺเมหิ ฯ นิรยนฺเต อุปปชฺชเรติ นิรสฺสาทํ ทุคฺคตึ เต
อุปปชฺชนฺติ ฯ ตสฺมา เสยฺโย อโยคุโฬติ คาถา ฯ ตสฺสตฺโถ
สจายํ ทุสฺสีโล อสญฺญโต อิจฺฉาจาเร ฐิโต กุหนาย โลก-
วญฺจโก ปุคฺคโล ตตฺตํ อคฺคิสิขูปมํ อโยคุฬํ ภุญฺเชยฺย
อชฺโฌหเรยฺย ตสฺส ยญฺเจตํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺเชยฺย ยญฺเจตํ
อโยคุฬํ เตสุ ทฺวีสุ อโยคุโฬว ภุตฺโต เสยฺโย สุนฺทรตโร
ปณีตตโร จ ภเวยฺย น หิ อโยคุฬสฺส ภุตฺตตฺตา สมฺปราเย
# ๑. ม. เสสํ ฯ ๒. ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
สพฺพญฺญุตญฺญาเณนาปิ ทุชฺชานปริจฺเฉทํ ทุกฺขํ อนุภวติ เอวํ
ปฏิลทฺธสฺส ปน [๑] รฏฺฐปิณฺฑสฺส ภุตฺตตฺตา สมฺปราเย วุตฺตปฺ-
ปการํ ทุกฺขํ อนุโภติ อยํ หิ โกฏิปฺปตฺโต มิจฺฉาชีโวติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ ปาปกิริยาย อนาทีนวทสฺสาวีนํ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา
อถโข ภควา วคฺคุมุทาตีริเย ภิกฺขู อเนกปริยาเยน วิครหิตฺวา
ทุพฺภรตาย ทุปฺโปสตาย ฯเปฯ อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยาถาติ
[๒] วตฺวา จตุตฺถํ ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺโต โย ปน ภิกฺขุ
อนภิชานนฺติอาทิมาห ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ มูลจฺเฉชฺชวเสน ทฬฺหํ กตฺวา จตุตฺถปาราชิเก
ปญฺญตฺเต อปรมฺปิ อนุปฺปญฺญตฺตตฺถาย อธิมานวตฺถุ อุทปาทิ ฯ
ตสฺสุปฺปตฺติทีปนตฺถํ เอวํ วุตฺตํ เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ
สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหตีติ ฯ
อธิมานวตฺถุวณฺณนา
ตตฺถ อทิฏฺเฐ ทิฏฺฐสญฺญิโนติ อรหตฺเต ญาณจกฺขุนา
อทิฏฺเฐเยว ทิฏฺฐํ อมฺเหหิ อรหตฺตนฺติ ทิฏฺฐสญฺญิโน หุตฺวา ฯ
เอส นโย อปฺปตฺตาทีสุ ฯ อยํ ปน วิเสโส ฯ อปฺปตฺเตติ
อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปตฺติวเสน อปฺปตฺเต ฯ อนธิคเตติ
มคฺคภาวนาย อนธิคเต ฯ อปฏิลทฺเธติปิ อตฺโถ ฯ อสจฺฉิกเตติ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร ตสฺสาติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จาติ ทิสฺสติ ฯ
อปฏิวิทฺเธ ปจฺจเวกฺขณวเสน วา อปจฺจกฺขกเต ฯ อธิมาเนนาติ
อธิคตมาเนน ฯ อธิคตา มยนฺติ เอวํ อุปฺปนฺนมาเนนาติ อตฺโถ ฯ
อธิกมาเนน วา ถทฺธมาเนนาติ อตฺโถ ฯ อญฺญํ พฺยากรึสูติ
อรหตฺตํ พฺยากรึสุ ฯ ปตฺตํ อาวุโส อมฺเหหิ อรหตฺตํ กตํ
กรณียนฺติ ภิกฺขูนํ อาโรเจสุํ ฯ เตสํ มคฺเคน อปฺปหีนกิเลสตฺตา
เกวลํ สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภิตกิเลสานํ อปเรน สมเยน
ตถารูปปจฺจยสมาโยเค ราคายปิ จิตฺตํ นมติ ราคตฺถาย นมตีติ
อตฺโถ ฯ เอส นโย อิตเรสุ ฯ
ตญฺจ โข เอตํ อพฺโพหาริกนฺติ ตญฺจโข เอตํ เตสํ
อญฺญํ พฺยากรณํ อพฺโพหาริกํ อาปตฺติปฺปญฺญาปเน โวหารํ
น คจฺฉติ อาปตฺติยา องฺคํ น โหตีติ อตฺโถ ฯ
กสฺส ปนายํ อธิมาโน อุปฺปชฺชติ กสฺส นุปฺปชฺชตีติ ฯ
อริยสาวกสฺส ตาว นุปฺปชฺชติ ฯ โส หิ มคฺคผลนิพฺพาน-
ปหีนกฺกิเลสาวสิฏฺฐกฺกิเลสปจฺจเวกฺขเณน สญฺชาตโสมนสฺโส อริย-
คุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺโข ตสฺมา โสตาปนฺนาทีนํ อหํ สกทาคามีติ-
อาทิวเสน มาโน นุปฺปชฺชติ ฯ ทุสฺสีลสฺส นุปฺปชฺชติ ฯ โส หิ
อริยคุณาธิคเม นิราโสว ฯ สีลวโตปิ ปริจฺจตฺตกมฺมฏฺฐานสฺส
นิทฺทารามตาทิมนุยุตฺตสฺส นุปฺปชฺชติ ฯ สุปริสุทฺธสีลสฺส ปน
กมฺมฏฺฐาเน อปฺปมตฺตสฺส นามรูปํ ววฏฺฐเปตฺวา ปจฺจย-
ปริคฺคเหน วิติณฺณกงฺขสฺส ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร
สมฺมสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส อุปฺปชฺชติ ฯ อุปฺปนฺโน จ
สุทฺธสมถลาภึ สุทฺธวิปสฺสนาลาภึ วา อนฺตรา ฐเปติ ฯ โส
หิ ทสมฺปิ วีสติมฺปิ ตึสมฺปิ วสฺสานิ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสนฺโต (๑)
อหํ โสตาปนฺโนติ วา สกทาคามีติ วา อนาคามีติ วา
มญฺญติ ฯ สมถวิปสฺสนาลาภึ ปน อรหตฺเตเยว ฐเปติ ฯ ตสฺส
หิ สมาธิพเลน กิเลสา วิกฺขมฺภิตา วิปสฺสนาพเลน สงฺขารา
สุปริคฺคหิตา ตสฺมา สฏฺฐิมฺปิ วสฺสานิซ อสีติมฺปิ วสฺสานิ
วสฺสสตมฺปิ กิเลสา น สมุทาจรนฺติ ขีณาสวสฺเสว จิตฺตจาโร
โหติ ฯ โส เอวํ ทีฆรตฺตํ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสนฺโต อนฺตรา
อฏฺฐตฺวาว อรหา อหนฺติ มญฺญตีติ ฯ
สวิภงฺคสิกฺขาปทวณฺณนา
อนภิชานนฺติ น อภิชานํ ฯ ยสฺมา ปนายํ อนภิชานํ
สมุทาจรติ สฺวาสฺส สนฺตาเน อนุปฺปนฺโน ญาเณน จ อสจฺฉิกโต
อภูโต เตนสฺส ปทภาชเน อสนฺตํ อภูตํ อสํวิชฺชมานนฺติ
วตฺวา อชานนฺโต อปสฺสนฺโตติ วุตฺตํ ฯ
อุตฺตริมนุสฺสธมฺมนฺติ อุตฺตริมนุสฺสานํ ฌายีนญฺเจว
อริยานญฺจ ธมฺมํ ฯ อตฺตูปนายิกนฺติ อตฺตนิ ตํ อุปเนติ อตฺตานํ
วา ตตฺถ อุปเนตีติ อตฺตูปนายิโก ฯ ตํ อตฺตูปนายิกํ ฯ เอวํ
# ๑. ม. อปสฺสิตฺวา ฯ
กตฺวา สมุทาจเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ ฯ ปทภาชเน ปน ยสฺมา
อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม นาม ฌานํ วิโมกฺขํ สมาธิ สมาปตฺติ
ญาณทสฺสนํ ฯเปฯ สุญฺญาคาเร อภิรตีติ เอวํ ฌานาทโย
อเนกธมฺมา วุตฺตา ตสฺมา เตสํ สพฺเพสํ วเสน อตฺตูปนายิก-
ภาวํ ทสฺเสนฺโต เต วา กุสลธมฺเม อตฺตนิ อุปเนตีติ พหุ-
วจนนิทฺเทสํ อกาสิ ฯ ตตฺถ เอเต ธมฺมา มยิ สนฺทิสฺสนฺตีติ (๑)
สมุทาจรนฺโต อตฺตนิ อุปเนติ อยํ เอเตสุ สนฺทิสฺสามีติ
สมุทาจรนฺโต อตฺตานํ เตสุ อุปเนตีติ เวทิตพฺโพ ฯ
อลมริยญาณทสฺสนนฺติ เอตฺถ โลกิยโลกุตฺตรา ปญฺญา
ชานนฏฺเฐน ญาณํ จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว ธมฺมํ กรณโต
ทสฺสนฏฺเฐน ทสฺสนนฺติ ญาณทสฺสนํ ฯ อริยํ วิสุทฺธํ อุตฺตมํ
ญาณทสฺสนนฺติ อริยญาณทสฺสนํ ฯ อลํ ปริยตฺตํ กิเลส-
วิทฺธํสนสมตฺถํ อริยญาณทสฺสนเมตฺถ ฌานาทิเภเท อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺเม อลํ วา อริยญาณทสฺสนมสฺสาติ อลมริยญาณ-
ทสฺสโน ฯ ตํ อลมริยญาณทสฺสนํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมนฺติ เอวํ
ปทตฺถสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ เยน ญาณทสฺสเนน โส
อลมริยญาณทสฺสโนติ วุจฺจติ ตเทว ทสฺเสตุํ ญาณนฺติ ติสฺโส
วิชฺชา ทสฺสนนฺติ ยํ ญาณํ ตํ ทสฺสนํ ยํ ทสฺสนํ ตํ
ญาณนฺติ วิชฺชาสีเสน ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ มหคฺคตโลกุตฺตรา
# ๑. สี. สนฺตีติ ฯ
ปเนตฺถ สพฺพาปิ ปญฺญา ญาณนฺติ เวทิตพฺพา ฯ
สมุทาจเรยฺยาติ วุตฺตปฺปการเมตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ
อตฺตูปนายิกํ กตฺวา อาโรเจยฺย ฯ อิตฺถิยา วาติอาทิ ปน
อาโรเจตพฺพปุคฺคลนิทสฺสนํ ฯ เอเตสํ หิ อาโรจิเต อาโรจิตํ
โหติ น เทวมารพฺรหฺมานํ นาปิ เปตยกฺขติรจฺฉานคตานนฺติ ฯ
อิติ ชานามิ อิติ ปสฺสามีติ สมุทาจรณาการทสฺสนเมตํ ฯ
ปทภาชเน ปนสฺส ชานามหํ เอเต ธมฺเม ปสฺสามหํ เอเต
ธมฺเมติ อิทํ เตสุ ฌานาทีสุ ธมฺเมสุ ชานนปสฺสนานํ
ปวตฺติทีปนํ ฯ อตฺถิ จ เม เอเต ธมฺมาติอาทิ อตฺตูปนายิก-
ภาวทีปนํ ฯ
ตโต อปเรน สมเยนาติ อาปตฺติปฏิชานนสมยทสฺสน-
เมตํ ฯ อยํ ปน อาโรจิตกฺขเณเยว ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ
อาปตฺตึ ปน อาปนฺโน ยสฺมา ปเรน โจทิโต วา อโจทิโต
วา ปฏิชานาติ ตสฺมา สมนุคฺคาหิยมาโน วา อสมนุคฺ-
คาหิยมาโน วาติ วุตฺตํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตตฺถ สมนุคฺคาหนาย ตาว กินฺเต
อธิคตนฺติ อธิคมปุจฺฉา ฯ ฌานวิโมกฺขาทีสุ โสตาปตฺติมคฺคาทีสุ
วา กินฺตยา อธิคตนฺติ ฯ กินฺติ เต อธิคตนฺติ อุปาย-
ปุจฺฉา ฯ อยํ หิ เอตฺถ อธิปฺปาโย กินฺตยา อนิจฺจลกฺขณํ
ธุรํ กตฺวา อธิคตํ ทุกฺขานตฺตลกฺขเณสุ อญฺญตรํ กึ [๑] วา
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร วาติ ทิสฺสติ ฯ
สมาธิวเสน อภินิวิสิตฺวา อุทาหุ วิปสฺสนาวเสน ตถา กึ
รูเป อภินิวิสิตฺวา อุทาหุ อรูเป กึ วา อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา
อุทาหุ พหิทฺธาติ ฯ กทา เต อธิคตนฺติ กาลปุจฺฉา ฯ ปุพฺพณฺห-
มชฺฌนฺติกาทีสุ (๑) กตรสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตตฺถ เต อธิคตนฺติ
โอกาสปุจฺฉา ฯ กสฺมึ โอกาเส กึ รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน
รุกฺขมูเล มณฺฑเป กตรสฺมึ วา วิหาเรติ วุตฺตํ โหติ ฯ
กตเม เต กิเลสา ปหีนาติ ปหีนกฺกิเลสปุจฺฉา ฯ กตรมคฺค-
วชฺฌา ตว กิเลสา ปหีนาติ วุตฺตํ โหติ ฯ กตเมสํ ตฺวํ
ธมฺมานํ ลาภีติ ปฏิลทฺธธมฺมปุจฺฉา ฯ ปฐมมคฺคาทีสุ กตเมสํ
ธมฺมานํ ตฺวํ ลาภีติ วุตฺตํ โหติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตสฺมา อิทานิ เจปิ โกจิ ภิกฺขุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมํ
พฺยากเรยฺย น โส เอตฺตาวตาว สกฺกาตพฺโพ ฯ อิเมสุ ปน
ฉสุ ฐาเนสุ โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ กินฺเต อธิคตํ กึ ฌานํ
อุทาหุ วิโมกฺขาทีสุ อญฺญตรนฺติ ฯ โย หิ เยน อธิคโต ธมฺโม
โส ตสฺส ปากโฏ โหติ ฯ สเจ อิทนฺนาม เม อธิคตนฺติ
วทติ ตโต กินฺติ เต อธิคตนฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ อนิจฺจ-
ลกฺขณาทีสุ กึ ธุรํ กตฺวา อฏฺฐตฺตึสาย วา อารมฺมเณสุ
รูปารูปอชฺฌตฺตพหิทฺธาทิเภเทสุ วา ธมฺเมสุ เกน มุเขน
อภินิวิสิตฺวาติ ฯ โย หิ ยสฺสาภินิเวโส โส ตสฺส ปากโฏ
# ๑. ม. ….มชฺฌนฺหิกาทีสุ ฯ เอวมุปริปิ ฯ
โหติ ฯ สเจ อยนฺนาม เม อภินิเวโส เอวํ มยา อธิคตนฺติ
วทติ ตโต กทา เต อธิคตนฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ กึ ปุพฺพณฺเห
อุทาหุ มชฺฌนฺติกาทีสุ อญฺญตรสฺมึ กาเลติ ฯ สพฺเพสํ หิ
อตฺตนา อธิคตกาโล ปากโฏ โหติ ฯ สเจ อมุกสฺมึ นาม
กาเล อธิคตนฺติ วทติ ตโต กตฺถ เต อธิคตนฺติ ปุจฺฉิ-
ตพฺโพ กึ ทิวาฏฺฐาเน อุทาหุ รตฺติฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรสฺมึ
โอกาเสติ ฯ สพฺเพสํ หิ อตฺตนา อธิคโตกาโส ปากโฏ โหติ ฯ
สเจ อมุกสฺมึ นาม เม โอกาเส อธิคตนฺติ วทติ ตโต
กตเม เต กิเลสา ปหีนาติ ปุจฺฉิตพฺโพ กึ ปฐมมคฺควชฺฌา
อุทาหุ ทุติยาทิมคฺควชฺฌาติ ฯ สพฺเพสํ หิ อตฺตนา อธิคต-
มคฺเคน ปหีนกฺกิเลสา ปากฏา โหนฺติ ฯ สเจ อิเม นาม
เม กิเลสา ปหีนาติ วทติ ตโต กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ
ลาภีติ ปุจฺฉิตพฺโพ กึ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุทาหุ สกทาคามิ-
มคฺคาทีสุ อญฺญตรสฺสาติ ฯ สพฺเพสํ หิ อตฺตนา อธิคตธมฺโม
ปากโฏ โหติ ฯ สเจ อิเมสํ นามาหํ ธมฺมานํ ลาภีติ วทติ
เอตฺตาวตาปิสฺส วจนํ น สทฺธาตพฺพํ ฯ พหุสฺสุตา หิ อุคฺคห-
ปริปุจฺฉากุสลา ภิกฺขู อิมานิ ฉฏฺฐานานิ โสเธตุํ สกฺโกนฺติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อิมสฺส ปน ภิกฺขุโน อาคมนปฏิปทา โสเธตพฺพา ฯ
ยทิ อาคมนปฏิปทา น สุชฺฌติ อิมาย ปฏิปทาย โลกุตฺตร-
ธมฺโม นาม น ลพฺภตีติ อปเนตพฺโพ ฯ ยทิ ปนสฺส
อาคมนปฏิปทา สุชฺฌติ ทีฆรตฺตํ ตีสุ สิกฺขาสุ อปฺปมตฺโต
ชาคริยมนุยุตฺโต จตูสุ ปจฺจเยสุ อลคฺโค อากาเส ปาณิสเมน
เจตสา วิหรตีติ ปญฺญายติ ตสฺส ภิกฺขุโน พฺยากรณํ ปฏิปทาย
สทฺธึ สํสนฺทติ เสยฺยถาปิ นาม คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน สทฺธึ
สํสนฺทติ สเมติ เอวเมว สุปฺปญฺญตฺตา เตน ภควตา สาวกานํ
นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จาติ
วุตฺตสทิสํ โหติ ฯ
อปิจ โข น เอตฺตเกนาปิ สกฺกาโร กตฺตพฺโพ ฯ กสฺมา ฯ
เอกจฺจสฺส หิ ปุถุชฺชนสฺสาปิ สโต ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา
ปฏิปทา โหติ ฯ ตสฺมา โส ภิกฺขุ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ
อุตฺตาเสตพฺโพ ฯ ขีณาสวสฺส นาม อสนิยาปิ มตฺถเก ปตมานาย
ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา น โหติ ฯ สจสฺส ภยํ
วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา อุปฺปชฺชติ น ตฺวํ อรหาติ
อปเนตพฺโพ ฯ สเจ ปน อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี หุตฺวา
สีโห วิย นิสีทติ อยํ ภิกฺขุ สมฺปนฺนเวยฺยากรโณ สมนฺตา
ราชราชมหามตฺตาทีหิ เปสิตํ สกฺการํ อรหตีติ ฯ
ปาปิจฺโฉติ ยา สา อิเธกจฺโจ ทุสฺสีโลว สมาโน
สีลวาติ มํ ชโน ชานาตูติ อิจฺฉตีติอาทินา นเยน วุตฺตา
ปาปิจฺฉตา (๑) ตาย สมนฺนาคโต ฯ อิจฺฉาปกโตติ ตาย ปาปิกาย
# ๑. ม. ปาปิจฺฉา ฯ
อิจฺฉาย ปกโต อภิภูโต ปาราชิโก หุตฺวา ฯ
วิสุทฺธาเปกฺโขติ อตฺตโน วิสุทฺธึ อเปกฺขมาโน อิจฺฉมาโน
ปฏฺฐยมาโน ฯ อยํ หิ ยสฺมา ปาราชิกํ อาปนฺโน ตสฺมา
ภิกฺขุภาเว ฐตฺวา อภพฺโพ ฌานาทีนิ อธิคนฺตุํ ฯ ภิกฺขุ-
ภาโว หิสฺส สคฺคนฺตราโย เจว โหติ มคฺคนฺตราโย จ ฯ
วุตฺตญฺเหตํ สามญฺญํ ทุปฺปรามฏฺฐํ นิรยายูปกฑฺฒตีติ ฯ อปรํปิ
วุตฺตํ สิถิโล (๑) หิ ปริพฺพาโช ภิยฺโย อากีรเต รชนฺติ ฯ
อิจฺจสฺส ภิกฺขุภาโว วิสุทฺธิ นาม น โหติ ฯ ยสฺมา ปน
คิหี วา อุปาสโก วา อารามิโก วา สามเณโร วา
หุตฺวา ทานสรณสีลสํวราทีหิ สคฺคมคฺคํ วา ฌานวิโมกฺขาทีหิ
โมกฺขมคฺคํ วา อาราเธตุํ ภพฺโพ โหติ ตสฺมาสฺส คิหิอาทิ-
ภาโว วิสุทฺธิ นาม โหติ ฯ ตสฺมา ตํ วิสุทฺธึ อเปกฺขณโต
วิสุทฺธาเปกฺโขติ วุจฺจติ ฯ เตเนว จสฺส ปทภาชเน คิหี วา
โหตุกาโมติอาทิ วุตฺตํ ฯ
เอวํ วเทยฺยาติ เอวํ ภเณยฺย ฯ กถํ ฯ อชานเมวํ
อาวุโส อวจํ ชานามิ อปสฺสํ ปสฺสามีติ ฯ ปทภาชเน ปน
เอวํ วเทยฺยาติ อิทํ ปทํ อนุทฺธริตฺวาว ยถา วทนฺโต
อชานเมวํ อาวุโส อวจํ ชานามิ อปสฺสํ ปสฺสามีติ วทติ
นาม (๒) วุจฺจติ ตํ อาการํ ทสฺเสตุํ นาหํ เอเต ธมฺเม
# ๑. สี. สถิโล ฯ ๒. ม. นามาติ ฯ
ชานามีติอาทิ วุตฺตํ ฯ ตุจฺฉํ มุสา วิลปินฺติ อหํ วจนตฺถ-
วิหรโต ตุจฺฉํ วญฺจนาธิปฺปายโต มุสา วิลปึ อภณินฺติ วุตฺตํ
โหติ ฯ ปทภาชเน ปนสฺส อญฺเญน ปทพฺยญฺชเนน อตฺถมตฺตํ
ทสฺเสตุํ ตุจฺฉกํ มยา ภณิตนฺติอาทิ วุตฺตํ ฯ
ปุริเม อุปาทายาติ ปุริมานิ ตีณิ ปาราชิกานิ อาปนฺเน
ปุคฺคเล อุปาทาย ฯ เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา
จ ปากฏเมวาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ปทภาชนียวณฺณนา
เอวํ อุทฺทิฏฺฐสิกฺขาปทํ ปทานุกฺกเมน วิภชิตฺวา อิทานิ
ยสฺมา เหฏฺฐาปทภาชนียมฺหิ ฌานํ วิโมกฺขํ สมาธิ สมาปตฺติ
ญาณทสฺสนํ ฯเปฯ สญฺญาคาเร อภิรตีติ เอวํ สงฺขิตฺเตเนว
อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม ทสฺสิโต น วิตฺถาเรน อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา
ตนฺติ ฐปิตา สงฺเขปทสฺสิเต จ อตฺเถ น สพฺเพ สพฺพากาเรน
นยํ คเหตุํ สกฺโกนฺติ ตสฺมา สพฺพากาเรน นยคฺคหณตฺถํ ปุน
ตเทว ปทภาชนํ มาติกาฐาเน ฐเปตฺวา วิตฺถารโต อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺมํ ทสฺเสตฺวา อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุกาโม ฌานนฺติ
ปฐมํ ฌานํ ทุติยํ ฌานนฺติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ปฐมชฺฌานาทีหิ
เมตฺตาฌานาทีนิปิ อสุภชฺฌานาทีนิปิ อานาปานสฺสติสมาธิชฺ-
ฌานมฺปิ โลกิยชฺฌานมฺปิ โลกุตฺตรฌานมฺปิ สงฺคหิตเมว ฯ
ตสฺมา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชินฺติปิ จตุตฺถํ ฌานํ (๑) เมตฺตา-
ฌานํ ฯเปฯ อุเปกฺขาฌานํ อสุภชฺฌานํ อานาปานสฺสติสมาธิชฺ-
ฌานํ โลกิยชฺฌานํ โลกุตฺตรชฺฌานํ สมาปชฺชินฺติปิ ภณนฺโต
ปาราชิโก ว โหตีติ เวทิตพฺโพ ฯ
สุฏฺฐุ มุตฺโต วิวิเธหิ วา กิเลเสหิ มุตฺโตติ วิโมกฺโข ฯ โส
ปนายํ ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตตฺตา (๒) สุญฺญโต ราคโทสโมห-
นิมิตฺเตหิ อนิมิตฺตตฺตา อนิมิตฺโต ราคโทสโมหปณิธีนํ อภาวโต
อปฺปณิหิโตติ วุจฺจติ ฯ จิตฺตํ สมํ อาทหติ อารมฺมเณ ฐเปตีติ
สมาธิ ฯ อริเยหิ สมาปชฺชิตพฺพโต สมาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ
วุตฺตนยเมว ฯ เอตฺถ จ วิโมกฺขตฺติเกน สมาธิตฺติเกน จ
อริยมคฺโคว วุตฺโต ฯ สมาปตฺติตฺติเกน ผลสมาปตฺติ ฯ เตสุ
ยงฺกิญฺจิ เอกํปิ ปทํ คเหตฺวา อหํ อิมสฺส ลาภีติ (๓) ภณนฺโต
ปาราชิโกว โหติ ฯ
ติสฺโส วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ทิพฺพจกฺขุ อาสวานํ
ขยญฺญาณนฺติ ฯ ตตฺถ เอกิสฺสาปิ นามํ คเหตฺวา อหํ
อิมิสฺสา วิชฺชาย ลาภีติ ภณนฺโต ปาราชิโกว โหติ ฯ
สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน วิชฺชานํ ลาภีติ ภณนฺโตปิ ติสฺสนฺนํ
วิชฺชานํ ลาภีติ (๓) ภณนฺโตปิ ปาราชิโกติ วุตฺตํ ฯ มคฺคภาวนา
# ๑. อิโต ปุพฺเพ ทุติยํ ฌานํ วา เปยฺยาโล วา ภเวยฺย ฯ ๒. ม. สุญฺญตฺตา ฯ
# ๓. ม. ลาภีมฺหีติ ฯ
ปทภาชเน วุตฺตา ฯ สตฺตตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา มคฺคสมฺปยุตฺตา
โลกุตฺตราว อิธ อธิปฺเปตา ฯ ตสฺมา โลกุตฺตรานํ สติ-
ปฏฺฐานานํ สมฺมปฺปธานานํ อิทฺธิปาทานํ อินฺทฺริยานํ พลานํ
โพชฺฌงฺคานํ อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ลาภิมฺหีติ วทโต
ปาราชิกนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน
สติปฏฺฐานํ ลาภิมฺหีติ เอวํ เอเกกโกฏฺฐาสวเสนาปิ กายานุ-
ปสฺสนาสติปฏฺฐานสฺส ลาภิมฺหีติ เอวํ ตตฺถ เอเกกธมฺมวเสนาปิ
วทโต ปาราชิกเมวาติ วุตฺตํ ฯ ตํปิ สเมติ ฯ กสฺมา ฯ
มคฺคขณุปฺปนฺเนเยว สนฺธาย วุตฺตตฺตา ฯ ผลสจฺฉิกิริยายปิ
เอเกกผลวเสน ปาราชิกํ เวทิตพฺพํ ฯ
ราคสฺส ปหานนฺติอาทิตฺติเก กิเลสปฺปหานเมว วุตฺตํ ฯ
ตํ ปน ยสฺมา มคฺเคน วินา นตฺถิ ตติยมคฺเคน หิ ราค-
โทสานํ (๑) ปหานํ จตุตฺเถน โมหสฺส ตสฺมา ราโค เม
ปหีโนติอาทีนิ วทโตปิ ปาราชิกํ [๒]ฯ
ราคา จิตฺตํ วินีวรณตาติอาทิตฺติเก สห สมาปตฺติยา (๓)
โลกุตฺตรจิตฺตเมว วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ราคา เม จิตฺตํ วินีวรณนฺติ-
อาทีนิ วทโตปิ ปาราชิกเมว ฯ
สุญฺญาคารปทภาชเน ปน ยสฺมา ฌาเนน อฆเฏตฺวา
สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วจนมตฺเตน ปาราชิกํ นาธิปฺเปตํ
# ๑. ม. กามราคโทสานํ ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร วุตฺตนฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ๓. ม. สห สมาปตฺติยาติ นตฺถิ ฯ
ตสฺมา ปฐเมน ฌาเนน สุญฺญาคาเร อภิรมามีติอาทิ (๑) วุตฺตํ ฯ
ตสฺมา โย ฌาเนน ฆเฏตฺวา อิมินา นาม ฌาเนน
สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วทติ อยเมว ปาราชิโก โหตีติ
เวทิตพฺโพ ฯ
ยา จ ญาณนฺติ อิมสฺส ปทภาชเน อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ
วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ วิชฺชาสุ วิปสฺสนาญาณ มโนมยิทฺธิอิทฺธวิธิ-
ทิพฺพโสตเจโตปริญฺญาณเภทา (๒) ปญฺจ วิชฺชา น อาคตา ตาสุ
เอกา วิปสฺสนาว ปาราชิกวตฺถุ น โหติ เสสา โหนฺตีติ
เวทิตพฺพา ฯ ตสฺมา วิปสฺสนาย ลาภิมฺหีติปิ วิปสฺสนา-
ญาณสฺส ลาภิมฺหีติปิ วทโต ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ ปุสฺสเทวตฺเถโร
ปน ภณติ อิตราปิ จตสฺโส วิชฺชา ญาเณน อฆฏิตา
ปาราชิกวตฺถู น โหนฺติ ตสฺมา มโนมยสฺส ลาภิมฺหิ อิทฺธิ-
วิธิสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เจโตปริยสฺส ลาภิมฺหีติ วทโตปิ
ปาราชิกํ นตฺถีติ ฯ ตนฺตสฺส อนฺเตวาสิเกเหว ปฏิกฺขิตฺตํ
อาจริโย น อาภิธมฺมิโก ภุมฺมนฺตรํ น ชานาติ อภิญฺญา
นาม จตุตฺถชฺฌานปาทโกว มหคฺคตธมฺโม ฌาเนเนว อิชฺฌติ
ตสฺมา มโนมยสฺส ลาภิมฺหีติ วา มโนมยญาณสฺส ลาภิมฺหีติ
วา ยถา [๔] ตถา วา วทตุ ปาราชิกเมวาติ ฯ เอตฺถ
จ กิญฺจาปิ นิพฺพานํ ปาลิยา นาคตํ อถโข นิพฺพานํ
# ๑. ม. อภิรตีติอาทิ ฯ ๒. ม. ….ปริยญาณ…. ฯ ๓. ม. ภูมนฺตรํ ฯ
# ๔. ม. เอตฺถนฺตเร วาติ ทิสฺสติ ฯ
เม ปตฺตนฺติ วา สจฺฉิกตนฺติ วา วทโต ปาราชิกเมว ฯ
กสฺมา ฯ นิพฺพานสฺส นิพฺพฏฺฏิตโลกุตฺตรตฺตา (๑) ฯ ตถา จตฺตาริ
สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ ปฏิวิทฺธานิ มยาติ วทโตปิ ปาราชิกเมว ฯ
กสฺมา ฯ ยสฺมา (๒) สจฺจปฏิเวโธติ [๓] มคฺคสฺส ปริยายวจนํ ฯ
ยสฺมา ปน ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา กามาวจรกุสลโต จตูสุ
ญาณสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ กิริยโต จตูสุ
ญาณสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ อตฺถปฏิสมฺภิทา
เอเตสุ เจว อุปฺปชฺชติ จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ จ
อุปฺปชฺชตีติ วิภงฺเค วุตฺตํ ตสฺมา ธมฺมปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ
วา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาย
ลาภิมฺหีติ วา โลกิยอตฺถปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา วุตฺเตปิ
ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ ปฏิสมฺภิทานํ ลาภิมฺหีติ วุตฺเตปิ น
ตาว สีสํ โอตรติ ฯ โลกุตฺตรอตฺถปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ
วุตฺเต ปน ปาราชิกํ โหติ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน อตฺถ-
ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตมฺหีติ อวิเสเสนาปิ วทโต ปาราชิกนฺติ (๔) วุตฺตํ ฯ
กุรุนฺทิยมฺปิ น มุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน
เอตฺตาวตา ปาราชิกํ นตฺถิ เอตฺตาวตา สีสํ น โอตรติ
เอตฺตาวตา น ปาราชิกนฺติ วิจาริตตฺตา น สกฺกา อญฺญํ
# ๑. ม. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรตา ฯ ๒. ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
# ๓. ม. เอตฺถนฺตเร หีติ ทิสฺสติ ฯ ๔. ม. ปาราชิกํ ฯ
ปมาณํ กาตุนฺติ ฯ
นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชามีติ วา ลาภี วาหนฺตสฺสาติ (๑)
วทโตปิ ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ กสฺมา ฯ นิโรธสมาปตฺติยา เนว
โลกิยตฺตา น โลกุตฺตรตฺตาติ ฯ สเจ ปนสฺส เอวํ โหติ
นิโรธํ นาม อนาคามี วา ขีณาสโว วา สมาปชฺชติ เตสํ
มํ อญฺญตโรติ ชานิสฺสนฺตีติ (๒) พฺยากโรติ โส จ นํ ตถา
ชานาติ ปาราชิกนฺติ มหาปจฺจรีสงฺเขปฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ ตํ
วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ ฯ
อตีเต ภเว กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล โสตาปนฺโนมฺหีติ
วทโตปิ ปาราชิกํ นตฺถิ อตีตกฺขนฺธานํ หิ ปรามฏฺฐตฺตา
สีสํ น โอตรตีติ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน อตีเต อฏฺฐ-
สมาปตฺติลาภิมฺหีติ วทโต ปาราชิกํ นตฺถิ กุปฺปธมฺมตฺตา
อิธ ปน อตฺถิ อกุปฺปธมฺมตฺตาติ เกจิ วทนฺตีติ วุตฺตํ ฯ
ตมฺปิ ตตฺเถว อตีตตฺตภาวํ สนฺธาย กเถนฺตสฺส ปาราชิกํ
น โหติ ปจฺจุปฺปนฺนตฺตภาวํ สนฺธาย กเถนฺตสฺเสว โหตีติ
ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ
# ๑. ม. ลาภีมฺหาหํ ตสฺสาติ วา ฯ ๒. ม. ชานิสฺสตีติ ฯ
เอวํ ฌานาทีนิ ทส มาติกาปทานิ วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ
อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปนฺโต ยํ สมฺปชานมุสาวาทํ ภณติ
ตสฺส องฺคํ ทสฺเสตฺวา ตสฺเสว วิตฺถารสฺส วเสน จกฺก-
เปยฺยาลํ พนฺธนฺโต อุลฺลปนาการญฺจ อาปตฺติเภทญฺจ ทสฺเสตุํ
ตีหากาเรหีติอาทิมาห ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตตฺถ สุทฺธิกวาโร วตฺตุกามวาโร ปจฺจยปฏิสํยุตฺตวาโรติ
ตโย มหาวารา ฯ เตสุ สุทฺธิกวาเร ปฐมํ ฌานํ อาทึ กตฺวา
ยาว โมหา จิตฺตํ วินีวรณตาปทํ (๑) ตาว เอกเมกสฺมึ (๒) ปเท
สมาปชฺชึ สมาปชฺชามิ สมาปนฺโน ลาภิมฺหิ วสิมฺหิ สจฺฉิกตํ
มยาติ อิเมสุ ฉสุ ปเทสุ เอกเมกํ ปทํ ตีหากาเรหิ จตูหิ
ปญฺจหิ ฉหิ สตฺตหากาเรหีติ เอวํ ปญฺจกฺขตฺตุํ โยเชตฺวา
สุทฺธิกนโย นาม วุตฺโต ฯ ตโต ปฐมํ ฌานํ ทุติยํ ฌานนฺติ
เอวํ ปฐมชฺฌาเนน สทฺธึ เอกเมกํ ปทํ ฆเฏนฺเตน สพฺพ-
ปทานิ ฆเฏตฺวา เตเนว วิตฺถาเรน ขณฺฑจกฺกนฺนาม วุตฺตํ ฯ
ตํ หิ ปุน อาเนตฺวา ปฐมชฺฌานาทีหิ สทฺธึ น โยชิตํ
ตสฺมา ขณฺฑจกฺกนฺติ วุจฺจติ ฯ ตโต ทุติยํ ฌานํ ตติยํ
ฌานนฺติ เอวํ ทุติยชฺฌาเนน สทฺธึ เอกเมกํ ปทํ ฆเฏตฺวา
ปุน อาเนตวา ปฐมชฺฌาเนน สทฺธึ สมฺพนฺธิวา เตเนว
วิตฺถาเรน พทฺธจกฺกนฺนาม วุตฺตํ ฯ ตโต ยถา ทุติยชฺฌาเนน
# ๑. เอตฺถ อิติสทฺโท อิจฺฉิตพโพ ฯ ม. วินีวรณปทํ ฯ
# ๒. เอเกกสฺมึ ฯ
สทฺธึ เอวํ ตติยชฺฌานาทีหิ สทฺธึ เอกเมกํ ปทํ ฆเฏตฺวา
ปุน อาเนตฺวา ทุติยชฺฌานาทีหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตฺวา เตเนว
วิตฺถาเรน อญฺญานิปิ เอกูนตฺตึสํ พทฺธจกฺกานิ วตฺวา เอก-
มูลกนโย นิฏฺฐาปิโต ฯ ปาโฐ ปน สงฺเขเปน ทสฺสิโต ฯ โส
อสมฺมุยฺหนฺเตน วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ ฯ
ยถา จ เอกมูลโก เอวํ ทุมูลกาทโยปิ สพฺพมูลก-
ปริโยสานา จตุนฺนํ สตานํ อุปริ ปญฺจตฺตึส นยา วุตฺตา ฯ
เสยฺยถีทํ ฯ ทฺวิมูลกา เอกูนตึส ติมูลกา อฏฺฐวีส จตุมฺมูลกา
สตฺตวีส ฯ เอวํ ปญฺจมูลกาทโยปิ เอเกกํ อูนํ กตฺวา ยาว
ตึสมูลกา ตาว เวทิตพฺพา ฯ ปาเฐ ปน เตสํ นามมฺปิ
สงฺขิปิตฺวา อิทํ สพฺพมูลกนฺติ ตึสมูลกนโยว เอโก ทสฺสิโต ฯ
ยสฺมา จ สุญฺญาคารปทํ ฌาเนน อฆฏิตํ สีสํ น โอตรติ
ตสฺมา ตํ อนามสิตฺวา โมหา จิตฺตํ วินีวรณปทปริโยสานาเยว
สพฺพตฺถ โยชนา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา ฯ เอวํ ปฐมชฺฌานาทีนิ
ปฏิปาฏิยา วา อุปฺปฏิปาฏิยา วา ทุติยชฺฌานาทีหิ ฆเฏตฺวา
วา อฆเฏตฺวา วา สมาปชฺชินฺติอาทินา นเยน อุลฺลปโต
โมกฺโข นตฺถิ ปาราชิกํ อาปชฺชติเยวาติ อิมสฺส อตฺถสฺส
ทสฺสนวเสน วุตฺเต จ ปเนกสฺมึ สุทฺธิกมหาวาเร อยํ สงฺเขปโต
อตฺถวณฺณนา ฯ
ตีหากาเรหีติ สมฺปชานมุสาวาทสฺส องฺคภูเตหิ ตีหิ
# ๑. ม. ปเนตสฺมึ ฯ
การเณหิ ฯ ปุพฺเพวสฺส โหตีติ ปุพฺพภาเคเยว อสฺส ปุคฺคลสฺส
เอวํ โหติ มุสา ภณิสฺสนฺติ ฯ ภณนฺตสฺส โหตีติ ภณมานสฺส
โหติ ฯ ภณิตสฺส โหตีติ ภณิเต อสฺส โหติ ฯ ยํ วตฺตพฺพํ
ตสฺมึ วุตฺเต โหตีติ อตฺโถ ฯ อถวา ภณิตสฺสาติ วุตฺตวโต
นิฏฺฐิตวจนสฺส โหตีติ ฯ เอวํ โย ปุพฺพภาเคปิ ชานาติ ภณนฺโตปิ
ชานาติ ปจฺฉาปิ ชานาติ มุสา มยา ภณิตนฺติ โส ปฐมํ
ฌานํ สมาปชฺชินฺติ ภณนฺโต ปาราชิกํ อาปชฺชตีติ อยเมตฺถ
อตฺโถ ทสฺสิโต ฯ กิญฺจาปิ ทสฺสิโต อถโข อยเมตฺถ วิเสโส ฯ
ปุจฺฉา ตาว โหติ มุสา ภณิสฺสนฺติ ปุพฺพภาโค อตฺถิ
มุสา มยา ภณิตนฺติ ปจฺฉาภาโค นตฺถิ วุตฺตมตฺตเมว หิ
โกจิ ปมุสฺสติ กินฺตสฺส ปาราชิกํ โหติ น โหตีติ ฯ สา
เอวํ อฏฺฐกถาสุ วิสฺสชฺชิตา ปุพฺพภาเค มุสา ภณิสฺสนฺติ
จ ภณนฺตสฺส มุสา ภณามีติ จ ชานโต ปจฺฉาภาเค
มุสา มยา ภณิตนฺติ น สกฺกา น ภวิตุํ สเจปิ น โหติ
ปาราชิกเมว ฯ ปุริมเมว หิ องฺคทฺวยํ ปมาณํ ฯ ยสฺสาปิ
ปุพฺพภาเค มุสา ภณิสฺสนฺติ อาโภโค นตฺถิ ภณนฺโต ปน
มุสา ภณามีติ ชานาติ ภณิเตปิ มุสา มยา ภณิตนฺติ
ชานาติ โส อาปตฺติยา น กาเรตพฺโพ ฯ ปุพฺพภาโค หิ
ปมาณตรํ ตสฺมึ อสติ ทวาภณิตํ วา รวาภณิตํ วา โหตีติ ฯ
# ๑. ม. ปมาณตโร ฯ
เอตฺถ จ ตํญาณตา จ ญาณสโมธานญฺจ ปริจฺจชิตพฺพํ ฯ
ตํญาณตา ปริจฺจชิตพฺพาติ เยน จิตฺเตน มุสา ภณิสฺสนฺติ
ชานาติ เตเนว มุสา ภณามีติ จ มุสา มยา ภณิตนฺติ
จ ชานาตีติ เอวํ เอกจิตฺเตเนว ตีสุ ขเณสุ ชานาตีติ อยํ
ตํญาณตา ปริจฺจชิตพฺพา ฯ น หิ สกฺกา เตเนว จิตฺเตน
จิตฺตํ ชานิตุํ ยถา น สกฺกา เตเนว อสินา โส อสิ
ฉินฺทิตุนฺติ ฯ ปุริมํ ปุริมํ ปน จิตฺตํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส
จิตฺตสฺส ตถา อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย หุตฺวา นิรุชฺฌติ ฯ เตเนตํ
วุจฺจติ
ปมาณํ ปุพฺพภาโคว ตสฺมึ สติ น เหสฺสติ
เสสทฺวยนฺติ นตฺเถตํ อิติ วาจา ติวงฺคิกาติ ฯ
ญาณสโมธานํ ปริจฺจชิตพฺพนฺติ เอตานิ ตีณิ จิตฺตานิ เอกกฺขเณ
อุปฺปชฺชนฺตีติ น คเหตพฺพานิ ฯ อิทํ หิ จิตฺตํ นาม
อนิรุทฺธมฺหิ ปฐเม น อุปฺปชฺชติ ปจฺฉิมํ
นิรนฺตรุปฺปชฺชนโต เอกํ วิย ปกาสตีติ ฯ
อิโต ปรํ ปน ยฺวายํ ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชินฺติ
สมฺปชานมุสา ภณติ ยสฺมา โส นตฺถิ เม ปฐมํ ฌานนฺติ
เอวํ ทิฏฺฐิโก โหติ ตสฺส หิ อตฺเถว อยํ ลทฺธิ ตถา
นตฺถิ เม ปฐมํ ฌานนฺติ เอวมสฺส ขมติ เจว รุจฺจติ จ
เอวํสภาวเมว จสฺส จิตฺตํ นตฺถิ เม ปฐมํ ฌานนฺติ ยทา
ปน มุสา วตฺตุกาโม โหติ ตทา ตํ ทิฏฺฐึ วา ทิฏฺฐิยา
สห ขนฺตึ วา ทิฏฺฐิขนฺตีหิ สทฺธึ รุจึ วา ทิฏฺฐิขนฺติรุจีหิ
สทฺธึ ภาวํ วา วินิธาย นิกฺขิปิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตฺวา อภูตํ
กตฺวา ภณติ ตสฺมา เตสมฺปิ วเสน องฺคเภทํ ทสฺเสตุํ จตูหิ
อากาเรหีติอาทิ (๑) วุตฺตํ ฯ ปริวาเร จ อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ
วุตฺตตฺตา ตตฺถ อธิปฺเปตาย สญฺญาย สทฺธึ อญฺโญปิ อิธ
อฏฺฐหากาเรหีติ เอโก นโย โยเชตพฺโพ ฯ
เอตฺถ จ วินิธาย ทิฏฺฐินฺติ พลวธมฺมวินิธานวเสน [๒]
วุตฺตํ ฯ วินิธาย ขนฺตินฺติอาทีนิ ตโต ทุพฺพลทุพฺพลานํ วินิธาน-
วเสน ฯ วินิธาย สญฺญนฺติ อิทํ ปเนตฺถ สพฺพทุพฺพล-
ธมฺมวินิธานสญฺญามตฺตมฺปิ นาม ฯ อวินิธาย สมฺปชานมุสา
ภณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ ยสฺมา ปน สมาปชฺชิสฺสามีติ-
อาทินา อนาคตวจเนน ปาราชิกํ น โหติ ตสฺมา สมาปชฺชินฺติ-
อาทีนิ อตีตวตฺตมานปทาเนว ปาเฐ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ
อิโต ปรํ สพฺพมฺปิ อิมสฺมึ สุทฺธิกมหาวาเร อุตฺตา-
นตฺถเมว ฯ น เหตฺถ [๔] อตฺถิ ยํ อิมินา วินิจฺฉเยน น
สกฺกา ภเวยฺย วิญฺญาตุํ ฐเปตฺวา กิเลสปฺปหานปทสฺส
ปทภาชเน ราโค เม จตฺโต วนฺโตติอาทีนํ ปทานํ อตฺถํ ฯ
สฺวายํ วุจฺจติ ฯ เอตฺถ หิ จตฺโตติ อิทํ สกภาวปริจฺจชนวเสน
# ๑. จตูหากาเรหีติ…. ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร เอตนฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ๓. ม. ….วินิธานํ สญฺญามตฺตมฺปิ ฯ ๔. ม. เอตฺถนฺตเร ตนฺติ
# ทิสฺสติ ฯ
วุตฺตํ ฯ วนฺโตติ อิทํ ปุน อนาทิยนภาวทสฺสนวเสน ฯ มุตฺโตติ
อิทํ สนฺตติโต วิโมจนวเสน ฯ ปหีโนติ อิทํ มุตฺตสฺสาปิ
กฺวจิ อนวฏฺฐานทสฺสนวเสน ฯ ปฏินิสฺสฏฺโฐติ อิทํ ปุพฺเพ
อาทินฺนปุพฺพสฺส ปฏินิสฺสคฺคทสฺสนวเสน ฯ อุกฺเขฏิโตติ อิทํ
อริยมคฺเคน อุตฺตาสิตตฺตา ปุน อนาลียนภาวทสฺสนวเสน ฯ
สฺวายมตฺโถ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺโพ ฯ สมุกฺเขฏิโตติ อิทํ
สุฏฺฐุ อุตฺตาเสตฺวา อณุสหคตสฺสาปิ ปุน อนาลียนภาวทสฺสน-
วเสน วุตฺตนฺติ ฯ
สุทฺธิกวารกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

วตฺตุกามวารกถา
วตฺตุกามวาเรปิ ตีหากาเรหีติอาทีนํ อตฺโถ วารเปยฺยาลปฺ-
ปเภโท จ สพฺโพ อิธ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ เกวลํ
หิ ยํ อิทํ มยา วิรชฺฌิตฺวา อญฺญํ วตฺตุกาเมน อญฺญํ
วุตฺตํ ตสฺมา นตฺถิ มยฺหํ อาปตฺตีติ เอวํ โอกาสคเวสกานํ
ปาปปุคฺคลานํ โอกาสนิเสธนตฺถํ วุตฺโต ฯ ยเถว หิ พุทฺธํ
ปจฺจกฺขามีติ วตฺตุกาโม ธมฺมํ ปจฺจกฺขามีติอาทีสุ สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานปเทสุ ยํ วา ตํ วา วทนฺโต เขตฺเต โอติณฺณตฺตา
สิกฺขาปจฺจกฺขาตโก ว โหติ เอวํ ปฐมชฺฌานาทิอุตฺตริมนุสฺส-
ธมฺมปเทสุ ยงฺกิญฺจิ เอกํ วตฺตุกาโม ตโต อญฺญํ ยํ วา
ตํ วา วทนฺโตปิ เขตฺเต โอติณฺณตฺตา ปาราชิโกว โหติ
สเจปิ ยสฺส วทติ โส ตมตฺถํ ตํขณํเยว ชานาติ ฯ ชานน-
ลกฺขณญฺเจตฺถ สิกฺขาปจฺจกฺขาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ
อยํ ปน วิเสโส ฯ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ หตฺถมุทฺธาย สีสํ น
โอตรติ ฯ อิทํ อภูตาโรจนํ หตฺถมุทฺธายปิ โอตรติ ฯ โย หิ
หตฺถวิการาทีหิ องฺคปจจงฺคโจปเนหิ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ
วิญฺญตฺติปเถ ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส อาโรเจสิ โส จ ตํ อตฺถํ
ชานาติ ปาราชิโกว โหติ ฯ อถ ปน ยสฺส อาโรเจติ โส
น ชานาติ วา กึ อยํ ภณตีติ สํสยํ วา อาปชฺชติ จิรํ
วีมํสิตฺวา วา ปจฺฉา ชานาติ อปฏิวิชานนฺโต อิจฺเจว สงฺขํ
คจฺฉติ ฯ เอวํ อปฏิวิชานนฺตสฺส วุตฺเต ถุลฺลจฺจยํ โหติ ฯ โย
ปน ฌานาทีนิ อตฺตนา อธิคมนวเสน วา อุคฺคหปริปุจฺฉาทิ-
วเสน วา น ชานาติ เกวลํ ฌานนฺติ วา วิโมกฺโขติ
วา วจนมตฺตเมว สุตํ โหติ โสปิ เตน วุตฺเต ฌานํ
กิร สมาปชฺชินฺติ เอส วทตีติ ยทิ เอตฺตกมตฺตมฺปิ ชานาติ
ชานาติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ ตสฺส วุตฺเต ปาราชิกเมว ฯ โส (๑)
เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา พหูนํ วา นิยมิตานิยมิตวเสน วิเสโส
สพฺโพปิ สิกฺขาปจฺจกฺขานกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ ฯ
วตฺตุกามวารกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. อติเรโก มญฺเญ ฯ ม. เสโส ฯ