รุกฺขจฺเฉทนวตฺถุ อฏฺฏพนฺธนวตฺถุสทิสํ ฯ อยํ ปน
วิเสโส ฯ โย รุกฺเขน โอตฺถโตปิ น มรติ สกฺกา จ โหติ
เอเกน ปสฺเสน รุกฺขํ เฉตฺวา ปฐวึ วา ขนิตฺวา นิกฺขมิตุํ
หตฺเถ จสฺส วาสี วา กุธารี วา อตฺถิ เตนปิ ชีวิตํ
ปริจฺจชิตพฺพํ น จ รุกฺโข วา ฉินฺทิตพฺโพ น ปฐวี วา
ขนิตพฺพา ฯ กสฺมา ฯ เอวํ กโรนฺโต หิ ปาจิตฺติยํ อาปชฺชติ
พุทฺธสฺส อาณํ ภญฺชติ น ชีวิตปริยนฺตํ สีลํ กโรติ ตสฺมา
อปิ ชีวิตํ ปริจฺจชิตพฺพํ น จ สีลนฺติ ปริคเณตฺวา (๑) น เอวํ
กาตพฺพํ ฯ อญฺญสฺส ปน ภิกฺขุโน รุกฺขํ วา ฉินฺทิตฺวา ปฐวึ
วา ขนิตฺวา ตํ นีหริตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ อุทุกฺขลยนฺตเกน รุกฺขํ
ปวฏฺเฏตฺวา นีหริตพฺโพ โหติ ตํเยว รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา อุทุกฺขลํ
คเหตพฺพนฺติ ฯ มหาสุมตฺเถโร อาห อญฺญมฺปิ ฉินฺทิตฺวา
คเหตุํ วฏฺฏตีติ ฯ มหาปทุมตฺเถโร โสพฺภาทีสุ ปติตสฺสาปิ
นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา อุตฺตารเณ เอเสว นโย อตฺตนา ภูตคามํ
ฉินฺทิตฺวา นิสฺเสณี น กาตพฺพา อญฺเญสํ กตฺวา อุทฺธริตุํ
วฏฺฏตีติ ฯ

ทายาลิมฺปนวตฺถูสุ ฯ ทายํ ลิมฺเปสุนฺติ วเน อคฺคึ อทํสุ ฯ
เอตฺถ ปน อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสวเสน ปาราชิกานนฺตริยถุลฺลจฺจย-
ปาจิตฺติยวตฺถูนํ อนุรูปโต ปาราชิกาทีนิ อกุสลราสิภาโว จ
# ๑. สี. ปริคฺคณฺเหตฺวา ฯ ม. ปริคฺคเหตฺวา ฯ
# ๒. สฺยา. ม. อาลิมฺเปสุํ ฯ
ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ อลฺลติณวนปฺปตโย (๑) ทยฺหนฺตูติ
อาลิมฺเปนฺตสฺส จ ปาจิตฺติยํ ทพฺพูปกรณานิ วินสฺสนฺตูติ
อาลิมฺเปนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ขิฑฺฑาธิปฺปาเยนาปิ ทุกฺกฏนฺติ สงฺเข-
ปฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ ยงฺกิญฺจิ อลฺลสุกฺขํ สอินฺทฺริยานินฺทฺริยํ
ทยฺหตูติ อาลิมฺเปนฺตสฺส วตฺถุวเสน ปาราชิกถุลฺลจฺจยปาจิตฺติย-
ทุกฺกฏานิ เวทิตพฺพานิ ฯ
ปฏคฺคิทานํ ปน ปริตฺตกรณญฺจ ภควตา อนุญฺญาตํ ฯ
ตสฺมา อรญฺเญ วนกมฺมิเกหิ ทินฺนํ สยํ วา อุฏฺฐิตํ อคฺคึ
อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ติณกุฏิโย มา วินสฺสนฺตูติ ตสฺส อคฺคิโน
ปฏิอคฺคึ ทาตุํ วฏฺฏติ เยน สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต อคฺคิ เอกโต
หุตฺวา นิรุปาทาโน นิพฺพาติ ฯ ปริตฺตมฺปิ กาตุํ วฏฺฏติ
ติณกุฏิกานํ สมนฺตา ภูมิตจฺฉนํ ปริกฺขาขนนํ วา ยถา
อาคโต อคฺคิ อุปาทานํ อลภิตฺวา นิพฺพาติ ฯ เอตญฺจ สพฺพํ
อุฏฺฐิเตเยว อคฺคิสฺมึ กาตต วฏฺฏติ ฯ อนุฏฺฐิเต อนุปสมฺปนฺเนหิ
กปฺปิยโวหาเรน กาเรตพฺพํ ฯ อุทเกน จ นิพฺพาเปนฺเตหิ
อปฺปาณกเมว อุทกํ อาสิญฺจิตพฺพํ ฯ

อาฆาตนวตฺถุสฺมึ ฯ ยถา เอกปฺปหารวจเน เอวํ ทฺวีหิ
ปหาเรหีติอาทิวจเนสุปิ ปาราชิกํ เวทิตพฺพํ ฯ ทฺวีหีติ วุตฺเต
จ เอเกน ปหาเรน มาริเตปิ เขตฺตเมว โอติณฺณตฺตา
# ๑. ม. อลฺลติเณวนปฺปคุมฺพาทโย ฯ
ปาราชิกํ ฯ ตีหิ มาริเต ปน วิสงฺเกตํ ฯ อิติ ยถาปริจฺเฉเท
วา ปริจฺเฉทพฺภนฺตเร วา อวิสงฺเกตํ ฯ ปริจฺเฉทาติกฺกเม
ปน สพฺพตฺถ วิสงฺเกตํ โหติ อาณาปโก มุจฺจติ วธกสฺเสว
โทโส ฯ ยถา จ ปหาเรสุ เอวํ ปุริเสสุปิ เอโก เอกํ
มาเรตูติ วุตฺเต เอเกเนว มาริเต ปาราชิกํ ทฺวีหิ มาริเต
วิสงฺเกตํ เทฺว มาเรนฺตูติ วุตฺเต เอเกน วา ทฺวีหิ วา
มาริเต ปาราชิกํ ตีหิ มาริเต วิสงฺเกตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ เอโก
สงฺคาเม เวเคน ธาวโต ปุริสสฺส อสินา สีสํ ฉินฺทิ อสีสก-
พนฺธํ ธาวติ ตมญฺโญ ปหริตฺวา ปาเตสิ กสฺส ปาราชิกนฺติ
วุตฺเต อุปฑฺฒตฺเถรา คมนูปจฺเฉทกสฺสาติ อาหํสุ ฯ อาภิธมฺมิก-
โคทตฺตตฺเถโร สีสจฺเฉทกสฺสาติ ฯ เอวรูปานิปิ วตฺถูนิ อิมสฺส
วตฺถุสฺส อตฺถทีปเน วตฺตพฺพานีติ ฯ

ตกฺกวตฺถุสฺมึ อนิยเมตฺวา ตกฺกํ ปาเยถาติ วุตฺเต ยํ
วา ตํ วา ตกฺกํ ปาเยตฺวา มาริเต ปาราชิกํ ฯ นิยเมตฺวา
ปน โคตกฺกํ มหิสตกฺกํ อชิกาตกฺกนฺติ วา สีตํ อุณฺหํ
ธูปิตํ อธูปิตนฺติ วา วุตฺเต ยํ วุตฺตํ ตโต อญฺญํ ปาเยตฺวา
มาริเต วิสงฺเกตํ ฯ

โลณโสจิรกวตฺถุสฺมึ ฯ โลณโสจิรกนฺนาม สพฺพสสฺสาภิ-
สงฺขตํ เอกํ เภสชฺชํ ฯ ตํ กิร กโรนฺโต หรีตกามลกวิภีตกกสาเว (๑)
# ๑. วิภีทก อิติ วา วิเภทก อิติ วา ลิขิยติ ฯ
สพฺพธญฺญานิ สพฺพอปรนฺนานิ สตฺตนฺนมฺปิ ธญฺญานํ โอทนํ
กทลีผลาทีนิ สพฺพผลานิ เวตฺตเกตกขชฺชูรีกลีราทโย สพฺพกลีเร
มจฺฉมํสขณฺฑานิ อเนกานิ จ มธุผาณิตสินฺธวโลณติกฏุกาทีนิ (๑)
เภสชฺชานิ ปกฺขิปิตฺวา กุมฺภีมุขํ วิลิมฺปิตฺวา เอกํ วา เทฺว วา
ตีณิ วา สํวจฺฉรานิ ฐเปนฺติ ฯ ตํ ปริปจิตฺวา ชมฺพูรสวณฺณํ
โหติ วาตกาสกุฏฺฐปณฺฑุภคนฺทราทีนํ (๒) สินิทฺธโภชนํ ภุตฺตานญฺจ
อุตฺตรปานํ ฯ ภตฺตชีรณกเภสชฺชํ ตาทิสํ นตฺถิ ฯ ตํ ปเนตํ ภิกฺขูนํ
ปจฺฉาภตฺตมฺปิ วฏฺฏติ ฯ คิลานานํ ปากติกเมว อคิลานานํ ปน
อุทกสมฺภินฺนํ ปานปริโภเคนาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย
ตติยปาราชิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. สี…โลณกฏุกาทีนิ ฯ ๒. …ภคนฺทล… ฯ

จตุตฺถปาราชิกวณฺณนา
จตุสจฺจวิทู สตฺถา จตุตฺถํ ยํ ปกาสยิ
ปาราชิกํ ตสฺส ทานิ ปตฺโต สํวณฺณนากฺกโม
ยสฺมา ตสฺมา สุวิญฺเญยฺยํ ยํ ปุพฺเพ จ ปกาสิตํ
ตํ วชฺชยิตฺวา อสฺสาปิ โหติ สํวณฺณนา อยํ ฯ

วคฺคุมุทาตีริยภิกฺขุวตฺถุวณฺณนา
เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ ฯเปฯ
คิหีนํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺเฐมาติ คิหีนํ เขตฺเตสุ เจว อารามาทีสุ
จ กตฺตพฺพกิจฺจํ อธิฏฺฐาม ฯ เอวํ กาตพฺพํ เอวํ น กาตพฺพนฺติ
อาจิกฺขาม เจว อนุสาสาม จาติ วุตฺตํ โหติ ฯ ทูเตยฺยนฺติ
ทูตกมฺมํ ฯ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺสาติ มนุสฺเส อุตฺติณฺณธมฺมสฺส ฯ
มนุสฺเส อติกฺกมิตฺวา พฺรหฺมตฺตํ วา นิพฺพานํ วา ปาปนก-
ธมฺมสฺสาติ อตฺโถ ฯ อุตฺตริมนุสฺสานํ วา เสฏฺฐปุริสานํ
ฌายีนญฺเจว อริยานญฺจ ธมฺมสฺส ฯ อสุโก ภิกฺขูติอาทีสุ อตฺตนา
เอวํ มนฺตยิตฺวา ปจฺฉา คิหีนํ ภาสนฺตา พุทฺธรกฺขิโต นาม
ภิกฺขุ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี ธมฺมรกฺขิโต ทุติยสฺสาติ เอวํ
นามวเสเนว วณฺณํ ภาสึสูติ เวทิตพฺพา ฯ ตตฺถ เอโสเยว โข
อาวุโส เสยฺโยติ กมฺมนฺตาธิฏฺฐานํ ทูเตยฺยหรณญฺจ พหุสปตฺตํ
มหาสมารมฺภํ น จ สมณสารุปฺปํ ตโต ปน อุภยโต เอโสเยว
ปาสํสตโร อนุตฺตโร สุนฺทรตโร โย อมฺหากํ คิหีนํ อญฺญ-
มญฺญสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส วณฺโณ ภาสิโต ฯ กึ วุตฺตํ
โหติ ฯ อิริยาปถํ สณฺฐเปตฺวา นิสินฺนํ วา จงฺกมนฺตํ วา
ปุจฺฉนฺตานํ วา อปุจฺฉนฺตานํ วา คิหีนํ อยํ อสุโก นาม
ภิกฺขุ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภีติเอวมาทินา นเยน โย อมฺหากํ
อญฺญมญฺญสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส วณฺโณ ภาสิโต ภวิสฺสติ
เอโสเยว เสยฺโยติ ฯ

อนาคตสมฺพนฺเธ ปน อสติ น (๑) เอเตหิ
โส ตสฺมึ ขเณ ภาสิโตว ตสฺมา (๒) น ยุชฺชติ ตสฺมา
อนาคตสมฺพนฺธํ กตฺวา โย เอวํ ภาสิโต ภวิสฺสติ โส
เสยฺโยติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ลกฺขณํ ปน สทฺท-
สตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ ฯ
วณฺณวา (๓) อเหสุนฺติ อญฺโญเยว เตสํ อภินโว สรีร-
วณฺโณ อุปฺปชฺชติ เตน วณฺเณน วณฺณวนฺโต อเหสุํ ฯ
ปีนินฺทฺริยาติ ปญฺจหิ ปสาเทหิ อภินิวิฏฺโฐกาสสฺส ปริปุณฺณตฺตา
มนฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อมิลาตภาเวน ปีนินฺทฺริยา ฯ ปสนฺน-
มุขวณฺณาติ กิญฺจาปิ อวิเสเสน วณฺณวนฺโต สรีรวณฺณโต
ปน เนสํ มุขวณฺโณ อธิกตรํ ปสนฺโน อจฺโฉ อนาวิโล
ปริสุทฺโธติ อตฺโถ ฯ วิปฺปสนฺนจฺฉวิวณฺณาติ เยน จ เต
# ๑. ปมาทลิขิโต ภเวยฺย ฯ ๒. ม. ยสฺมา ฯ
# ๓. วิ. มหาวิ. ๑/๒๒๗/๑๖๗ ฯ วณฺณวนฺโต ฯ
กณฺณิการปุปฺผสทิเสน (๑) วณฺเณน วณฺณวนฺโต ตาทิโส อญฺเญสํปิ
มนุสฺสานํ วณฺโณ อตฺถิ ยถา ปน อิเมสํ เอวํ น เตสํ
ฉวิวณฺโณ วิปฺปสนฺโน ฯเตน วุตฺตํ วิปฺปสนฺนจฺฉวิวณฺณาติ ฯ
อิติห เต ภิกฺขู เนว อุทฺเทสปริปุจฺฉํ น กมฺมฏฺฐานํ
อนุยุญฺชนฺตา อถโข กุหกตาย อภูตคุณสํวณฺณนาย ลทฺธานิ
ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา ยถาสุขํ นินฺทารามตํ สงฺคณิกา-
รามตญฺจ อนุยุญฺชนฺตา อิมํ สรีรโสภํ ปาปุณึสุ ยถา ตํ
พาลา ภนฺตมิคปฏิภาคาติ ฯ
วคฺคุมุทาตีริยาติ วคฺคุมุทาตีรวาสิโน ฯ กจฺจิ ภิกฺขเว
ขมนียนฺติ ภิกฺขเว กจฺจิ ตุมฺหากํ อิทํ จตุจฺจกฺกํ นวทฺวารํ
สรีรยนฺตํ ขมนียํ สกฺกา ขมิตุํ สหิตุํ ปริหริตุํ น กิญฺจิ
ทุกฺขํ อุปฺปาเทตีติ ฯ กจฺจิ ยาปนียนฺติ กจฺจิ สพฺพกิจฺเจสุ
ยาเปตุํ คเมตุํ สกฺกา น กิญฺจิ อนฺตรายํ ทสฺเสตีติ ฯ
กุจฺฉิ ปริกนฺโตติ กุจฺฉิ ปริกนฺติโต วรํ ภเวยฺย ฯ กุจฺฉิ (๒)
ปริกตฺโถติปิ (๒) ปาโฐ ยุชฺชติ ฯ

เอวํ วคฺคุมุทาตีริเย อเนกปริยาเยน วิครหิตฺวา อิทานิ
ยสฺมา เตหิ กตกมฺมํ โจรกมฺมํ โหติ ตสฺมา อายตึ อญฺเญสมฺปิ
เอวรูปสฺส กมฺมสฺส อกรณตฺถํ อถโข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ
อามนฺเตตฺวา จ ปน ปญฺจิเม ภิกฺขเว มหาโจราติอาทิมาห ฯ
# ๑. ม. มหากณิการปุปฺผาทิสทิเสน ฯ ๒. ม. ปริกตฺโตติปิ ฯ
ตตฺถ สนฺโต สํวิชฺชมานาติ อตฺถิ เจว อุปลพฺภนฺติ จาติ
วุตฺตํ โหติ ฯ อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตโลเก ฯ เอวํ โหตีติ เอวํ
ปุพฺพภาเค อิจฺฉา อุปฺปชฺชติ ฯ กุทาสุ นามาหนฺติ เอตฺถ
สุอิติ นิปาโต ฯ กุทา นามาติ อตฺโถ ฯ โส อปเรน
สมเยนาติ โส ปุพฺพภาเค เอวํ จินฺเตตฺวา อนุกฺกเมน ปริสํ
วฑฺเฒนฺโต ปนฺถทุหนกมฺมํ ปจฺจนฺติมคามวิโลปนฺติเอวมาทีนิ
กตฺวา เวปุลฺลปฺปตฺตปุริโส หุตฺวา คาเมปิ อคาเม ชนปเทปิ
อชนปเท กโรนฺโต หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฯเปฯ ปจนฺโต
ปาเจนฺโต ฯ

อิติ พาหิรกโจรํ ทสฺเสตฺวา เตน สทิเส สาสเน ปญฺจ
มหาโจเร ทสฺเสตุํ เอวเมว โขติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ปาปภิกฺขุโนติ
อญฺเญสุ ฐาเนสุ มูลจฺฉินฺโน ปาราชิกปฺปตฺโต ปาปภิกฺขูติ
วุจฺจติ ฯ อิธ ปน ปาราชิกํ อนาปนฺโน อิจฺฉาจาเร ฐิโต
ขุทฺทานุขุทฺทกานิ สิกฺขาปทานิ มทฺทิตฺวา จรนฺโต ปาปภิกฺขูติ
อธิปฺเปโต ฯ ตสฺสาปิ พาหิรกมหาโจรสฺส วิย ปุพฺพภาเค
เอวํ โหติ กุทาสุ นามาหํ ฯเปฯ ปริกฺขารานนฺติ ฯ ตตฺถ
สกฺกโตติ สกฺการปฺปตฺโต ฯ ครุกโตติ ครุกปฺปตฺโต ฯ มานิโตติ
มนสา ปิยายิโต ฯ ปูชิโตติ จตุปฺปจฺจยาภิหารปูชาย ปูชิโต ฯ
อปจิโตติ อปจิติปฺปตฺโต ฯ ตตฺถ ยสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย
สกฺกริตฺวา สุฏฺฐุ อภิสงฺขเต ปณีตปฺปณีเต กตฺวา เทนฺติ โส
สกฺกโต ฯ ยสฺมึ ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา เทนฺติ โส ครุกโต ฯ
ยํ มนสา ปิยายนฺติ โส มานิโต ฯ ตสฺส สพฺพํเปตํ กโรนฺติ
โส ปูชิโต ฯ ยสฺส อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมาทิวเสน
ปรมนิปจฺจการํ กโรนฺติ โส อปจิโต ฯ อิมสฺส ปน สพฺพมฺปิ
อิมํ โลกามิสํ ปฏฺฐยมานสฺส เอวํ โหติ ฯ
โส อปเรน สมเยนาติ โส ปุพฺพภาเค เอวํ จินฺเตตฺวา
อนุกฺกเมน สิกฺขาย อติพฺพคารเว อุทฺธเต อุนฺนเฬ จปเล มุขเร
วิกิณฺณวาเจ มุฏฺฐสฺสตี อสมฺปชาเน ปากฏินฺทฺริเย อาจริย-
อุปชฺฌาเยหิ ปริจฺจตฺตเก ลาภครุเก ปาปภิกฺขู สงฺคณฺหิตฺวา
อิริยาปถสณฺฐปนาทีนิ กุหกวตฺตานิ สิกฺขาเปตฺวา อยํ เถโร
อมุกสฺมึ นาม เสนาสเน วสฺสํ อุปคมฺม วตฺตปฏิวตฺตํ (๑) ปูรยมาโน
วสฺสํ วสิตฺวา นิคฺคโตติ โลกสมฺมตเสนาสนสํวณฺณนาทีหิ
อุปาเยหิ โลกํ ปริปาเจตุํ ปฏิพเลหิ ชาตกาทีสุ กตปริจฺจเยหิ
สรสมฺปนฺเนหิ ปาปภิกฺขูหิ สํวณฺณิยมานคุโณ หุตฺวา สเตน
วา สหสฺเสน วา ปริวุโต ฯเปฯ เภสชฺชปริกฺขารานํ ฯ